सोमवार, मे 27, 2019
   
Text Size

शबरी

एक दिवस मतंग ऋषि तिला म्हणाले, 'शबरी, परमेश्वरास वाहण्यासाठी दोनचार फुलें फार तर आणावीं. फुलें हें झाडांचें सौंदर्य आहे. वृक्षांचें सौंदर्य आपण नष्ट करूं नये. फूल घरीं आणलें, तर किती लौकर कोमेजतें; परंतु झाडावर तें बराच वेळ टवटवीत दिसतें. आपण त्या फुलाला त्याच्या आईच्या मांडीवरून ओढून लवकर मारतों. सकाळच्या वेळीं फुलांचे हृदय, शबरी, भीतीने कापत असतें. आपली मान मुरगळण्यास कोण खाटीक येतो, इकडे त्यांचें लक्ष्य असतें. शबरी, आपण दुष्ट आहोंत. मनुष्यप्राण्याला आपल्या प्रियजनांच्या संगतींत मरणें आवडतें; या फुलांनाहि तसेंच नसेल का वाटत ? शबरी, हें फूल तुझ्यासारखेंच आहे. तेंहि हसतें व कोमेजतें; त्यालाहि जीव आहे. झाडामाडांकडे, फुलांपाखरांकडेसुध्दा प्रेमाने पहावयास शिकणें म्हणजे परमेश्वराच्या जवळ जाणें होय.'

शबरी म्हणाली, 'तात, लहानपणीं मी तर शिकार करीत असें ! माझे बाबा हरिणें मारून आणीत; शेळया, मेंढया आमच्याकडे मारल्या जायच्या.'

ऋषि म्हणाले, 'शबरी, तें तूं आता विसरून जा. आता निराळें आचरण ठेवावयास तूं शीक. उगीच कोणाला दुखवूं नकोस, कोणाची हिंसा करूं नकोस. शेतीभाती करावी, वृक्षाचीं फळें खावीं, कंदमुळें भक्षावीं, अशी राहणी चांगली नाही का ? शबरी, तुला चिमटा घेतला, तर कसें वाटेल ?'

इतक्यांत ऋषिपत्नी बाहेर आली व म्हणाली, 'मी तुम्हांला सांगूं का कालची गंमत ? त्या अशोकाच्या झाडावरील फुलांचा तुरा तोडून घेण्याची शबरीला अतिशय इच्छा झाली होती. तिने तीनतीनदा हात पुढे करावे व आखडते घ्यावे. शेवटीं तिच्या डोळयांत पाणी आलें व तिने त्या फुलांना चुंबून त्यांच्याकडे कारुण्याने पाहिलें आणि ती निघून गेली. शबरी, मी सारें पहात होतें बरं का ?”

शबरी लाजली व ऋषीला कृतार्थता वाटली. हें रानफूल सात्त्वि सौंदर्याने, गुणगंधाने नटतांना पाहून त्याला कां धन्य वाटणार नाही ?

शबरी आता वयांत आली. ती यौवनपूर्ण झाली. एक दिवस मतंग ऋषि तिला म्हणाले, 'शबरी, तूं शिकली-सवरलीस, सद्गुणी झालीस. आता तूं मोठी झाली आहेस. घरीं जा. ब्रह्मचर्याश्रम सोडून गृहस्थाश्रमांत तूं आता प्रवेश कर; विवाह करून सुखाने नांद.'

शबरी म्हणाली, 'तात, मला हे पाय सोडून दूर जाववत नाही; मी येथेच तुमची सेवा करून राहीन.'

त्या वेळेस ऋषि आणखी कांही बोलले नाहीत. त्यांनी परभारें भिल्ल राजाला निरोप पाठविला की, 'तुझी मुलगी आता उपवर झाली आहे; तरी तिला घेऊन घरीं जा व तिचा विवाह कर.'

निरोपाप्रमाणे राजाने दुस-या एका भिल्ल राजाच्या मुलाची वर म्हणून योजना केली व शबरीला नेण्यासाठी तो आश्रमांत आला.
ऋषीने राजाचें स्वागत केलें व त्याला फलाहार दिला. शबरीला पित्याच्या स्वाधीन करतांना त्याने तिला शेवटचा उपदेश केला-'शबरी, सुखाने नांद. प्राणिमात्रावर प्रेम कर. सत्याने वाग. रवि, शशि, तारे आपल्या वर्तनाकडे पहात आहेत, हें लक्ष्यांत धर. वत्से, जा. देव तुझें मंगल करो व तुला सत्पथावर ठेवो.'

