शनिवार, डिसेंबर 14, 2019
   
Text Size

संध्या

“तुम्ही तुरुंगांत दु:खीकष्टी असतां असें ऐकले. असें नका करूं. तुम्ही दु:खी असणें म्हणजे शेंकडोंना दु:खी करणें. तुम्हीच ना म्हणत असां कीं नेहमीं आनंदी असावें ? तुम्हीच ना म्हणत असां “संध्ये, मी नेहमीं हंसत असतों. हंसणं हा माझा खरा धर्म. बाकी तात्पुरतीं वादळं.” मग कुठें गेलें तुमचें हंसणें ? हे कम्युनिस्ट दूर राहिले म्हणून का तुमचें हंसणे लोपलें ? शेवटीं लढा मंदावला, म्हणून का तुम्ही दु:खी होतां ? परंतु कर्तव्य करणें एवढें आपलें काम असें तुम्हीच म्हणत असां. मीं का तुम्हांला शिकवावें, सांगावें ? परंतु तुम्ही हंसत राहा. तुम्हीं आनंदी आहांत असें ऐकलें म्हणजे मला आनंद होईल. भाईजी, तुमची संध्या हातींपायीं नीट सुटावी, तुमच्या संध्येची सुलभ प्रसूति व्हावी असें तुम्हांला वाटतें ना ? उद्यां बाळबाळंतीण सुखरूप असावींत असें वाटतें ना ? तर मग आनंदी राहा. तुम्ही दु:खी आहांत, कष्टी आहांत, रडत बसतां, निराश होतां, मरणाचे विचार मनांत आणतां, हें ऐकून हृदयांत चर्र होतें. मला मग कांहीं सुचत नाहीं. तुमची दिवस भरत आलेली संध्या जर सारखी अशान्त व सचिन्त राहील, ना नीट खाईल, ना पिईल, तर उद्यां सारें नीट कसें व्हायचें ? खरें ना ? म्हणून या संध्येसाठी हंसा. आनंदी राहा. मला पत्र लिहा. मी तुमच्या मुलीसारखी जणूं आहें. तुमच्या लहान बहिणीसारखी आहें. लिहा पत्र. मला आशा द्या. आनंद द्या. “संध्ये, येईन हो तुझ्याकडे, तुझं बाळ पाहायला येईन. तुझ्या हातचं जेवायला येईन. तुझ्यासाठीं मी आनंदी राहीन. तूंहि आनंदी राहा. मनाला कांहीं लावून नको घेऊं.” असें लिहा. लिहाल ना ?

“भाईजी, तुम्ही का आतां दुस-या पक्षांत जाणार ? कल्याण म्हणत होता. भाईजी, तुम्ही मोकळे राहा. सत्य हें पक्षातीतच असावें. खरेंच, तुम्ही कोणत्याहि पक्षांत नका जाऊं. पक्षांत गेलें कीं नाहीं म्हटलें तरी थोडा पक्षाभिमान येतो. अभिनिवेश येतो. प्रहार सोसावे लागतात, करावे लागतात. टीका, प्रतिटीका. तुम्हांला हें कसें मानवेल ? तुम्ही मोकळेच राहा. जेथें लढा असेल, अन्यायाविरुध्द, जुलुमाविरुध्द लढा असेल, तेथें जात जा. परंतु शेवटीं मला काय समजतें ? मी वेडी आहें.

“कोणत्याहि पक्षांत न जाऊं तर आपणांस एकटें एकटें वाटते, असें तुम्ही मागें म्हणालां होतां. निराधार वाटतें. ते खरें आहे. परंतु एखाद्या पक्षाच्या शिस्तींत घालून घ्याल, तर तेथें तुमचा जीव मुदमरेल. ही गोष्टहि खरी. शेवटीं योग्य तें तुम्ही करा.

“आज विश्वास, कल्याण कोणी येथें नाहीं. हरणीहि येथें नाहीं. मी एकटी आहें. सायंकाळ झाली आहे. खिडकींतून दूर सुंदर रंग दिसत आहेत. तुम्ही असतेत, तर काव्य केलें असतेंत; नि ते म्हटलें असतेंत. परंतु मी पत्र लिहितां लिहितां मध्येंच हृदय भरून येऊन थांबतें व समोर बघतें. पुन्हां जरा शांत होऊन लिहूं लागतें. आणि किती लिहूं ? मनांतलें सारें रामायण-भारत मला या लहानशा पत्रांत का लिहितां येईल ? आणि मी मनांतील सारें लिहूं तरी शकेन का ? आणि ते सारें लिहिणें कोणाला आवडेल तरी का ?

