रविवार, सप्टेंबर 15, 2019
   
Text Size

प्रेमाची सृष्टी

त्या दिवशी उदयने ते पत्र पोस्टात टाकले. परंतु मग वाचनात त्याचे लक्ष लागेना. तो कॉलेजमध्येही गेला नाही. घरीच पडून राहिला. उशीखाली तो रूमाल होता. त्यावर तो वेल होता. त्यावर ती दोन पाखरे होती. त्याच्या डोळयांसमोर सरला दिसत होती. तिची किती निराशा होईल ! ती जीव तर नाही देणार? असे सारखे त्याच्या मनात येत होते. मी अभागिनी आहे हे तिचे शब्द त्याला आठवले. त्याला चुटपुट लागली. आपण काहीतरीच केले असे त्याला वाटले. माझे वैराग्य का कायमचे आहे? असे क्षण येतात. विषण्णतेचे, शून्यतेचे. सरला या अर्थानेच सारे घेईल का? हा काही बरेवाईट करून घेईल? तो अधिकच अस्वस्थ झाला.

सायंकाळी त्या कालव्याच्या काठी तो गेला. आज तेथे कोणी नव्हते. त्या जागी तो बसला. त्याच्या डोळयातून पाणी आले. ज्या दगडावर सरलेने डोके आपटले होते तो दगड तेथे होता. दुर्दैवी, दु:खी मुलगी ! मी पुन्हा तिची प्रखर निराशा केली. कोणाची निराशा करणे केवढे पाप ! कोणाच्या जीवनात आशा, आनंद, उत्साह न ओतता आला तर निदान दु:ख, निराशा तरी तेथे ओतू नये. जगाचे दु:ख कमी करता येत नसले तर निदान त्यात भर तरी घालू नये.

तेथे तो बसला होता. आणि आता एकदम गार वारा सुटला. ढग भराभर येऊ लागले. गडगडाट होऊ लागला. पाखरांची धावपळ सुरू झाली. उदय तेथेच होता. आणि टपटप पाऊस येऊ लागला. मोठमोठे थेंब. वारा आणखी सुटला. पावसाला जोर चढला. उदय तेथेच होता. पाऊस पडत होता. उदयचे डोके शांत करीत होता. आणि हृदय आत बोलत होते. काय बोलत होते?

“त्या पहिल्या भेटीच्या वेळेस असाच झिमझिम पाऊस पडत होता आणि सरला म्हणाली, “ये माझ्या छत्रीत.” मी दूर होतो. आज तिच्या किती जवळ गेलो आहे ! दोन महिन्यांत शेते वाढली. पीक वाढले. उगीच काही तरी मी लिहिले ! मी सरलेला विसरणे अशक्य आहे. ते प्रेम मी कसे विसरू? आमच्या भेटींनी, बोलण्यांनी, शतप्रकारांनी ते प्रेम रुजले, वाढले, बहरले, ते का मरेल? ते का नाहीसे होईल?”

उदय उठला. त्याचे केस निथळत होते. तो ओलाचिंब झाला होता. वाटेत त्याने एक टांगा केला. तो खोलीवर आला. त्याने कपडे बदलले. त्याला एक प्रसंग आठवला. एकदा सरला उजाडत फिरायला गेली होती. ती पावसात सापडली. आणि मग भिजत माझ्या खोलीवर आली. ती गारठली होती.

“सरले, भिजलीस ना?”

मग काय करू? दुसरे काही बदलायला दे.”

“येथे का पातळ आहे, लुगडे आहे?”

“तुझे धोतर दे.”

“धोतर कसे पुरेल?”

“मी गोल नेसेन. गुजराती पध्दतीचे. दे धोतर आणि तू जा. मी लुगडे जरा खोलीत वाळत टाकीन. तुझे थोडा वेळ धोतर गुंडाळीन. आणि तुझे पांघरूण घेऊन पडेन. मी खरेच गारठून गेल्ये आहे. दे धोतर नि तू जा.”