 

ऋषि म्हणाले, 'बाळ, तूं अजून लहान आहेस. मनुष्य कसा वागतो, शबरी कशी वागते, हें सारें पाहण्यासाठी हे वरूणदेवाचे हेर आहेत, हे तारे वरूणदेवतेचे दूत आहेत. डोळयांत तेल घालून मनुष्याचीं कृत्यें ते पहात असतात व माणसांचीं वाईट कृत्यें पाहून हे तारे रडतात. त्यांचे जे अश्रु त्यांनाच तूं दंवबिंदु म्हणतेस. झाडामांडांच्या पानांवर ते दंवबिंदु टप्टप् पडतांना तूं नाही का ऐकलेस ? सकाळीं पानांफुलांवर, दूर्वांकुरांवर ते अश्रु कसे मोत्यांसारखे चमकतात !'

शबरी म्हणाली, 'तात, मी आज त्या हरिणपाडसास बाणाने टोचलें, तें त्यांना दिसलें असेल का ?'

ऋषि म्हणाले, 'होय, दिवसा लोकांकडे लक्ष्य ठेवण्याचें काम सूर्य करतो; रात्रीं तेंच काम चंद्र व तारे करतात.'

शबरीचे ते प्रेमळ व निष्कपट डोळे पाण्याने डबडबून आले व ती म्हणाली, 'तात, मघा त्या मोराच्या पिसा-यांतील पीस उपटण्यास मी गेलें, तें पाहून तारे आज रडतील का ? मोर कसा निजला होता !'

ऋषि म्हणाले, 'होय. परंतु हें काय ? वत्से शबरी, अशी रडूं नकोस. पूस. डोळे पूस आधी. तूं त्या ता-यांची प्रार्थना कर व म्हण की, 'आजपासून हरिणांना, मोरांना मी दुखविणार नाही.' '

शबरीने हात जोडले व आकाशाकडे तोंड करून ती म्हणाली, 'हे देवदूतांनो, हे तारकांनो, या मुलीला क्षमा करा; माझ्यासाठी तुम्ही वाईट वाटून घेऊं नका. मी आजपासून बाणाच्या टोकाने हरिणांस टोचणार नाहीं, पक्ष्यांचीं पिसें उपटणार नाहीं. मला क्षमा करा.'

ऋषीने शबरीचें वात्सल्याने अवघ्राण केलें व ऋषिपत्नीने तिला प्रेमभराने हृदयाशीं धरिलें.

ऋषिपत्नी म्हणाली, 'शबरी, तूं फार गुणी पोर आहेस.'

शबरीच्या गंगायमुना थांबल्या व ऋषिपत्नीच्या मांडीवर डोकें ठेवून ती झोपी गेली.
शबरी हळूहळू वयाने वाढत होती, मनाने वाढत होती. सत्य, दया, परोपकार यांचे ती धडे घेत होती. तिचें मन आता फुलासारखें हळुवार झालें होतें. झाडांच्या फांदीलासुध्दा धक्का लावतांना तिला आता वाईट वाटे.

 

ऋषिपत्नी म्हणाली, 'राजा, निश्चिंत ऐस. ही माझीच मुलगी मी समजत्यें. मी तिला मजजवळ घेऊन निजेन, तिची वेणीफणी करीन. ती येथील हरिणांमोरांबरोबर खेळेलखिदळेल व त्यांच्याजवळ शिकेल. कांही काळजी करूं नको बरं !'

राजाने मुलीसाठी तांबडया रंगाचीं वल्कलें केली होतीं, तीं तिला दिलीं. मुलीला पोटाशीं धरून नंतर राजा निघून गेला.
शबरी आश्रमांत वाढूं लागली. ऋषिपत्नी तिचें कितीतरी कोडकौतुक करी. आश्रमांत गाई होत्या. गाईंच्या वासरांबरोबर शबरी खेळे, उडया मारी. तिने गाईंना नदीवर न्यावें, त्यांस पाणी पाजावें. गाईचें धारोष्ण दूध शबरीला फार आवडे. प्राचीनकालीन आर्यांचें गाय हेंच धन असे. 'गोधन' हा शब्द प्रसिध्द आहे.