“मी आतां पुरें करतें हें पत्र. तुमच्या प्रेमळ आशीर्वादाची मी अपेक्षा करतें. तुम्ही आनंदी राहाल अशी आशा करतें.

तुमची

संध्या.”

तें पत्र हातांत धरून भाईजी बसले होते. तें पत्र ते पुन्हां वाचीत. पुन्हां मुकाटयाने बसत. मध्येंच ते डोळे मिटीत. त्यांच्या डोळयांतून ते अश्रु कां घळघळले ? भाईजी आतां उठले. ते एकटेच फिरुं लागले.

दिवस संपला. आतां रात्र आली. तरीहि भाईजी बाहेरबाहेरच होते.

“भाईजी, आज तुम्ही इतके दु:खी कां ? कोणाचं आलं ते पत्र ?” किसननें येऊन विचारले.

“संध्येचं पत्र.”

“कोण ही संध्या ?”

इतक्यांत आणखीहि प्रेमळ मित्र तेथे जमले; आणि भाईजी संध्येची ती हकीगत सांगूं लागले; तिच्या आठवणी ते सांगूं लागले. आठवणी सांगतां सांगतां ते रंगले. मध्येंच ते गहिंवरत, बोलायचे थांबत; आणि पुन्हां ती गीता सुरु होईल. आणि मग

शेवटीं म्हणाले :

“गडयांनो, अशी हो ही संध्या आहे. संध्येप्रमाणंच रमणीय व गंभीर, प्रशान्त व प्रसन्न, पावन नि सोज्ज्वळ, तिचं मी किती वर्णन करूं ? दु:खांतहि सुख मानणारी, कष्टांना न कंटाळणारी, उपासमारींतहि हंसणारी, दागदागिने दूर करणारी, पति कदाचित् फांशीं जाईल असं दिसत असतांहि त्याला त्याच्या कार्यार्थ जायला परवानगी देणारी, विपत्तींतहि विनोद करणारी, हास्य पिकविणारी, रात्रीं उठून देवाची मूर्ति जवळ घेऊन त्याची करुणा भाकणारी, परंतु पतीला देव आवडत नाहीं म्हणून त्या देवाला ट्रंकेंतच ठेवून त्याचं दर्शन घेणारी, थोर मनाची, उदार हृदयाची, सेवेसाठीं सदैव तत्पर, त्यागी, प्रेमळ, धीर व गंभीर अशी ही संध्या आहे. प्रणाम त्या थोर प्रेममयी संध्येला ! प्रभु तिला सदैव सुखांत ठेवो !”

**********

 

भाईजी, खिन्न नका होऊं. तुम्ही तुमचें आवडतें आकाश पाहा. तारे पाहा. संध्याकाळचे रंग पाहा. पावसांत नाचा. चिमण्या-कावळयांबरोबर बोला. तुरुंगांतील वाळूमधील रंगीत खडे ते तुमचे हिरे गोळा करा. हंसा, खेळा. नाचा, कुदा. मधून गंमतीनें रुसा. आनंदी राहा. दु:ख कशाचें करता ? शेवटीं सारें चांगलें होईल. तुमची श्रध्दा तुम्हांला असें नाहीं का सांगत ?

भाईजींना फारसें कधीं कोणाचें पत्र येत नसे. ते तेथील नवीन तरुण मित्रांना म्हणत, “तुम्ही सुटल्यावर मला रोज पत्रं पाठवा. मोठमोठीं पत्रं. सध्यां तुम्हांला पत्रं येतात तीं मलाच असं मी समाधान मानीत असतों.”

परंतु एके दिवशीं सुंदर अक्षरांत पत्ता लिहिलेलें एक पत्र आलें.