आणि मी धोतर देऊन गेलो. वाचायला गेलो. सरला येथे झोपली. मी परत आलो तो झोपलेलीच. मी तिला उठवले.

 

उदय, तुझे प्रेम मजवर नसेल तर तू सोड मला. परंतु माझे प्रेम मी तुलाच देत जाईन. मनात तू आहेस. तेथे तुला पूजीन. तू स्वत:च्या प्रेरणेशिवाय मजवर प्रेम करू नकोस. माझी तू कीव करीत होतास. तुझे प्रेम नव्हते. करूणा म्हणजे प्रेम नव्हे. केवळ करूणेने माझ्यावर प्रेम नको करू. माझ्याशिवाय तुझ्या जीवनाला अपूर्णता वाटत असेल, मी म्हणजे तुझ्या जीवनाचा एक भाग असे तुला वाटत असेल, तरच तू मजवर प्रेम कर. तुझ्या प्रेमावर मी अतिक्रमण करू इच्छीत नाही. तुझ्या स्वातंत्र्यावर आक्रमण करू इच्छीत नाही.

उदय, तुझ्याशिवाय जगणे मला अशक्य वाटते, तसे तुला वाटते का? वाटले होते का कधी? तू मला माझ्या जीवनाचा एकमात्र आधार वाटतोस. परंतु मीही तुझी आधारदेवता आहे असे वाटले होते का कधी तुला? माझी जर तुला प्राणमय जरूर भासत नसेल, तर तू मला सोडून जा. तुझ्या जीवनात मी अडगळ होऊ इच्छीत नाही. तुझ्यावर माझा बोजा घालण्याची माझी इच्छा नाही. शेवटी तुझे सुख ते माझे सुख.

तुला आठवते का ती गोष्ट? मी तुझ्या खोलीत कधी आल्ये, तुला कधी भेटले, तर तुला सारख्या उदय उदय म्हणून हळूच हाका मारीत असे. एकदा खोलीत आपण बसलो होतो. तू वाचीत होतास. मी तुझ्या खाटेवर बसल्ये होते.  तुझ्या खुर्चीजवळ येऊन “उदय” असे मी म्हणे. तू म्हणस “काय?” परंतु काही न बोलता मी खिडकीशी जाऊन उभी राही. किंवा खाटेवर पुन्हा बसे, जरा पडे. पुन्हा उठून तुझ्याजवळ येऊन “उदय, उदय” असे कावर्‍याबावर्‍या आवाजात मी म्हणत असे. तू शेवटी रागावलास व म्हणालास, “काय ते सांग. नुसत्या हाका काय मारतेस? मी म्हटले, “या हाका का अर्थहीन आहेत?” तू म्हणालास, “होय, तू खेळ करतेस. गंमत म्हणून हाका मारतेस.” मी म्हटले, “आपल्या क्रिया का अर्थहीन असतात, हेतुहीन असतात?” तू म्हणालास, “तुझे हे हाका मारणे तरी अर्थहीन आहे. काय आहे त्यात अर्थ?” मी म्हटले, “उदय, अरे कितीतरी तुझ्याजवळ बोलावेसे वाटते. परंतु नाही रे सारे बोलता येत. ते बोलण्याची भीतीही वाटते. म्हणून नुसती हाक मारते. ती हाक का अर्थहीन? ज्या हाकेत हृदयातील सारा अर्थ भरलेला असतो ती हाक का हेतुहीन? देवाचे वर्णन शेवटी “ओम” ने करतात, तो “ओम” का अर्थहीन? उदय, असा कसा तू उथळ? असा कसा वरवर पाहाणारा? मी उदय म्हणून हाक मारताना माझा आवाज कसा भावनाभरित व सकंप असतो, माझे डोळे कसे असतात,  हे का नाही तू बघत? तुला उदय म्हणून हाक मारताना माझे सारे अंग थरारत असते, बोटे थरथरत असतात. परंतु जाऊ दे. तुला मी नको असेन हाका मारायला तर नाही हो मारणार. जरूर पडली तरच हाक मारीन. जशी तुझी इच्छा.” आणि त्या दिवसापासून त्या भावपूर्ण हाका तुला मी कधी मारल्या नाहीत. तुझ्यादेखत तरी मारल्या नाहीत. परंतु माझ्या खोलीत “उदय रे, उदय, उदय, उदय रे” अशा हाका मी मारीतच असते. माझ्या हृदयातील सारे काही त्यात असते परंतु तुझ्यादेखत नाही ना मारली हाक? का नाही मारली? कारण तुझा आनंद तो माझा. तुला जे नको ते तुझ्या देखत तरी मी करणार नाही.

