मंगळवार, डिसेंबर 10, 2019
   
Text Size

प्रपंच व परमार्थ

छळणारा मीच व छळला जाणारा मीच. मीच मला तारीत आहे. मीच मला मारीत आहे. रडणारा व रडवणारा व छळाला जाणारा दोघां मिळून आईचा खेळ चालवला आहे, त्या विश्वमातेची लीला चालली आहे. आईच्या नाटकातील आम्ही दोन पात्रे एवढेच तो जाणतो व खेळत राहतो व अखंड सच्चिदानंदाचा अनुभव तो अंतरी घेत राहतो. अव्यंग व अलोट सुख त्यांच्या वर्तनात दिसून येते. सूर्याची प्रसन्नता त्याच्या मुखावर असते; तार्‍यांची शांती डोळ्यात असते; अर्भकाचे हास्य ओठांवर असते. झर्‍यासारखा बुडबुड जणू तो आनंदाने उसळत असतो. “आनंदसागराचे कुंभ चुबकळोन भरले” असे ते महात्मे असतात. हात, पाय, नाक, डोळे फुटलेल्या अशा आनंदाच्या चल मूर्तीच जणू आहेत असे दिसून येते. त्याच्या अंत:करणात तंबोरा लागलेला असतो, सिंहासनावर सच्चिदानंद विराजमान असतो, संगीत सुरू असते. अखंड सुरू असते. असा जो अवतारी पुरुष जगाला आनंदाचे आवारू घालू पाहणारा पुरुष, दु:खालाही सुखमय करणारा, आपत्तीच्या काळ्याकुट्ट ढगांना हृदयातील सूर्यकिरणांचा स्पर्श करून सुवर्णमय करणारा असा जो हा महात्मा तोच आपली आशा तोच आपली विश्रांती, तोच सखा; तोच जीवविता, तोच उठविता, तोच सुखकर्ता, दु:खहर्ता, उध्दर्ता; अशा विभूतीचीच, अशा अवतारी पुरुषाचीच आपणास तहान असते, तळमळ असते. आपले सारे लहानमोठे प्रयत्न त्यालाच निर्माण करण्यासाठी असतात. लहान हिरवीं झाडे जीवन देणार्‍या मेघाला ओढून आणतात त्याचप्रमाणे आपली लहानमोठी जीवने, कोणाची उंच, कोणाची ठेंगणी, कोणाची सरळ, कोणाची वेडीवाकडी, पवित्र, कोणाची अपवित्र, परंतु ही जीवने त्या करुण्यामृताने भरलेल्या महामघाला, महापुरुषाला खेचून आणण्याचा कळत वा नकळत सारी प्रयत्न करीत असतात; आणि तो आला म्हणजे आपण तृप्त होतो, कृतार्थ होतो.

देवाघरातील साक्षात्कार निराळा व जगाच्या धांगडधिंगाण्यात येणारा साक्षात्कार निराळा. देवघरातील देव मंजुळ मुरली वाजवणारा मुरलीधर आहे; परंतु बाहेरच्या विशाल जीवनातील देव तो जनार्दन मुरहर आहे. घरातील देव शिवशंकर आहे, बाहेरचा देव भीषण रुद्र आहे. दोन्ही अनुभवच. कारुण्यमय व कोपमय दोन्ही रुपांतील साक्षात्कार हवा. हातात प्रेमाने वडी देणारी आई व रागाने थोबाडीत देणारी आई-आई एकच व ती मला प्रिय आहे- हजारो हात, हजारो डोळे, लसलसणार्‍या हजारोंच्या जिभा असा हा बाहेरचा नानारुप विराट परमेश्वर, त्याला ओळखले पाहिजे व गोंडस गोजिरा श्यामल कृष्ण तोही पाहिला पाहिजे. दोन्ही ओळखी हव्यात. दोन्ही मार्ग परब्रह्माकडे जाण्यासाठी तयार कलेले आहेत. रस्त्यावरील, बजारातील विविध जीवनात कसे वागावे, तेथेही त्या परमात्म्याचा साक्षात्कार कसा करून घ्यावा, हे अवतारी पुरुष दाखवीत असतो. सारे आनंद  व ज्ञान याची परिसीमा म्हणजे सच्चिदानंद होय. जगाचे ज्ञान व जगातील आनंद यांनाही शेवटी त्यात विलीन व्हावे लागते. विलीन होतातच. आपले सर्वांचे बरेवाईट प्रयत्न व अनुभव महापुरुषांच्या प्रयत्नात परिणत होतात व महापुरुषांची इतरांना जवळ घेऊन वाढलेली जीवनगंगा शेवटी अनंत सागरात जाऊन मिळते.