“भाईजी, तुमचं पत्र. तुमचं पत्र.” असें म्हणत मित्र धांवत आले. ते पत्र हातांत घेऊन ते दूर गेले. कोणाचें होतें ते पत्र ? तें संध्येनें लिहिलेलें पत्र होतें. भाईजींबरोबर हळुवार हृदयानें आपणहि तें पत्र वाचूं या :

“प्रिय भाईजींचे सेवेशीं
संध्येचे सप्रेम भक्तिमय प्रणाम.

“तुम्हांला मी काय लिहूं ? किती तरी दिवसांत तुम्हांला मी भेटलें नाहीं; तुम्हांला पत्रहि लिहिलें नाहीं. तुम्हांला भेटणें, तुम्हांला पत्र लिहिणें हासुध्दां गुन्हा आहे. इंग्रज सरकारच्या दृष्टीनें नव्हे, परंतु कल्याणच्या पक्षाच्या दृष्टीनें. त्याचे मन तुम्ही जाणतां. परंतु पक्षाची शिस्त आहे ना ? भाईजी, तुम्हांला हें सारें समजतेंच; परंतु आज राहवेना, म्हणून हें पत्र लिहीत आहें. कितीदां तरी वाटे, कीं आपण स्वातंत्र्याच्या लढयांत सामील व्हावें; परंतु लढयांत पडलें असतें, तर कल्याणला सोडावें लागलें असतें ! आणि कल्याणला सोडून संध्येचें कल्याण कसें व्हायचें ? कल्याण माझ्या रोमरोमांत आहे. त्याला कसें सोडूं, कसें तोडूं ? मी घरींच राहिलें. तुमची आठवण येऊन डोळयांत पाणी येई. भाईजी, तुम्ही तुरुंगांत गेल्यापासून मीं गोड खाल्लें नाहीं. कल्याण चिडतो, संतापतो. परंतु मी सारे सहन करतें. सारें सहन करणें हाच स्त्रियांचा पुरुषार्थ. होय ना ?

“भाईजी, तुम्हांला माहीत नसेल. परंतु तुमची संध्या लौकरच बाळंत होईल. तुमच्या संध्येला आशीर्वाद पाठवा. सारें सुखरूप पार पडो. म्हणून प्रार्थना करा. का तुम्ही रागवाल, संतापाल ? देशांत स्वातंत्र्याचे बाळ जन्माला यावें म्हणून सर्वांनीं बलिदान करण्याच्या वेळेस यांनीं का आपल्या घरीं नवीन पाळणे हालवावे ? असें का तुम्ही म्हणाल ? खरें म्हणजे आम्हीं घरीं असणें पाप आहे. आम्हीं मेलें पाहिजे होतें. निदान तुरुंगांत तरी येऊन बसलें पाहिजे होतें. परंतु देशांत अग्निदिव्य होत असतां आम्ही घरीं सुखोपभोगांत दंग होतों. अरेरे ! भाईजी, खरेंच का तुम्हांला राग येईल.

“परंतु मी मनानें खरोखर स्वातंत्र्याच्या लढयांत होतें. मी घरीं नव्हतें. एक प्रकारें तुरुंगांतच होतें. तुम्ही रागावूं नका. संध्येची कींव करा. परंतु तुम्ही रागवाल असे मी मनांत आणणें म्हणजेच तुमचा अपमान करणें आहे. तुम्ही रागवणार नाहीं. संध्येला तुम्ही रोज मनानें आशीर्वाद पाठवीत असाल.

“आणि भाईजी, सुटल्यावर तुम्ही या हो. त्या वेळीं माझें बाळ असेल त्याला खेळवायला या. चिमणीचीं गाणीं म्हणायला या. तुम्ही याल तों बाळ मोठें झालेलें असेल. तुम्ही तें खेळवा. त्याला घेऊन फिरायला जा. त्या सृष्टिसौंदर्य दाखवा. याल ना ? आईप्रमाणें या संध्येच्याहि केंसांवरून हात फिरवायला याल ना ? तुम्ही कां पक्षेपपक्ष पाहाल ? कल्याण म्हणाला, भाईजी आतां आपल्याकडे येणार नाहींत. खरें का हें ? तुम्ही नाहीं आलेत, तर मी तुमच्याकडे येईन. त्या वेळी झगडा थांबलेला असेल. पक्षद्वेष शमलेले असतील. उडालेला धुरळा खालीं बसलेला असेल. मनें शांत व समतोल झालेली असतील. त्या वेळीं मी तुमच्याकडे आलें, तर कल्याणचा पक्ष कांहीं रागावणार नाहीं. का हे विरोध वाढतच जातील ? देवाला ठाऊक !