तू मला विसर. तुझी इच्छा तशी असेल तर मला विसरून जा. मी तुला पहिल्या भेटीतच म्हटले होते की मी अभागिनी आहे. बाबा मला विषवल्ली म्हणतात तेच खरे. उदय, या विषवल्लीला विसर. हिच्यामुळे आपलाही कदाचित सत्यानाश व्हायचा असे तुलाही वाटू लागले असेल. मी तुझ्याजवळ आल्ये हीच चूक. दुरून तुझी प्रेमपूजा मी करीन. अत:पर माझी विषरूप छाया तुझ्यावर पडणार नाही. मी तुझ्याकडे येणार नाही. माझ्या मनात तू आहेस तेवढा पुरे.

उदय, काय रे हे पत्र लिहिलंस? तुला लिहवले तरी कसे? तू का माझी गंमत करीत आहेस? तू का माझी सत्त्वपरीक्षा घेत आहेस? उदय, तुझा होत आहे खेळ; परंतु माझा जातो जीव. नको रे मला निराश करू. तुझ्याजवळ मला घे. मला सदैव हृदयाशी धर. मला तुझी कर. मी आहेच तुझी. तू माझा हो. किती सांगू, किती लिहू? माझे जीवन कृतार्थ कर, हृदय सांगत आहे की, हे पटल जाईल आणि तू उद्या पुन्हा त्या पहिल्या जागी धावत येशील व माझे अश्रू पुसशील. मी वाट पाहीन.

-- तुझीच सरला”

 

तिची अधिक चौकशी कोणी केली नाही. विश्वासरावांनी रमाबाईस “ताप वगैरे नाही ना तिला आला?” एवढेच विचारले. पुष्कळ वेळाने सरला उठली. तिने कागद घेतला. ती पत्र लिहू लागली :

“प्रियतमा,

तू अद्याप माझा प्रियतमच आहेस. आणि पुढेही प्रियतमच राहशील. मी माझे प्रेम कोणाला दिले नव्हते. माझा पती-त्याची माझी नीट ओळखही झाली नव्हती. तुला मी मनाने वरले. माझी प्रेमपुष्पे तुला वाहिली. तुझ्या पायांवर जीवन वाहिले. तू मला दूर लोटीस आहेस. तुझी इच्छा ! तुला मी कशी विसरू? तू माझा प्राण आहेस, माझे हृदय आहेस. रात्रंदिवस मी तुला स्मरते, तुला आळविते. तू मला विसर. तुला ते सहज शक्य वाटत असेल. तुझ्या हृदयात प्रेमाच्या रोपटयाचा प्रचंड वृक्ष नसेल झाला, त्याची मुळे फार खोल नसतील गेली, तर तू टाक उपटून. परंतु माझ्या हृदयात आता रोपटे नाही. प्रचंड वटवृक्ष झाला आहे. त्याची मुळे खोल हृदयपाताळाला जाऊन पोहोचली आहेत. हे झाड उपटणे म्हणजे जीवन उपटणे होय, हृदय उपटणे होय.

