मंगळवार, जुलै 23, 2019
   
Text Size

गुणा कोठें गेला गुणा?

“हो प्रेमाची बॅटरी. वाटेल तेव्हा तिचा प्रकाश पाडता येतो. डोळे न दिपवणारा, गोड गोड प्रकाश.”

आईसाठी जगन्नाथ दोन घास खाऊन आला. तो वर आला. गुणासमोर बसला. गुणाला आवडणारे गाणे त्याने म्हटले. अहाहा! किती मधुर मधुर आवाजात त्याने म्हटले. तो आवाज नव्हता. आवाजाचे रूप घेतलेले प्रेम होते, भावना होत्या. गाणे संपले. आणि गुणाचे पत्र जगन्नाथने हाती घेतले. ते अंधारात प्रेमप्रकाशांत त्याने वाचले. बोटांनी वाचले. ते पत्र हृदयाशी धरून तो अंथरुणावर पडला. स्वप्नसृष्टींत तो रमून गेला. स्वप्नातहि ते पत्र तो हृदयाशी धरीत होता.

सकाळ झाली. जगन्नाथ अंथरुणांतच होता. समोरच्या भिंतीवरचे गुणाचे फोटो पहात होता. परंतु एकदम त्याने तोंडावरून पांघरूण घेतले. तो दु:खी होता. गुणा, कोठे असेल माझा गुणा, असे स्वत:शीच बोलत होता.

आई हाक मारायला आली.

“ऊठ, जगन्नाथ.”

त्याने तोंडावरून पांघरूण काढले नाही. गुणा, कोठे असेल गुणा, एवढेच शब्द पांघरूणांतून बाहेर येत होते.

“येईल हो गुणा. तुझे प्रेम त्याला आणील. उठ.” जगन्नाथ उठला. तो रडवेला झाला होता. तो आईला सद्गदित होऊन म्हणाला,

“आई, खरेच, कुठे ग असेल गुणा?”

 

तुला किती लिहूं, किती आठवूं? शब्दांत नाही रे सारे सांगता येत भावना प्रकटवायला शब्द पुरे नाही पडत. हे पत्र म्हणजे खूण समज. त्यांतील अनंत अर्थ आपोआप वाच. मी एरंडोल सोडले. काय आहे बरोबर? माझी सारंगी आहे व तुझ्या आठवणीनी, तुझ्या आठवणींनी, तुझ्या प्रेमाने तुडुंब भरलेले हृदय आहे. काठोकाठ भरलेले हृदयाचे भांडे आहे. ते मी पीत जाईन. हे भांडे कधी रिकामे होणार नाही. हे अमृत मला सदैव तारील, धीर देईल हो जगू!”

किती तरी गोष्टी त्या पत्रांत होत्या. त्या जगन्नाथलाच वाचू दे. त्या शब्दांचा, त्या शब्दांतील भावनांचा वास त्यालाच घेऊ दे, त्यातील रस त्यालाच पोटभर पिऊ दे. कितीदा तरी त्याने ते पत्र वाचले. कितीदा त्याने ते हृदयाशी धरले. अश्रूंनी भिजविले. बोटांनी हृदय पोखरून आत ठेवू पाहिले. ते पत्र जवळ धरून तो अंथरुणांत पडला व झोपला.

तो खिन्न होता. दु:खीकष्टी होता. सायंकाळी तो मळ्यांत गेला. त्या विहिरीजवळ आज तो बसला होता. सोनजीने सोनचाफ्याची फुले आणून दिली; गुलाबाची फुले आणून दिली.

“का असा दु:खी भाऊ? तू नको दु:खी होऊ, तू हसलास तर आम्ही हसू. तू एक या घरांत आहेस. अनाथांचा वाली. खरा जगन्नाथ. हंस रे भाऊ.” सोनजी म्हणाला.

जगन्नाथ हसला. त्या फुलांचा त्याने वास घेतला. तो उठला. सोनजीच्या एका मुलीच्या कानांत त्याने फूल घातले. हसला. ती लहान मुलगी लाजली. पळाली.

“आई ते बघ.” ती म्हणाली.

“त्यांना नमस्कार कर. ते देवबाप्पा आहेत.” जनीबाई म्हणाली.