“परंतु तुम्हीच याल. संध्येसाठीं याल, तिच्या बाळाला बघायला याल. तोंवर मी बाळाला तुमच्या गोष्टी सांगेन. तुमच्या आठवणी सांगेन; परंतु त्याला समजतील का ? समजतील. बाळ हंसेल.

 

“संध्ये, मी तुला स्वातंत्र्य देतों. घे. तुला मी गुलाम करूं इच्छित नाहीं. गुलामगिरीविरुध्द तर आपण लढत आहों. तुला या लढयांत पडावं असं वाटत असेल, तर तूं खुशाल जा. परंतु कल्याणचा नाद सोडून मग जा. माझी आठवण काढून मग रडत बसूं नकोस. तूं तुझ्या कर्तव्याच्या आनंदांत मस्त राहा.”

“कल्याण, तुला सोडून मी कशी जाऊं, कुठं जाऊं ? नाहीं ती इच्छा; नाहीं तें मला धैर्य. संध्या शेवटीं तुझी आहे. तूं देशाचा आहेस, जगाचा आहेस. परंतु मी केवळ तुझी. तूं एक मला पुरेसा आहेस. भाईजींची आठवण येऊन वाईट वाटेल. देशांतील चिमुर ऐकून जीव तडफडेल. परंतु शेवटीं जीव तुझ्याभोंवतीं रुंझी घालीत राहील. मी माझ्या मनांत डोकावून पाहीन, तर सर्वत्र तूंच भरून राहिलेला दिसशील. खरं ना ?”

“संध्ये, उगीच मनाला लावून घेऊं नकोस. तुझी प्रकृतीहि बरी नाहीं. या वेळचं तरी बाळंतपण नीट पार पडो. प्रसन्न राहा.

माझं ऐक; तूं आतां जरा पड. मी बाहेर जाऊन येतों हो.”

संध्येला प्रेमानें निजवून कल्याण बाहेर गेला. परंतु संध्या निजली नव्हती. कल्याण बाहेर गेला नि तिचे अश्रूहि बाहेर धांवून आले.

एके दिवशीं वार्ता आली कीं भाईजी अचानक पकडले गेले. ती वार्ता ऐकून संध्या सचिंत झाली. इतक्यांत कल्याण बाहेरून आला.

“संध्ये, भाईजींना अटक झाली ही गोष्ट खरीच.”

“आणि आपण मात्र घरीं !”

“संध्ये, भाईजींना अटक झाली त्याचा आनंद मान. तुरुंगांत जाऊन बसले; बरं झालं. बाहेर कुठं मोर्च्यात जाते, गोळीबारांत, लाठीमारांत घुसते तर ? आतां बसतील तुरुंगांत देवाला आळवीत. शांतपणं विचार करतील, लिहितील, वाचतील.”

“नाहीं तर उपवास करायचे.”

“तेथील मित्र त्यांना तसं करूं देणार नाहींत. त्यांच्याभोवतीं तिथं नवीन तरुण गोळा होतील. त्यांचे नवे प्रेमबंध निर्माण होतील. तें प्रेम भाईजींना वांचवील.”

“कुणाला माहीत ? मला आपलं वाईट वाटतं. भाईजी बाहेर असते तर ? होणा-या बाळाला ते पाळण्यांत घालते; ते गाणीं करते.”

“ते सुटून आल्यावर तुझं बाळ पाहतील.”

“परंतु ते येतील का आपल्याकडे ?”

“आमच्याकडे नाहीं आले, तरी संध्येकडे येतील. तुझे अश्रु त्यांना ओढून आणतील.”