शबरी सकाळीं लौकर उठे. ऋषिपत्नीने तिचे दात आधी नीट घासावे, मग तिची वेणीफणी करावी. शबरीचे केस नीट विंचरून कोणीहि आजपर्यंत बांधले नव्हते. ऋषिपत्नी शबरीच्या केसांत सुंदर फुलें घाली. शबरी म्हणजे रानची राणीच शोभे. मग शबरीने स्नान करावें, देवपूजेसाठी सुरेख फुलें गोळा करून आणावीं. दूर्वांकुरांनी गुंफून तिने हार करावे व आश्रमाच्या दारांवर त्यांची तोरणें करून लावावीं.

ऋषींची पूजावगैरे झाली म्हणजे शबरीला जवळ घेऊन ते तिला सुंदर स्तोत्रें शिकवीत, सूर्याच्या उपासनेचे मंत्र अर्थांसह तिला म्हणावयास सांगत. उषादेवीची सुंदर गाणीं ते तिजकडून म्हणवीत. उषादेवीचें एक गाणें मतंग ऋषींना फार आवडे. त्याचा अर्थ पुढीलप्रमाणे होता-

"ती पाहा, अमृतत्वाची जणू काय ध्वजाच, अमर जीवनाची जणू पताकाच अशी उषा येत आहे. ही उषा लौकर उठणा-याला संपत्ति देते. ही आकाशदेवतेची मुलगी आहे. सुंदर दंवबिंदूंचे हार घालून आपल्या झगझगीत रथांत बसून ती येते. ती आपल्या भक्तांना कांही उणें पडूं देत नाही. ही उषादेवी किती सुंदर, पवित्र व धन्यतम अशी आहे!'

अशा प्रकारच्या गोड कविता शबरीला मतंग ऋषि शिकवीत असत. ऋषींच्या तोंडून त्या सुंदर कवितांचें विवरण ऐकतांना लहानग्या शबरीचेंहि हृदय भरून येई.

एक दिवस रात्रीची वेळ झाली होती. मतंग ऋषींची सायंसंध्या केव्हाच आटपली होती. गाईगुरे बांधली होतीं. हरिणपाडसें शिंगें अंगांत खुपसून निजलीं होतीं. ऋषि व त्यांची पत्नी बाहेर अंगणांत बसलीं होतीं. फलाहार झाला होता. नभोमंडलांत दंडकारण्याची शोभा पाहण्यासाठी एकेक तारका येत होती.

शबरी आकाशाकडे पाहून म्हणाली, 'तात, हे तारे कोठून येतात ? काय करतात ? रोजरोज आकाशांत येण्याचा व थंडीत कुडकुडण्याचा त्यांना त्रास नसेल का होत ?

   

मतंग ऋषि फार थोर मनाचे होते. प्रात:काळीं नदीवर स्नान करून नंतर ते संध्या, ईश्वरपूजा व ध्यानधारणा करीत. तदनंतर आश्रमाच्या भोवती जे कोणी रहिवाशी येतील, त्यांना खुणांनी मोडक्यातोडक्या भाषेंत सुरेख गोष्टी सांगत. हळूहळू ते त्यांची भाषा शिकूं लागले आणि आपले उन्नत व उदात्त विचार त्यांना सांगूं लागले. जरी त्या रानटी लोकांना प्रथम प्रथम विशेष समजत नसे, तरी त्या पावन वातावरणाचा, ऋषीच्या व्यक्तिमाहात्म्याचा त्यांच्या मनांवर संस्कार झाल्याशिवाय रहात नसे. पावित्र्य हें न बोलतां बोलतें, न शिकवितां शिकवितें. दिव्याची ज्योत नि:स्तब्धपणें अंधार हरण करीत असते. थोर लोकांचें नामोच्चारणहि जर मनास उन्नत करतें, तर त्यांचें प्रत्यक्ष दर्शन किती प्रभावशाली असेल बरें !