 

अवतारी पुरुष समाजात जन्मास येणे हा चमत्कार नाही. ही एक अपरिहार्य गोष्ट आहे. भटकणारे लोहकण चुंबकाभोवती जमा होतात. भटकणारे ग्रहोपग्रह सूर्याभोवती प्रदक्षिणा घालू लागतात. मानवजातीच्या भ्रमंती करणार्‍या भावनांना, अस्थिर व चंचल विकारांना व विचारांना स्थिरता देण्यासाठीच अवतारी पुरुषाची नितांत आवश्यकता असते. आपल्यामधील पतितांतील पतित, हीनांतील हीन, यांनाही अवताराची आवश्यकता आहे. अवतारी पुरुष निर्माण करण्यात त्यांचाही भाग असतो; त्यांनाही त्याचे श्रेय असते. आपले सर्वांचे प्रयत्न, आपल्या सर्वांच्या धडपडी, पतितांच्या वा पावित्र्यांच्या, तो अवतारी पुरुष निर्माण झाल्याने सफळ होतात. आपल्या सर्वांच्या लहानमोठ्या चुकतमाकत होणार्‍या धडपडींची बनणारी, बनत बनत येणारी जी प्रचंड लाट, हेलकावणारी काळीसावळी अस्थिर चंचल लाट- तिच्यावरचा शुभ्र स्वच्छ फेस म्हणजे महापुरुष होय. आपल्या या प्रयत्नांमुळे आपण महापुरुषांशी जोडले जातो. आपल्याच चिंतनाचे व श्रमांचे फळ म्हणून तो प्रकट झालेला असतो. आपले क्षुद्र प्रयत्नही आपणास महापुरुषाकडे घेऊन जातात; त्याच्या कार्यात, त्याच्या जीवनात भागीदार करतात. सेतुबंधनात वाळूचे अंगाला चिकटलेले कण नेऊन झाडणारी खारकुंडी हिचाही भाग आहे. रामाच्या कार्यात तिलाही स्थान आहे. रामाशी हनुमानाप्रमाणे तीही जोडली गेली. कळत वा नकळत आपले सारे लहानमोठे प्रयत्न, आपली सर्व कर्मे व आपले सर्व विचार आपणास अवतारी पुरुष व त्यांचे महान कार्य यांच्याशीच जोडीत असतात. लहानमोठे सारे ओहोळ, पवित्र ओहोळ किंवा गाळीचा लेंडओहळ महान नदीला मिळण्यासाठीच चालले आहेत; व ती महान गंगा नदी त्यांना सागराकडे घेऊन जाणार आहे. आपणास ही दृष्टी एकदा आली म्हणजे मग उत्तरोत्तर अधिक काम करावे, असे आपणास वाटू लागेल. “माझा कार्यभार कमी कर”  अशी प्रभूला प्रार्थना करीत न बसता “काम करावयास अधिक सामर्थ्य व उत्साह दे, उदंड कामे करू दे,”  अशी प्रार्थना आपण करावयास लागू. मग आपण म्हणू, “हे देवा, मला शांती नको, मला बळ दे.” मनाची शांती हा अभ्यास व सवयीचा, संयमाचा व विवेकाचा परिणाम आहे. परंतु दुबळ्याला खरी शांती असू शकत नाही. अनंत सागर अनंत लाटांनी हेलकावत असतो, परंतु अंतरी गंभीर असतो; भगवान विष्णू सहस्त्र फणांच्या शेषावर शांतपणे पडून राहतात; भीष्म शरपंजरावर शांत होते; हरिश्चंद्र आगीत घातला जात असता शांत होता; सुधन्वा तप्त तेलात तळला जात असता कमळाप्रमाणे हसत राहिला. बळाशिवाय शांती नाही-जर खरे बळ, खरा निश्चय, खरी श्रध्दा ही असतील तरच खर्‍या शांतीचा आनंद उपभोगता येतो, ज्या जीवनतरूला अलोट श्रध्देची व अपार सामर्थ्याची बळकट मुळे आहेत. त्याच जीवनतरूला खर्‍या शांतीची फळे लागतात. दुर्बळाला व निराश जीवाला शांती नाही, समाधान नाही, काही नाही.