भाईजी तुरुंगांत होते. त्यांचें कशांत लक्ष नसे. ना वाचनांत, ना लेखनांत ते फारसें कोणाशीं बोलत नसत. त्यांचें हंसणें जणूं लोपलें. त्यांचा आनंद जणूं अस्ताला गेला. देशांतील स्वातंत्र्याचा महान् लढा मंदावला म्हणून का त्यांना वाईट वाटत होते ? परंतु यश का एकदम येतें ? आणि अहिंसक जनतेने एवढा मोठा लढा केला ही का अभिमानाची गोष्ट नव्हती ? १८५७ नंतर नि:शस्त्र झालेली हिंदी जनता इतक्या त्वेषानें अशी कधीं उठली होती का ? महायुध्दाच्या काळांत कोणत्या दडपलेल्या देशांतील जनता अशी उठली, इतके दिवस झगडत राहिली ? लढा मंदावला, तरी मान खालीं घालण्याची जरूरी नव्हती. दीडशें वर्षांत पारतंत्र्यांत राहिलेल्या हिंदी जनतेचा आत्मा जिवंत आहे हें जगाला पुन्हां दिसून आले. हे हिंदी राष्ट्र मुमूर्षु नाहीं, हें राष्ट्र मरणार नाहीं. चीन, हिंदुस्थान हीं राष्ट्रें हजारों वर्षे जगलीं तरी तीं म्हातारीं नाहींत. जणूं अद्याप बाल्यावस्थेंतच तीं आहेत. वाढत आहेत. नवीन प्रकाश घेऊन पुढें जात आहेत. नवीन ऐक्याकडे जात आहेत. आपसांत मुलांप्रमाणें भांडत असलीं, तरी तीं पुढें जातील. चीन, हिंदुस्थान ! महान् राष्ट्रें ! शांतिप्रिय राष्ट्रें ! सर्वांना जवळ घेणारीं राष्ट्रें ! जगाला कधींहि त्रास न देणारीं राष्ट्रें ! हीं राष्ट्रें स्वातंत्र्यानें शोभतील. आज ना उद्यां.

   

“मिठया नाहीं मारायच्या, लोकयुध्दाचा तुफानी प्रचार करायचा; ही पंचमस्तंभी चळवळ हाणून पाडायची.”

“काँग्रेस का पंचमस्तंभी ? श्री.जयप्रकाशांसारखे का पंचमस्तंभी ? मागं तुमच्या कम्युनिस्ट पक्षावरची सरकारनं बंदी उठवली, तर आचार्य नरेन्द्र देवांनीं पत्रक काढून आनंद व्यक्त केला होता. काँग्रेस समाजवादी पक्षाची थोडी दिलदारी शिका. प्रतिपक्षी म्हटला, कीं कांहींहि करून त्याला बदनाम करणं ही आसुरी नीति आहे.”

“तूं मला शिकवायला नकोस. जयप्रकाशासारख्या देशद्रोह्याच्या नांवापाठीमागं श्री.उपपद लावायला तुला कांहीं कसं वाटत नाहीं ? पक्षाच्या कोणा सभासदानं तुझं बोलणं ऐकलं तर ? जपून बोलत जा-वागत जा. नाहीं तर खरंच तुझ्याजवळचा संबंध मला सोडावा लागेल.”

“काय बोलतोस, कल्याण ?”

“मी खरं ते सांगतो. आमचं आधीं पक्षाशीं लग्न लागलेलं असतं. पक्षाचं धोरण म्हणजे आमचा वेद, आमचं शास्त्र. पक्षाची शिस्त म्हणजे आमचा प्राण. पक्षाचं धोरण चूक कीं बरोबर ते आम्ही पाहात नाहीं. वरचे पुढारी ठरवतात. आम्ही त्या धोरणाचा ते सांगतील ते मुद्दे घेऊन प्रचार करतों. पक्षाच्या विरुध्द असणा-यांशीं आम्ही संबंध ठेवीत नाहीं. आमच्यांतील एखादा एकांडा शिलेदार निघाला, तर आम्ही त्याच्यावर संपूर्ण बहिष्कार घालतों. तिथं दयामाया नाहीं. स्वत:चील पत्नी का असेना, ती जर पक्षाविरुध्द जाऊन कांहीं करील, तर तिचा त्याग करणं हीच आमची नीति.”

“कल्याणं, कसं हें तुला बोलवतं ? तुला का कांही भावना नाहींत ?”