उदय. काय हे लिहिलेस? स्त्रीहृदयाची अशी प्रतारणा, अशी वंचना, अशी निराशा, अशी उपेक्षा का रे करतोस? जगात खरेच का कशाला अर्थ नाही? सारा का पोरखेळ? सारा का गारूडयांचा मायावी खेळ? सारे विश्व वाळूवर का उभारलेले आहे? सत्य म्हणून काही नाहीच का? श्रध्दा, निष्ठा म्हणून काही नाहीच का? कशातच का राम नाही? सतींचे अश्रू, हुतात्म्यांचे रक्त यांत का अर्थ नाही? हे वारे का उगीच वाहतात? हे तारे का उगीच चमकतात? हे पर्वत अभंगपणे का उभे आहेत? हे समुद्र का उचंबळतात? नद्या का वाहतात?  ही फुले का फुलतात? हे वृक्ष का बोलतात? हे सारे का नि:सार आहे? आपले डोळे एकमेकांकडे बघत व हसत. त्यात का काही अर्थ नाही? तुझे स्मरण होताच अक्षरश: माझे हृदय जणू नाचू लागते. एकदम काही तरी अपूर्व वाटते. ते का खोटे?

उदय, तू आज प्रखर प्रहार केला आहेस. ज्याच्यावर आपण प्रेम करतो त्यानेच दूर लोटावे यासारखे दु:ख नाही. मी आता कोठे माणसांत येत होते. परंतु पुन्हा तू मला अंधारात लोटीत आहेस. लोट. परंतु मी कोठेही गेल्ये, कोठेही असल्ये तरी तुझी स्मृती, तुझी मूर्ती माझ्याजवळ राहील. मी तुला विसरू शकणार नाही. तू म्हणतोस, “मला विसर.” तुला विसरण्याचा एकच मार्ग आहे. तो म्हणजे मरणे. मरणानंतर जर काहीच नसेल, सारी चिमूटभर राख हीच जर सत्यता असेल, तर मरणाने मी तुला विसरू शकेन. परंतु मरणानंतरही जर जीवन असेल, तर तेथेही तुझी स्मृती माझ्याजवळच राहील. त्या मातीतही तुला मी स्मरेन.

माझ्या जीवनात रंग येत होता. सुगंध भरत होता. संगीत येत होते. आशा येत होती. आनंद येत होता. परंतु सारे अकस्मात तू नाहीसे करीत आहेस. अरेरे !

उदय, त्या दिवशी माझे डोके तू कशाला धरलेस? अत्यंत निराशेच्या दगडावर जर तू पुन्हा ते आपटणार होतास, तर त्याच वेळेस का नाही आपटलेस? आणखी थोडी आशा दाखवून, आणि त्या आशेचा भंग करून, हे अधिक दु:सह दु:ख देऊन ते डोके तू फोडू पाहात होतास वाटते?

प्रियतमा, तुझ्या हातून मला प्रेम नसेल मिळायचे तर मरण तरी दे. तुझ्याकडून मला आनंद नसेल मिळायचा तर दु:ख तरी दे. अशीच कठोर पत्रे लिही. माझा अपमान कर. परंतु विसरू नकोस. विस्मृतीशिवाय मला वाटेल ते दे. मी ते गोड मानीन. मी तुझ्याकडे येईन. विषाचा पेला भरून दे. मरण दे. तुझ्याशिवाय जगणे म्हणजे मरण आहे. तुला का हे कळत नाही?

आज माझा देव मेला, धर्म मेला. श्रध्दा मेली, निष्ठा मेली ! सारा ध्येयवाद संपला. जीवन म्हणजे महान वंचना ! जीवन म्हणजे केवळ फार्स ! हे महान सत्य आज तू मला शिकवीत आहेस. नि:सारतेचे तत्त्वज्ञान तू मला आज शिकवीत आहेस.