जगन्नाथ गेला. अंजनी नदीच्या तीरावर बसला. आज तो एकटा होता. फिरायला आलेले कोणी कोणी त्याच्याकडे पहात होते. एकटा जगन्नाथ पाहून त्यांना वाईट वाटत होते. अंजनीच्या तरंगावर जगन्नाथने काही फुले सोडली. मित्राला वाहिली. तो घरी आला. तो खोलीत गेला. दिवा लावलेला होता. त्याने गुणाच्या फोटोला ती फुले वाहिली. दोन उदबत्त्या त्याने लावल्या. गुणाला उदबत्ती फार आवडायची. कधी आला जगन्नाथकडे तर उदबत्ती लावायचा. जणु हृदयांतील मैत्रीच्या कस्तुरीचा सुगंध बाहेर दरवळावा असे त्याला वाटे.

त्याने हातात कंदील घेतला. गुणाच्या फोटोकडे तो पहात राहिला. प्रेममय देव. आणि त्याने आता कंदील कमी केला. त्याला तो प्रकाश नको वाटला. प्रेमाच्या प्रकाशांत तो आपल्या मित्राला पहात होता. तो सर्वत्र त्याला दिसत होता. खेलीत व खोलीच्या बाहेरहि. त्याने खिडकीकडे पाहिले. वाटे तेथून गुणा हसत आहे. लबाड गुणा.

आईने हाक मारली. ती वरच आली.

“अरे अंधारांत काय करतोस? कंदील नाही का लावलास?”

“तो रॉकेलचा कंदील. तो नको. आज दुसरा दिवा मी लावला आहे.”

‘बॅटरी ना?”

 

अशी चालली होती बोलणी. परंतु जगन्नाथ बोलला नाही. “जाऊ दे दोन घास. त्याला नका चिडवू.” आई म्हणाली. परंतु जगन्नाथ उठून गेला. पटकन् हाततोंड धुऊन वर गेला. खोली लावून आंथरुणावर पडला. गुणाच्या शतस्मृतींनी तो ओथंबून गेला होता. त्या गादीवर गुणा निजलेला होता. त्या उशीवर गुणाने डोके ठेवलेले होते. पुन्हा गुणा कधी येईल? कधी देईन त्याला स्वच्छ असे हे आंथरूण? कधी त्याच्यासाठी गादी घालीन, वर स्वच्छ चादर घालीन, उशाला सुंदर उशी देईन? कधी मी त्याची अशी प्रेमपूजा करीन? कोठे गेला गुणा? तो काय खाईल, कोठे झोपेल, काय पांघरील, काय आंथरील? परंतु तो असेल का, जिवंत असेल का? हो असेल. नाही तर मी जिवंत राहिलो नसतो. माझे प्राणहि उडून जाते.

इतक्यात त्याच्या नावाने पोस्टमनने हाक मारली. तो उठला. त्याच्या नावाने क्वचितच कधी पत्र येत असे. धावतच तो खाली गेला. पत्र दादाच्या हातात होते. दादा फोडणार होता. झडप घालून ते जगन्नाथने घेतले. दादाकडे कठोर दृष्टीने त्याने पाहिले. जगन्नाथने हस्ताक्षर ओळखले. ते चिरपरिचित अक्षर होते. गोड गोड अक्षर होते. त्या अक्षरांतच मेळ्याचे संवाद लिहिलेले होते. गुणाची बोटेच—तीं कलावंत बोटेच असे मोत्यासारखे लिहीत असत.

ते पत्र घेऊन जगन्नाथ आपल्या खोलीत गेला. ते पत्र गुणाचे होते. आणखी कुणाचे नव्हते. कुणाचे असणार? परंतु पत्रांत काय असेल? सुखरूप असेल का गुणा? की दुसरे काही असेल? कोठे गेला ते असेल का? त्याला घेऊन येईन परत? परंतु दूर दूर फार दूर गेला असेल तर, जगापासून दूर गेला असेल तर? मग का मीहि जगापासून दूर जाऊ? आणि आई बाबा? आणि मी आता एकटा नाही. दुस-याहि एका जिवाचे सुखदु:ख माझ्याशी बांधले गेले आहे. डोक्यावर शिरपूरचीहि जबाबदारी आहे.

जगन्नाथने पाकिट फोडले. आत सुंदर पत्र होते. गुणाचे पत्र. प्रेमाने थबथबलेले पत्र. भावनांनी रंगलेले पत्र. ते पत्र नव्हते. ते हृदय होते स्नेहमय उदार हृदय. पितृभक्ती व मित्रप्रेम यांच्या झगड्यांत तडफडणारे दु:खी हृदय.