आम्ही क्रांतिकारक भावनांना मारून टाकतो. वैयक्तिक भावना आम्ही नष्ट करतों; क्रांतीला पेटवतील अशा भावना फक्त ठेवतों. कोमल, प्रेमळ, हळुवार, रडक्या भावना आम्ही फेकून देतों. संध्ये, आमचे एक थोर कम्युनिष्ट कार्यकर्ते आहेत. त्यांची मीं एकदां एक गोष्ट ऐकली होती. त्यांची तान्ही मुलगी वारली. तिला त्यांनीं एका पिशवींत घातलं. त्यांनीं सायकल घेतली. एका बाजूला तान्ह्या मुलीचा मृत देह आंत असलेली ती पिशवी त्यांनी अडकवली व दुसरीकडे बाजारांतील सामान आणण्यासाठीं घेतलेली पिशवी अडकवली आणि ते निघाले. वाटेंत त्यांना एक मित्र भेटला. हे सायकलवरून उतरले. “पिशवींत रे काय ?” मित्रानं विचारले. मेलेली मुलगी. वाटेंत तिची व्यवस्था लावून, तसाच पुढं बाजारांत जाईन, असं त्या कार्यकर्त्यानं उत्तर दिलं. तो मित्र चकित झाला. संध्ये, क्रांतिकारकांना असं व्हावं लागतं. कठोरपणा त्यांना शिकावा लागतो.”

“कल्याण, माझं बाळहि का तूं असंच भाजीपाल्यासारखं पिशवींत घालून नेलंस ? आणि लगेच मंडईंत गेलास ?”

“नाहीं, संध्ये. मी रडत गेलों. बाळ जिवंत होईल का असं छातीची ऊब देऊन वाटेंत जातांना मी करून पाहात होतों. संध्ये, मी अद्याप कच्चा आहें. मी पक्का क्रांतिकारक नाहीं.”

“असा कच्चाच राहा. पक्का नको होऊंस. कल्याण, काय बोलूं, काय सांगूं ? जाऊं दे हे बोलणं. मला नाही ऐकवत. परंतु हल्लीं माझ्या मनाचा कोंडमारा होतो. भाईजींचं करणं मला बरोबर वाटतं. परंतु तुझं प्रेम तरी कसं तोडूं ? तुम्ही पुरुष कर्तव्यासाठीं प्रेमं झुगारतां. भाईजींनीं तुमचे प्रेमबंध तोडले. तूं माझा त्याग करायला तयार झालास; परंतु मी काय करूं ? मी का तुझा त्याग करूं ? आणि स्वत:च्या आत्म्याची मी हांक ऐकूं ? परंतु कुठं आहे माझा स्वत:चा असा मुक्त, स्वतंत्र आत्मा ? माझा आत्मा कधींच तुझ्यांत मिसळून गेला आहे. परंतु जर मिसळून गेला आहे, तर हे तुझ्याशीं विरोधी असे स्वतंत्र विचार माझ्या मनांत कां येतात ? कल्याण, संपूर्णपणें दुस-यांत मिळून जाणं शेवटीं कठिणच आहे.”

 

भाईजींचे डोळे भरून आले. थोडया वेळानें ते पुन्हा म्हणाले :

“जा आतां. प्रेम मनांत राहिलं तर ठेवूं या; परंतु आपले पंथ आजपासून अलग झाले.”

“भाईजी, विचार करा. लढा करायचाच, तर कांहीं योजना तरी नको का ?” कल्याण बोलला.

“तुम्ही मागं लढा पुकारा असं ओरडत होतेत, तेव्हां कोणती योजना तुमच्याजवळ होती ? मी मागं एकदां कामगारांचा प्रश्न सुटावा, म्हणून प्राण हातीं घेऊन उभा राहिलो होतो. तेव्हां तुमच्या एका आवडत्या थोर कामगार पुढा-यानं मला लिहिलं होतं,
“भाईजी, अशा रीतीनं मरणं आम्हांला पसंत नाहीं. उद्यां स्वातंत्र्याच्या युध्दांत रस्त्यारस्त्यांत बॅरिकेड्स् रचून आपण लढूं, लढतां लढतां मरूं.” मग आज जो देशांत महान् स्वातंत्र्यसंग्राम चालला आहे, त्यांत लोकांनीं हेच प्रकार नाहीं का ठायीं ठायीं केले ? तुमच्याजवळ तरी दुस-या कोणत्या योजना आहेत ? आणि नि:शस्त्र राष्ट्राजवळ असणार तरी कुठल्या ? उगीच मुद्दे मांडित बसूं नका. स्वच्छ सांगा कीं, “रशिया युध्दांत असल्यामुळं ब्रिटिशांना आम्ही मुळींच आज दुखवणार नाहीं. रशिया ही आमची पहिली मातृभूमि; ती जगली पाहिजे.” दुसरे दांभिक प्रचार करूं नका. परंतु प्रामाणिकपणा नि सत्य यांचं तर तुम्हांला वावडं. जाऊं दे. कशाला अधिक बोलूं ? मला आतां गेलं पाहिजे. इथं अधिक थांबणं बरं नव्हे. विश्वास, कल्याण, जातो मी.”