शारीरिक अहंकार, हा देह म्हणजेच मी, या गोष्टी ज्याच्याजवळ आहेत, या कल्पना जो उराशी धरून बसला आहे, त्याची दृष्टी स्थूल असते. बाह्य विषयांवर, बाह्य सुखदु:खावर त्याची दृष्टी खिळलेली असते. पार्थिवाच्या पलीकडे त्याची दृष्टी भेदून जात नाही. “त्यांनी मला मारले, ते माझी निंदा करतात, त्यांनी वाईट म्हटले, त्यांनी टीका केली,” असल्याच क्षुद्र अनुभवात तो एकरूप झालेला असतो; गुरफटून गेलेला असतो. या सुखदु:खाच्या, मानापमानाच्या पंकिल पल्वलात तो बरबटलेला असतो व तेथूनच बोंबलत असतो; परंतु ज्याचा अहं परब्रह्मात मिळून गेला, ज्याचा जीव शिवात मिसळला, ज्याने आपला जीवनबिंदू त्या महान जीवनसिंधूत मिसळून दिला, त्याच्या वार्‍यालादेखील असल्या क्षुद्र गोष्टी, ही चिरचिर व ही रडारड, दुसर्‍यांच्या शिव्या वा स्तुती उभ्या राहत नाहीत. फारच झाले तर या गोष्टींचा तो साक्षी बनतो. आकाशात ढग येतात व जातात; वादळे उसळतात व शांत होतात; परंतु आकाश निळे निळे, शांत अखंड वर पसरून राहिलेच आहे. ही वरची वादळे वरच विरून जातात. ती आकाशाला भेदून आत शिरत नाहीत. थोर महात्म्यांची वृत्ती अशीच गगनाकार असते. दु:खे, संकटे यांची त्यांना भीती वाटत नाही. आपल्या हृदयाकाशाची परीक्षा पाहावयास आलेले हे ईश्वरी दूतच आहेत, या भावनेने तो कष्टक्लेशांकडे पाहतो. द:खाची काळी घोंगडी वरून पांघरुन आलेला हा आत मुरलीधर सावळा श्रीकृष्णच आहे हे तो जाणतो व बाहू उभारून या दु:खाचे स्वागत करावयास पुढे येतो. दु:खांना, विपत्तींना तो हृदयाशी धरतो. या आपत्तीचे स्वागत करावयास उभे राहा, घाबरू नका असे भीतिग्रस्तांस तो धीर देत सांगतो व आपण स्वत:पुढे होतो. परमेश्वर नाना रुपांनी नटून येईल. तो कधी प्रियकर म्हणून येईल, कधी छळकर म्हणून येईल; तर कधी भिकारी म्हणून येईल, कधी राजराजेश्वर म्हणून येईल; कधी रुद्र म्हणून येईल, कधी शिव म्हणून येईल. या सर्व रुपांत तोच आहे, जीवनाचा पेला देणारा व मरणाचा पेला देणारा एकच आहे, हे ओळखणे हे आपले काम आहे. ही एकदा दृष्टी आली, हा लपंडावाचा खेळ खेळावयास जो शिकला, सर्व गोष्टीत लपलेल्या त्या नटमूर्तीला ओळखावयास जो शिकला, या सर्व विश्वाशी एकरूपता पाहावयास जो शिकला, त्याला जीवनात असहाय असे कधीच वाटत नाही. अनंत परमात्मा अनंत हातांनी मला कवटाळीत आहे, असे त्याला दिसते. चावणारा सर्व चुंबन देऊनच गेला असे त्याला वाटते, त्याला भय ना भीती. तो कोणाला भिणार ?