“जगन्नाथ, मी कुठेहि असलो तरी तुला स्मरेन. तू माझ्याजवळ आंत बाहेर आहेस. तुझा रेशमी सदरा माझ्याजवळ आहे. तो अंगात घालीन. वाटेल की तू जवळ आहेस. जीवन वेढून राहिला आहेस. बाबांचे म्हणणे अज्ञातवासांत रहावे. मी कबूल केले आहे; परंतु या अज्ञातवासांतहि तुझ्या प्रेमाचा सुवास भरून राहील. तू दु:ख करू नको. तू मला शोधू नको. एके दिवशी आपण पुन्हा सारे भेटू. पुन्हा पद्मालयाच्या तळ्यात पोहू. जंगलात फिरू. मोरांची पिसे गोळा करू. एकमेकांच्या कानांत ती अडकवू. येईन, पुन्हा येईन. वेळ येईल तेव्हा. आई बाबा सांगतील तेव्हा. ईश्वराची इच्छा असेल तेव्हा. परंतु पुन्हा भेटू व परस्पर अपार प्रेम लुटू. कदाचित् या वियोगाने आपण अधिकच जवळ येऊ. अधिकच परस्परांचे होऊ. अधिकच परस्परांचे जीवनांत मुरु. भरुन उरू हो गड्या!

रडूं नको
रुसूं नको
हंस रे माझ्या गड्या


आपण मोठे होऊं तेव्हा भेटूं. मग पुष्कळ काम करू. तूहि तेव्हा मोठा झालेला असशील. स्वतंत्र असशील. तुझे पंख मग कोण छाटणार नाही. तू उड्डाण करू शकशील. तू तुझी संपत्ति येवेत ओत. मी माझे जीवन ओतीन. दयाराम भारती माझ्या मनांत आहेत. तू आहेस; व गरीब जनताहि मनांत आहे.

   

हे चरण एकदा दयाराम भारतींनी व्याख्यानांत म्हटलेले त्याला आठवले. संपत्तीमुळे देशसेवा येत नसेल, सरकारची हांजी हांजी करावी लागत असेल, मामलेदार, फोजदार यांना खुष ठेवावे लागत असेल, घरावर स्वातंत्र्याचा झेंडा लावता येत नसेल तर ती संपत्ति काय चाटायची? जी संपत्ति भूमातेची पूजा करू देत नाही, भूमातेपासून दूर नेते, भूमातेची आठवण होऊ देत नाही, ती संपत्ति की विपत्ति? ते भाग्य की दुर्भाग्य? ते वैभव की विष? अशा संपत्तीपेक्षा दारिद्र्य बरे, ज्या दारिद्र्यात भूमातेची पूजा करता येईल. दयारामांचे ते शब्द, ते भाषण आज त्याला आठवले. स्वत:च्या संपत्तीची त्याला खंत वाटली. या श्रीमंतीमुळेच दादा मागे मला म्हणे की तू मिरवणुकी काढू नकोस, मामलेदार रागावतील. या संपत्तीमुळेच तो मला मेळ्याबरोबर जायला व त्यांत काम करायला विरोध करीत असे. आग लागो या संपत्तीला! हिने देश दुरावतो, आणि मित्र दुरावतो. गेला, गुणा गेला, कोठे गेला असेल! काल कसे म्हणे, ‘तुला पहात रहावेसे वाटते.’ काल त्याचे पाय येथून निघत ना. परंतु मजजवळ बोलला नाही. का नाही बोलला? मीहि त्याच्याबरोबर गेलो असतो. आम्ही दोघे भिकारी झालो असतो, प्रेमाचे यात्रेकरू. कोठे गेला गुणा.”

“बाळ चल. दोन घांस खा. येईल हो गुणा.”

“आई, गुणा जिवंत असेल का?”

“असेल हो. असे वेडेविंद्रे नको मनांत आणू. शेवटी सारे गोड होईल. कडू आंबे पिकतील, मुक्या कळ्या फुलतील. जातील हे दिवस. तुझा मित्र येईल. अमावस्या जाईल, पुन्हा चांदणे येईल. चल, ऊठ. माझ्यासाठी चल. मी नाही का रे तुझी कोणी? चल, सारे खोळंबले आहेत.”

जगन्नाथ उठला. तो पाटावर जाऊन बसला. सारे जेवू लागले. जगन्नाथच्या ताटांत टपटप पाणी गळत होते.