   

परंतु एकदा चमत्कारिक प्रसंग आला. उदय त्या दिवशी विषण्ण होता. त्या दिवशी तो जेवला नाही, एकटाच फिरायला गेला होता, टेकडीवर एकटाच बसला होता. अंधार पडला. त्याला पर्वा नव्हती. किती वाजले, किती वेळ गेला, त्याला भान नव्हते. आता चंद्रही उगवला. तो पहा चंद्र. चंद्र वर वर येत आहे. परंतु ते पहा ढग त्याला घेरीत आहेत. उदय चंद्राकडे पाहात आहे. तो पाहा चंद्र मेघांमधून पुन्हा वर आला. पुन्हा बाहेर आला. परंतु ढग त्याचा पिच्छा सोडीत नव्हते. ढगांवर ढग आले. काळेकभिन्न ढग. चंद्र पुन्हा लोपला. त्याचा पत्ता नाही. परंतु काही वेळाने चंद्र थोडा दिसू लागला. क्षणात पुन्हा घेरला गेला. उदय निरखीत होता, जीवन का असेच आहे? काय आहे या जीवनात अर्थ? आशा-निराशा, सुख-दु:ख, यशापयश यांचे चिरंजीव झगडे ! अंधार व प्रकाश यांचे अखंड युध्द ! कसले प्रेम नि कसले काय? दिव्याखाली अंधार आहे, फुलात कीड आहे. चंद्राला डाग आहेत, जीवनाच्या पोटी सरण आहे, प्रेमात मत्सर आहे. काय आहे हे सारे? सृष्टीचे रहस्य काय? विरोध की विकास? विकासाकडे दृष्टी द्यायची की विरोधाकडे? विकास पाहावा तर विरोध आ पसरून उभा असतो. विरोधाकडे पाहावे तर तिकडे विकासाचा प्रकाश दिसतो. काटे पाहावे की वरचा गुलाब पाहावा? उदय गंभीर झाला, खिन्न झाला, नको कोणाशी संबंध असे त्याला वाटले. उद्या पुन्हा ताटातुटी झाल्या तर रडारड पदरी यायची. त्यापेक्षा एकटे असणेच बरे. नको सरला । नको कोणी !

तो टेकडीवरुन निघाला. अंधार होता. चंद्र मेघांत बुडून गेला होता. एके ठिकाणी उदयचा पाय घसरला. तो पडला. पुन्हा उठला. त्याचे लक्ष नव्हते. पायाला लागले की काय ते त्याने पाहिले नाही. एकदाचा तो आपल्या खोलीत आला त्याने सरलेला एक पत्र लिहिले :

“सरले,”

आपण प्रेमाचा खेळ संपवू ये. प्रेम अद्याप जिवंत आहे. तोच ते विसरू ये. भविष्यात काय आहे कुणास ठाऊक? उगीच तुझी माझी ओळख झाली. मी एकाकी होतो तोच बरा होतो. तू माझे प्रेम विसरून जा. जीवन हे नि:सार आहे. कशात अर्थ नाही. आपण एकमेकांपासून दूर राहणेच बरे. अद्याप मुळे फार खोल गेली नाहीत तोच हे रोपटे उपटून टाकू ये. आपण कठोर व्हायला शिकले पाहिजे. प्रेमबीम, कशाला अर्थ नाही. सारे पोकळ, फसविणारे, अंती रडविणारे आहे. वरची हिरवळ आपण पाहतो. परंतु खाली खळगे आहेत त्यांत पडू व रडू त्यापेक्षा सावध होणे बरे. तू मला विसरून जा. एक स्वप्न समज.

-- उदय.”

