मंगळवार, जुलै 23, 2019
   
Text Size

शबरी

शबरी वेडी झाली होती. तिने रोज फुलें जमवावीं, त्यांचे सुंदर हार दिवसभर करावे आणि मग आज रामचंद्र आला नाही-नाही आला, असें म्हणून ते हार नदीच्या पाण्यावर सोडून द्यावे. रोज तिने गोडगोड फळें रामचंद्रासाठी गोळा करून आणावीं आणि—

"नाही आला माझा राम, नाही पुरले माझे काम,
नाही आला मेघश्याम, नाही संपलें माझें काम.'

असें म्हणत तीं फळें वानरांपुढे टाकावीं.

कधीकधी पाखरांचे शब्द ऐकून शबरी म्हणे, 'हीं पाखरें माझ्या रामाला सादर घालीत आहेत का ? पाखरांनो, तुम्हांला उडतां येतें; मग तुम्हांलाहि जर अजून रामचंद्र आलेला दिसत नाही, तर मला कसा दिसणार ?'

वा-याचें सळसळणें ऐकून, 'राम येत नाही म्हणून का वारा रडतो आहे ?' असें तिने म्हणावें. रात्रीं काळवंडलेला चंद्र पाहून 'राम दिसत नाही, म्हणून का चंद्र काळवंडला आहे ?' असें तिने उद्गारावें.

शबरीला एकच ध्यास, एकच भास, एकच तिला वेड, एकच तिचा विचार. शबरी रामचंद्रासाठी अधीर झाली होती !

रामचंद्र, सीतादेवी, लक्ष्मणजी दंडकारण्यांत आलीं. एक दिवस भारद्वाज ऋषींकडे तीं राहिलीं. तेथे अनेक ऋषि आले होते. रामचंद्रांचा विनय, धीरोदात्तता, तेज, पावित्र्य हीं पाहून ऋषिजनांचें हृदय भरून आलें. वैराग्यमूर्ति, त्यागदेवता सीता पाहून त्यांचें हृदय विरघळलें. सीता म्हणाली, 'इकडील प्रेमळ सहवासांत मला काटे फुलांसारखे वाटतात व दगडांची कोवळीं पानें होतात. प्रभूंच्या संगतींत मला सर्वत्र स्वर्गच आहे.' रामचंद्रांना शबरीची गोष्ट ऋषींकडून कळली व ही वेडी शबरी कोठे भेटेल, असें त्यांनाहि झालें.

तिघंजण वनवासार्थ पुढे निघालीं. ऋषींच्या आश्रमांत स्वागतसत्कार घेत ती फार दिवस रहात नसत; कारण तीं सुखोपभोगासाठी आलीं नव्हतीं, वनांत वैराग्यवृत्तीने व स्वावलंबनाने राहण्यास तीं आलीं होतीं. त्रिवर्ग पुढे चालली व शबरीच्याच कथा त्यांच्या चालल्या होत्या. एक साधी भिल्लकन्या; परंतु सत्संगतीने, संस्काराने, ती किती उदात्त विचारांची व थोर आचाराची झाली होती, तें ऐकून त्यांना विस्मय वाटला.

खरेंच. पडीत जमिनींत खत घालून, तिची नीट मशागत करून जसें उत्कृष्ट पीक काढतां येतें; जेथे दगडधोंडे, काटेकुटे आहेत, तेथेहि प्रयत्न केले, तर फुलांफलांनी, सस्यांकुरांनी नटलेली सुंदर सृष्टि जशी शोभूं लागते, तसेंच मानवी मनाचेंहि आहे. या जगांत प्रयत्न हा परीस आहे. प्रयत्नाने नरकाचें नंदनवन होतें, कोळशाचीं माणकें होतात. आपण शेताभातांची निगा राखून पीक काढतों; परंतु मानवी मनाची अमोल शेती आपण करीत नाहीं !