मतंग ऋषींच्या आश्रमापासून कांही कोसांच्या अंतरावर एका भिल्ल राजाचें राज्य होतें. राज्य लहानसेंच होतें. भिल्लांचा राजा जरी रानटी होता, तरी तोहि ऋषींच्या आचरणाने व उपदेशाने थोडा सुधारला होता. या भिल्ल राजास एक पांचसहा वर्षांची मुलगी होती. मुलगी काळीसावळीच होती; पण तिचा चेहरा तरतरीत होता. रानांतील हरिणीच्या डोळयांसारखेच तिचे डोळे खेळकर व पाणीदार असून ती हरिणीप्रमाणेच चपळहि होती. घरांत बसून राहणें तिला कधीच आवडत नसे; घडीची म्हणून तिला उसंत माहीत नसे. भिल्ल राजाचीच ती मुलगी. लहानपणीं तीहि लहानसें धनुष्य घेऊन हरिणांच्या पाठीमागे लागे. आपल्या मुलीचें कोडकौतुक राजा-राणी कितीतरी करीत. मनुष्य रानटी असो वा सुधारलेला असो, मनुष्यस्वभाव हा सर्वत्र सारखाच आहे. रानटी मनुष्यालाहि प्रेम समजतें, त्याला मुलेंबाळें आवडतात. रानटी मनुष्यहि आनंदाने हसतो व दु:खाने रडतो.

आईबापांच्या प्रेमळ सहवासांत लहानगी शबरी वाढत होती. एक दिवस भिल्ल राजा आपल्या राणीला म्हणाला, 'आपल्या या मुलीला मतंग ऋषींच्या आश्रमांत ठेवलें तर ? मी याविषयी त्यांना विचारलें, तेव्हा त्यांच्या पत्नीने मोठया आनंदाने संमति दिली. ऋषिपत्नीलाहि मूलबाळ नाही. ऋषिपत्नी मला म्हणाली, 'खरंच तुमची मुलगी आश्रमांत ठेवां; मी तिला शिकवीनसवरीन; पोटच्या मुलीप्रमाणे तिच्यावर प्रेम करीन.' मग बोल, तुझें म्हणणें काय आहे तें. मुलीस तेथे पाठविण्यास तुझी संमति आहे ना ? ती तुझ्यासारखीच अडाणी राहावी, असें तुला वाटतें का ?'

राणी म्हणाली, 'मी आपल्या इच्छेविरुध्द नाही. मनाला कसेसेंच वाटतें हें खरें; तरी पण मुलीचें कल्याण होईल, तेंच केलें पाहिजे. आपल्या लहानपणीं आपणांस नाही असे ऋषि भेटले; परंतु आपल्या मुलीच्या भाग्याने भेटले आहेत, तर ती तरी चांगली होवो.'

उभयतां मातापितरांनी मुलीला आश्रमांत पाठविण्याचा निश्चय केला. शुभ दिवशीं त्या भिल्ल राजाने शबरीस बरोबर घेतलें, तिला पालखींत बसविलें आणि मतंग ऋषींच्या आश्रमांत आणून सोडिलें.

कन्येस ऋषींच्या स्वाधीन करून राजा म्हणाला, 'महाराज, ही माझी मुलगी मी आपल्या स्वाधीन करीत आहें. ही सर्वस्वी आपलीच समजा व तिला नीट वळण लावा.'


 

तो काळ आर्यांच्या विजयाचा व विस्ताराचा होता. आर्य प्रथम पंजाबांत आले; तेथे नीट पाय रोवून ते आणखी पुढे सरकले. गंगा व यमुना या सुंदर व विशाल नद्यांच्या गहि-या पाण्याने समृध्द व सुपीक झालेल्या रमणीय प्रदेशांत आर्य राज्यें करून राहूं लागले. सृष्टिसुंदरीने वरदहस्त ठेवलेल्या याच प्रदेशांत, जनकासारखे राजर्षि जन्मले. धर्म, तत्त्वज्ञान, कला यांचा विकास येथेच प्रथम झाला, व संस्कृतिसूर्याचे हे येथील किरण हळूहळू अखिल भारतवर्षावर पसरूं लागले.