“काय रे झाले?” दादाने विचारले.

“तुला जणु माहीत नाही.” जगन्नाथ तिरस्काराने म्हणाला.

“त्याला भाजी तिखट लागत असेल. ते दयाराम भारती फिके खात. म्हणत तिखट ल मसाले कशाला? त्यांचा शिष्य झाला असेल जगन्नाथ. अळमिळीत, मिळमिळीत खाणे.”

“परंतु ते दयाराम भारती तिखट खात नसले तरी मिळमिळीत नव्हते. त्याचे बोलणे तिखट. मिरची त्यांच्या बोलण्यापुढे फारच फिकी.”

“अहो मिरची न खाणारे शांत होण्याऐवजी आणखीच रागीट होतात. सरकार-सावकारांना ते शिव्या देतात. पदोपदी त्यांना राग येतो, पदोपदी चीड.”

 

“जा भुरी फांसून पद्मालयाला राहायला.”

“दादा, काय केलेस हे?”

“अरे मी नव्हतो करणार. आपण का एकच सावकार आहोत? दुस-यांनी फिर्यादी केल्या. हुकुमनामा झाला. घरदार, शेतीवाडी सा-याचा लिलांव होईल. आणेवारीप्रमाणे प्रत्येक सावकाराला भाग मिळेल. आपण काय करायचें?”

“दादा, तो वाडा आपणच लिलावांत घेऊ व गुणा परत आला की त्याला तो देऊ. गुणा परत येईल. केव्हा तरी येईल. जगन्नाथपासून दूर राहून तो कसा जगेल? हा वाडा त्याचा आहे. जसाच्या तसा ठेवू.”

“वाडा म्हणे विकत घेऊ लिलावांत, आणि त्यांना देऊ! आणखी नको का काही द्यायला?”

“आणखी नको.”

जगन्नाथ घराबाहेर पडला. गुणाच्या घराजवळ आला. तो घराला कुलूप! अरेरे! तो तेथे घुटमळत होता. गुणा बाहेर येईल, त्याच्या माडीत जाऊ, तो सारंगी वाजवील असे त्याला वाटत होते. परंतु तेथील संगीत थांबले. जगन्नाथला रडू आले. त्या वाड्याच्या पायरीवर तो बसला. जणुं देवाच्या दारी बसला. देवाच्या बंद दारी.

पद्मालयाला तर नसेल ना गेला गुणा? आईबापहि घेऊन गेला असेल. परंतु मजजवळ बोलला असता वनभोजनाला जाता तर. का त्याच्या आईबापांचा काही नवस वगैरे होता? पाहून येऊ. त्याने सायकल घेतली. निघाला. रस्ता चांगला नव्हता. परंतु फिकीर नव्हती. वरून ऊन तापवीत होते. आंतून मित्राच्या वियोगाचा वणवा जाळीत होता.जगन्नाथ उन्हातून पद्मालयाला गेला. त्याचे तोंड लाल झाले. पद्मालयाला कोणी नव्हते. समोरचे तळे शांत होते. लाल कमळे फुललेली होती. त्यांचे मुके कळे पाण्यावर येऊन हात जोडून सूर्यनारायणाला प्रार्थीत होते. तो तेथे मुकपणे बसला. त्या तळ्याचे काठी बसला. त्या तळ्यांत तो व गुणा कितीदा तरी पोहले होते. पाण्यांत बुडून एकमेकांना शिवण्याचा खेळ खेळले होते. एकदा एक कमळ तोडून आणून आपणते गुणाला कसे दिले होते ते त्याला आठवले. परंतु आज घामाघूम झालेला होता तरी त्या तळ्यात तो जाऊ इच्छित नव्हता. ते पाणी आज त्याला शीतळ वाटले नसते. त्या पाण्याने अंग पोळले असते; जळले असते. तो उठला. जवळच्या जंगलात शिरला. गुणा, गुणा अशा हाका मारू लागला. मोरांनी केकारवाने उत्तर दिले. परंतु किती वेळ असा भटकणार?

पुन्हा सायकलवरून तो घरी आला.

आपल्या खोलीत रडत बसला. काय करायची ही संपत्ती?

आग लागो तया सुखा
जेणे विठ्ठल नये मुखा
मज होत कां विपत्ति
पांडुरंग राहो चित्तीं


   

पुढे जाण्यासाठी .......