बुधवार, जुलै 24, 2019
   
Text Size

जयंता

“परीक्षा जवळ आली आहे. रात्री अभ्यास करतो. म्हणून तुम्हांला मी असा दिसतो. शरीर थकले तरी मनाला खूप उत्साह आहे. परिक्षा संपली, की तीन महिने मग अभ्यास नाही. प्रकृती सुधारेल. आई, काळजी नको करु.”

“तो तिकडे तुरुंगात ; तुझी ही अशी दशा.”

“आई, सा-या देशातच अशी दशा आहे. त्यातल्या त्यात आपण सुखी नाही का !”

“तू शहाणा आहेस, बाळ.”

आईच्या डोळ्यांत पाणी आले. जयंता पुस्तक घेऊन निघून गेला. परीक्षा जवळ आली होती. गंगू, जयंता दोघे त्या दिवशी फिरायला गेली होती.

“गंगू, तुला आता बरे वाटते ?”

“मला तुझी काळजी वाटते.”

“वेडी आहेस तू ! मला अलीकडे खूप आनंद वाटत असतो. कॉलेजात जातो, त्यामुळे वर्ष फुकट नाही जाणार. नोकरी करतो म्हणून घरीही मदत होते. त्या दिवशी मी आईला लुंगडे आणले, तिली किती आनंद झाला ! बाबांनाही बरे वाटले असेल. लहान वयाची मुले खेड्यापाड्यांतून आईबापास मदत करतात. सात-आठ वर्षांचा मुलगा गुराखी होतो, घरी मदत आणतो. पांढरपेशींची मुले घराला भार असतात. आम्हीही खपले पाहिजे. वर्तमानपत्रे विकावी, दुसरे काही करावे. पांढरपेशा कुटुंबात एक मिळवणारा नि दहा खाणारी ! ही बदलली पाहिजे परिस्थिती.”

“जयंता, तू मला एक हातमशीन घेऊन दे. मी घरी शिवणकाम करीत जाईन.”

“आधी बरी हो. तुझ्या येत्या वाढदिवसाला मी ती भेट देईन.”

दोघे घरी आली. आणि जयंताची परीक्षा आली. त्याने चार दिवसांची रजा घेतली. पेपर चांगले जात होते. आज शेवटचा पेपर, घरी बहीण वाट बघत होती. का बरे नाही अजून जयंता आला ?

 

“परंतु तू अशक्त ; तुला एवढा ताण सहन होईल का ?”

“होईल. मनात असले म्हणजे सारे होते.”

पुढे मॅट्रिकच्या परीक्षेचा निकाल लागला. जयंता पास झाला. त्याला शेक़डा ७० मार्क मिळाले. कोणत्याही कॉलेजात त्याला शिष्यवृत्ती मिळाली असती. त्याने कॉलेजात नाव घातले. सकाळी कॉलेजात जाणार होता, दुपारी नोकरी करणार होता. पंधरा वर्षांचा जयंता तास न् तास रेशनिंगचे काम करी. तो दमून जाई. शरीराची वाढ होण्याचे ते वय ; परंतु त्याच वेळेस आबाळ होत होती. काय करायचे ?

जयंता घरी आईलाही कामात मदत करी. रविवारी घर सारवी. इतर भावंडांचे कप़डे धुवी. तो क्षणभरही विश्रांती घेत नसे. घरात विजचा दिवा नव्हता, रॉकेल मिळायचे नाही. जयंता एका मित्राच्या घरी रात्री अभ्यासाला जाई.

कॉलेज सुटल्यावर तो आता घरी येत नसे. तिकडेच राईसप्लेट खाऊन नोकरीवर जाई. परंतु जयंता अशक्त होत चालला.

“जयंता, तुला बरे वाटत ?” गंगूने विचारले.

“बरे वाटते तर ? तूच जप. तुला इंजेक्शने घ्यायला हवीत. त्यासाठी मी पैसे साठवून ठेवले आहेत. तू आमची एकुलती एक बहीण. मी देवाकडे गेलो तरी इतर भाऊ आहेत ; परंतु तू गेलीस तर दुसरी बहीण कुठे आहे ?”

“असे नको बोलू. तू शीक. हुशार आहेस. तू मोठा होशील. खरेच जयंता !”

“मला खूप शिकावे असे वाटते.”

“शीक हो ; परंतु प्रकृतीस जप.”

गंगू आता इंजेक्शन घेऊ लागली. जयंताचा शब्द तिला मोडवेना. परंतु जयंता मात्र खंगत चालला.

“जयंता, तुला काय होते ?” आईने विचारले.

 

“जयंता, तू पास होशीलच; पुढे काय करणार तू ? तुझा मोठा भाऊ तर चळवळीत गेला. तुझ्या मनात काय आहे ? वडिलांनी विचारले.”

“चळवळीचा भर ओसरला आहे. माझे तिकडे लक्ष नाही. मी लहान मुलगा. कोठे जाणार ? परंतु मला खूप शिकायची इच्छा आहे.”

“कॉलेजचा खर्च कसा भागवायचा, बाळ ?

“बाबा, मला नादारी मिळेल. मला मार्क्स चांगले मिळतील. कॉलेजमध्ये शिष्यवृत्तीही कदाचित मिळेल. कॉलेजच्या शिक्षणाचा तुमच्यावर भार पडणार नाही.”

“तुझ्या शिक्षणाचा खर्च मला करावा लागणार नाही असे धरले, तरी तुझ्याकडून घरसंसार चालवायला मदत थोडीच होणार आहे ? अरे, मी एकटा किती काम करु ? मी थकून जातो. सरकारी नोकरी, शिवाय सकाळी खाजगी नोकरी ; महिनाअखेर दोन्ही टोके मिळवायला तर हवीत ? घरात तुम्ही पाच-सहा भावंडे. तो मोठा गेला देशसेवेला. बी. ए. होईल, मदत करील, अशी आशा होती. परंतु घरी न सांगता गेला. जाऊ दे, देशासाठी कोणी तरी जायला हवेच. परंतु तुम्हास कसे पोसु ? जयंता, तू नोकरी धर, रेशनिंगमध्ये मिळेल ; मी बोलून ठेवले आहे,” वडील म्हणाले.

“मी पंधरा वर्षांचा ; मला कोण देईल नोकरी ?”

“तेथे वयाची अट नाही. मॅट्रिक पास असलास म्हणजे पुरे. अरे, कोवळ्य़ा मुलीही तेथे काम करतात.”

इतक्यात जयंत्याची बहीण तेथे आली. ती म्हणाली,

“बाबा, मी करु का नोकरी ? जयंताला शिकू दे. तो हुशार आहे. मला द्या ना कोठे मिळवून.”

“अगं, तू मॅट्रिक नापास ; शिवाय तुझी प्रकृती बरी नसते.”

“नोकरी करुन सुधारेल. आपला काही उपयोग होत आहे असे मनात येऊन समाधान वाटेल.”

“नको, गंगू, तू नको नोकरी करु. आम्हां भावांना तू एक बहीण. तू बरी हो. तुझे वजन वाढू दे. मी करीन नोकरी. सकाळी कॉलेजात जाईन. हजारो मुले असे करीत आहेत.”

   

पुढे जाण्यासाठी .......