महिला महाविद्यालयाच्या पत्त्यावर त्याने ते पत्र पाठविले. सरलेने ते पत्र घेतले. ते तिने फोडले नाही. तास संपले. ती निघाली. घरी आली. ते पत्र हातात घेऊन बसली. तिने अक्षर ओळखले. परंतु उदयने आतापर्यंत पोस्टाने पत्र पाठवले नव्हते. आज का बरे पोस्टाने पाठवले? शेवटी ते पत्र तिने फोडले. तिने वाचले. तिच्या हृदयाला धक्का बसला. तिचे डोळे घळघळू लागले. तिला काय करावे समजेना. ती अंथरूणात पडून राहिली. रडणार तरी किती? तिचे डोळे का रडण्यासाठीच होते? ती एकच शब्द उच्चारी. अरेरे ! अरेरे, हा एकच शब्द ती उच्चारी. त्या एका शब्दात तिच्या अनंत वेदना होत्या.

“सरले, जेवायचे नाही का?” रमाबाईंनी येऊन विचारले.

“नको जेवायला. कपाळ दुखत आहे.” ती म्हणाली.


 

“इतके दिवस रडले. आता हसू दे. माझ्या हसण्यावर दृष्ट नको पडायला. आणि माझे हसणे तुझ्या आधीन. तू जवळ आहेस, बोलत आहेस म्हणून बुडबुड झर्‍यासारखे हसू येत आहे. चंद्राचा प्रकाश सूर्यावर अवलंबून. समुद्राचे उचंबळणे चंद्रावर अवलंबून. तसे माझे सारे तुझ्यावर अवलंबून. तू त्या दिवशी बोलेनास, नुसते हूं हूं करीत होतास. तर दोन दिवस मी रडत होत्ये. उदय, मी हसावे असे वाटत असेल तर माझ्याजवळ गोड बोलत जा. बोलशील ना? हसत जा. हसशील ना?”

“मला नाही फार हसू येत.”

“का रे?”

“कोणाला माहीत. तुला एकदम हसू येते, एकदम रडू येते, तसे माझे नाही. तुझी  क्षणात पौर्णिमा, क्षणात अमावास्या; क्षणात वसंत तर क्षणात शिशिर; खरे ना?”

“म्हणून का मी तुला आवडत नाही?”

“तसे का मी म्हटले? परंतु तुला तोल राहात नाही. एकदम काही तरी मनात आणतेस व वाहून जातेस. मी जरा बोललो नाही की तुला वाटू लागते, याचे प्रेमच नाही. अग, कधी कधी दुसरे विचार मनात असतात. मन का सारखे एकाच गोष्टीत असते? जीवनात शेकडो गुंतागुंती असतात. त्या दिवशी तू मला दगड आहेस, दुष्ट आहेस, अहंकारी आहेस, किती किती विशेषणे लावलीस. आठवते का?”

“तू का ते अद्याप विसरला नाहीस?”

“मला नाही एकदम विसरता येत.”

“तू का ते सारखे मनात ठेवणार? उदय, ते शब्द तू लक्षात ठेवणार? आणि तुझी केवळ स्मृती येताच माझे डोळे भरून येतात, ते अश्रू नाही का लक्षात ठेवणार? उदय, सारे विसर हो. माझे चांगले ते मनात आण. आपण दोघे एकमेकांची ना? मी तुझी ना? तुझ्या हृदयात मी आहे ना? उदय, तुझ्या हृदयात तुझ्या आईखालोखाल प्रेमाचे कोण आहे?”

“तू आहेस.”

“खरेच?”

“हो, हो. कितीदा सांगू? तुझा विश्वासच नाही !”

“उदय दुधाने तोंड भाजले की ताक आपण फुंकून पितो. माझा आहे हो विश्वास. रागावू नको. हस, माझ्याकडे बघ व हस.”

“मला नाही हुकमी हसू येत.”

“ते बघ येत आहे. परंतु तू मुद्दाम लपवीत आहेस.”

अशी त्या दिवशीची ती त्यांची बोलणी. कधी रुसणी, कधी रागावणी; कधी अबोले, कधी आनंद; अशा अनेक रीतीने ते प्रेम दृढावत होते. वाढत होते. दोघांच्या जीवनाला रंग देत होते, पूर्णता देत होते.

   

पुढे जाण्यासाठी .......