 

पृथ्वीवर अनेक देश आहेत, परंतु प्रत्येक देशात हे श्रेष्ठ व हे कनिष्ठ, हे उच्च व हे नीच, हे पर व हे अपर, हे पवित्र व हे अपवित्र, हे सांसारिक व हे पारमार्थिक असे भेद दिसून येतात. या पर-अपराच्या, उच्च-नीचाच्या कल्पना पार झुगारून देण्याचे धाडस जर कोणी केले असेल, तर ते फक्त हिंदुस्थानने होय. या भेदाच्या भिंती उडवून टाकण्याचे काम भारताने केले आहे. विचाराची इतकी धीरता इतरांस दाखवता आली नाही, विचाराची एवढी मोठी उडी इतर राष्ट्रांस मारता आली नाही. अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा तलास लावून, बुड्या मारून मारून ह्या तत्वज्ञानमौक्तिकाला वर काढून आणून, त्याच्या जोरावर सर्व जीवनाचा साक्षी होऊन राहण्याचे महाभाग्य, जीवन म्हणजे खेळ आहे, लीला आहे, असे अंतरंगी समजून वागण्याचे भाग्य, मानवाला हिंदुधर्माने दिले आहे. आपल्या थोर पूर्वजांची महनीय करणी व विशाल विचारसरणी, त्यांची कृत्ये व त्यांची ध्येये यांना शोभेसे आपण वागणार नाही काय ? आपल्या पूर्वजांच्या मार्गावरून आपणच जर गेलो नाही, तर दुसर्‍यांना तरी तेथे बोलावण्यास आपणाला तोंड कोठून राहणार ?

पकडण्याच्या आधी थोडा वेळा पुढील तेजस्वी व गंभीर शब्द येशू ख्रिस्त बोलले होते. प्रभू म्हणाला, “सायमन, सायमन ! सैतान तुला निवडून काढणार आहे. सैतानची दृष्टी तुझ्याकडे वळली आहे, तुझ्या जीवनाच्या कणसातील धान्याचा दाणा, शुध्द तेजस्वी सत्त्वाचा दाणा दिसावा म्हणून सैतान तुला झोडपून पाहणार आहे.”  भावी कृत्यांच्या छाया आधीच दिसू लागतात, अशी म्हण आहे. पावसाची लक्षणे आधी दिसू लागतात. भगवान ख्रिस्त हे शब्द जणू स्वत:लाच उद्देशून बोलत होते. अवतारी पुरुषाचे सामर्थ्य अपरंपार असते. सारे जग कट करून त्याची कसोटी पाहावयास येत असते; सर्व जगाची अशी इच्छा असते की, त्या महापुरुषाने शरण यावे; आपल्या बाजूस कोणी नाही, आपण असहाय, निराधार, सर्वत्यक्त आहोत, अशी स्वत:च्या दुबळेपणाची त्या महापुरुषास जाणीव व्हावी, अशी जणू जगाची इच्छा असते. परंतु तो महान् शक्तीचा अवतार, ती दिव्य भव्य विभूती, तो महात्मा, तोही जगाची परीक्षा घ्यावयास उभा राहतो. जगातील सारेच लोक नि:सत्त्व व पोचट झाले आहेत की काय, त्यांच्यात काही तेज, काही सत्त्व, काही राम आहे की नाही, हे तो महापुरुष जाणून घेऊ इच्छितो. जगाची नाडी पाहावयास तो उभा राहतो. अखिल मानवजात विकारांनी उन्मत्त होऊन सभोवती हैदोस घालीत असता तो महात्मा ध्रुवतार्‍याप्रमाणे आपल्या ध्येयाशी निष्ठावंत राहतो. त्याची दृष्टी स्थिर असते. त्या महापुरुषाच्या पायांजवळ लाखो लाटा, कोटयावधी जीवांच्या चंचल लाटा हेलकावत असतात; परंतु पहाडाप्रमाणे तो महापुरुष अचल राहतो. समाजात दुर्बलता, चंचलता जितकी अधिक, तितकी महात्म्याची स्थिरता, ध्येयनिश्चितता व शक्ती ही अधिक दिसून येतात.