उत्तर हिंदुस्थानांत आर्यांच्या वसाहती सर्वत्र होण्यापूर्वीच ओढया प्रांतांतून समुद्रकिना-यापर्यंत येऊन तेथे गलबतांत बसून कांही धाडसी आर्य खाली सिलोन ऊर्फ लंका बेटांत गेले. या बेटाजवळ मोत्यांच्या खाणी होत्या, सोन्याच्या खाणी होत्या. हें राज्य समृध्द झालें. लंकाधीश रावणासारखा महत्त्वाकांक्षी राजा उत्तरेकडे दिग्विजय करण्यास निघाला व नाशिकपर्यंत आला. तेथे त्याने आपले अधिकारी ठेविले. रावणासारखे राजें दक्षिणेकडून उत्तरेकडे येत होते, तर दुसरे संस्कृतिप्रसार करणारे धाडसी ऋषि विंध्यपर्वत ओलांडून खाली दक्षिणेकडे येत होते.

दंतकथांमधून इतिहास निर्मावा लागतो. अगस्ति हा विंध्यपर्वत ओलांडून दक्षिणेकडे आलेला पहिला संस्कृतिप्रसारक होय; ही गोष्ट त्याने विंध्यपर्वतास वाढूं नकोस, असें सांगितलें त्यांत दिसून येते. अगस्तीने फार प्रवास केलेला असावा. तीन आचमनें करून त्याने सात समुद्र प्राशन केले, यांतील अर्थ हा असेल की, तीन पर्यटनांत तो सात समुद्र ओलांडून आला. दंडकारण्यांत प्रवेश करणारा पहिला ऋषि अगस्तिच होय. त्याच्या पाठोपाठ भारद्वाज, मतंग, अत्रि प्रभृति ऋषि येऊं लागले व आपआपले आश्रम रमणीय अशा ठिकाणीं स्थापूं लागले. चित्रकूट हें पर्वताचें नांवच त्या पर्वताची सुंदरता पटवून देतें; तेथे भारद्वाज ऋषि राहिले. ज्याप्रमाणे ख्रिस्ती मिशनरी रानटी लोकांत जाऊन तेथे आपले बंगले बांधतात व त्यांना आपल्या धर्माची दीक्षा देतात, त्याप्रमाणे आमचे हे प्राचीन आर्यधर्मप्रचारक रानटी लोकांत जाऊंन, आश्रम स्थापून, त्यांना संस्कृतिज्ञान देऊं लागले.

हळूहळू या वैराग्यशील, ध्यानधारणासंपन्न, निष्पाप अशा ऋषींच्या साध्या राहणीचा व सुंदर आचरणाचा परिणाम या दंडकारण्यांतील कातकरी, भिल्ल, कोळी इत्यादि लोकांवर होऊं लागला. या लोकांचा व ऋषींचा संबंध येऊं लागला. भिल्ल वगैरे जातींचीं लहान लहान राज्यें होती. हे राजे आपलीं मुलेंबाळें या ऋषींच्या आश्रमांत शिकण्यासाठी कधीकधी ठेवीत. प्रेमाने व निर्लोभतेने येथील लोकांचीं हृदयें वश करून घेऊन सुंदर ज्ञान व पवित्र आचार हे ऋषि त्यांस शिकवूं लागले. रानटी लोकांच्या हृदयमंदिरांत ज्ञानाचा दिवा प्रकाशूं लागला.

अशाच थोर ऋषींपैकी मतंग ऋषि हे एक होते. पंपासरोवराच्या जवळ त्यांचा आश्रम होता. आजूबाजूला रमणीय व विशाल वनराजि होती. मतंग ऋषींची पत्नी ही अत्यंत साध्वी व पतिपरायण होती. आश्रमाच्या आसमंतातचें वातावरण अतिशय प्रसन्न व पावन असें ती ठेवीत असे. आश्रमांत हरिणमयूरादि सुंदर पशुपक्षी पाळलेले होते. सकाळच्या वेळीं पाखरांना अंगणांत नीवार धान्य टाकतांना व हरिणांना हिरवा चारा घालतांना ऋषिपत्नीस मोठा आनंद होत असे; कारण तींच तिचीं लडिवाळ मुलेंबाळें होतीं.

   

पुढे जाण्यासाठी .......