“बरं तर. आम्हीं शेवटचा यत्न करून पाहिला.” ते म्हणाले.

कल्याण नि विश्वास परत पुण्याला आले. विश्वास कामासाठीं कोठें तरी तसाच गेला. खोलींच कल्याण एकटाच आला.

“कल्याण, भाईजी बरे आहेत ना ? काय म्हणतात ते ?” उत्सुकतेनें संध्येनें विचारलें.

“ते आपला हट्ट सोडायला तयार नपाहींत. ते आज आंधळे झाले आहेत. उघडतील, एक दिवस ह्या सर्व भावनांध देशभक्तांचे डोळे उघडतील. केवळ भावनेच्या भरीं पडून कार्य होत नसतं, ही गोष्ट त्यांना कळेल.” कल्याण म्हणाला.

“परंतु भाईजींचं म्हणणं खरं नाहीं का ? देशांतील अनन्वित प्रकार पाहून कोणाला संताप येणार नाहीं ? मलाहि वाटतं कीं, या स्वातंत्र्ययुध्दांत भाग घ्यावा. देशांतील लाखों लोक प्रचंड लढा लढात असतां आपण का घरीं बसावं ?”

“संध्ये, तुला कांहीं कळत नाहीं. हा का स्वातंत्र्याचा लढा आहे ? ही का क्रांति ? ही केवळ हाराकिरी आहे. मूर्खपणानं मरण आहे. आम्ही सांगत होतों, तेव्हां यांनीं लढा केला नाहीं; आणि युध्दाचं स्वरूप पालटल्यावर, आणि देशांत इंग्रजी लष्करी सामर्थ्य अपरंपार वाढल्यावर हे लढा पुकारतात !”

“जणूं तुम्ही लढा पुकारा म्हणत होतेत, तेव्हां लढा सुरू झाला असता तर यशस्वीच झाला असता ! इंग्रजांची लष्करी सत्ता आज वाढली असली तरी तेव्हां नव्हती असं नाहीं; आणि त्या वेळीं काँग्रेसनं लढा सुरू केला असता, तर कांहीं तरी निमित्त काढून तुम्ही पुन्हां दूर राहिले असतेत. तुमचं राजकारण मला आतां समजूं लागलं आहे.”

“संध्ये, तूं असं कांही बोलत जाऊं नकोस. पक्षाच्या शिस्तीच्या हें विरुध्द आहे. राजकारण म्हणजे गंमत नाहीं. तिथं डावपेंच असतात. नाना प्रकारची भाषा वापरावी लागते.”

“परंतु थोडी तरी सत्यता नको का ?”

“तूं केव्हांपासून सत्य-अहिंसेची दीक्षा घेतलीस ? भाईजी देऊन गेले कीं काय ?”

“सत्याची उपासना संध्येला कोणी शिकवायला नको.”

“संध्ये, तूं एका कम्युनिस्टाची पत्नी आहेस, हें सत्य आधीं ध्यानांत ठेवून वागत जा; बोलत जा.”

“कल्याण, उद्यां मी या चळवळींत पडून तुरुंगांत गेलें तर ? देशाची मानखंडना नि विटंबना पदोपदीं हात असतां तुम्ही हें लोकयुध्द म्हणतां तरी कसं ? निष्पाप रक्त सांडलं जात असतां, सतींचे अश्रु गळत असतां, आपण का एकमेकांना मिठया मारीत बसायचं ?”

   

पुढे जाण्यासाठी .......