 

शबरीच्या मनांत मृत्यूसंबंधी असेच विचार येत होते का ? त्या आश्रमांत ती आता एकटीच बसे; परंतु मनुष्य कितीहि विचारी असला, तरी त्याला पूर्वीच्या अनेक प्रेमळ स्मृति, शेकडो सुखदु:खप्रसंग आठवतात आणि त्याचें हृदय भरून येतें, नव्हे येणारच. शबरीचें असेंच होई. ती सकाळीं गोदावरीचें पाणी आणी. तथापि गोदेच्या तीरावर पाणी भरण्याऐवजी तिचा भरलेला हृदयकलश नयनद्वारा गोदेच्या पात्रांत रिता होई; परंतु मोरांच्या केकांनी ती सावध होई व जड पावलांनी आश्रमांत परत येई.

शबरींचे लक्ष्य आता कशांतहि लागेना. आश्रमांतील हरिणें, मोर, यांना तिने इतर आश्रमांत पाठवून दिलें व आपण एकटीच रानावनांत आता ती विचरत राही. झाडेंमाडें हे तिचे मित्र, पशुपक्षी हेच सखेसवंगडी. ती कधी सुंदर गाणी गाई, स्तोत्रें म्हणे; कधी आकाशाकडे पहात बसे, कधी हसे, तर कधी रडे. शबरी एक प्रकारें शून्यमनस्क झाली होती.

एक दिवस शबरी भारद्वाज ऋषींच्या आश्रमांत गेली होती. तेथे पुष्कळ ऋषिमंडळी जमली होती. बोलतांबोलतां भारद्वाज ऋषि म्हणाले, 'ऐकलेंत का ? अयोध्येच्या दशरथाचा प्रतापी पुत्र रामचंद्र, पित्याच्या वचनपालनार्थ राज्यवैभव सोडून बारा वर्षे वनवासांत घालविण्यासाठी निघाला आहे. त्याची पत्नी सीता व बंधु लक्ष्मण हींहि त्याच्याबरोबर आहेत. केवढें हें धीरोदात्त व त्यागमय वर्तन !'

दुसरे ऋषि म्हणाले, 'हेच परमेश्वराचे अवतार होत. परमेश्वराचें स्वरूप अशाच थोर विभूतींच्या द्वारा प्रकट होत असतें. केवढी सत्यभक्ति, केवढा त्याग !'

शबरी ऐकत होती. ती म्हणाली, 'खरेंच, पूर्वी गुरूदेवांनी मला असेंच सांगितलें होतें. 'जेथे जेथे विभूतिमत्व दिसेल तेथे तेथे परमेश्वर आहे, असें समज,' असें ते म्हणत. हा प्रभु रामचंद्र, त्याची पत्नी व त्याचा भाऊ सर्व वनवास पत्करतात, खरोखर देवांचेच हे अवतार-मला केव्हा बरें त्यांचें दर्शन होईल ? खरेंच, केव्हा बरें दर्शन होईल ?'

शबरीचे डोळे तेजाने चमकत होते. तपश्चर्येने, शोकाने व वयाने ती आता वृध्द दिसूं लागली होती. तिचे शब्द ऐकून ऋषि मोहित झाले; परंतु एकाएकीं शबरी तेथून 'कधी बरें रामचंद्र पाहीन ? कधी ती मूर्ति पाहीन ?' असें म्हणत वेडयासारखी पळत सुटली व बावरलेल्या हरिणीप्रमाणे रानांत निघून गेली !

"राम, राम, केव्हा बरें तो नयनाभिराम राम मी डोळयांनी पाहीन व त्याचे पाय माझ्या आसवांनी भिजवीन ? काय रे वृक्षांनो, श्रीरामचंद्राच्या येण्याची वार्ता तुमचा मित्र जो वायु, त्याने तुम्हांस कानांत सांगितली आहे का ? सांगा ना ! केंव्हा येईल तो रामचंद्र, केव्हा दिसेल ती सीतादेवी ?'

 

 

 

ऋषींच्या उपदेशाच्या गोष्टी ऐकतांना तिच्या मनांत विचार येई की, 'असे अमोल बोल आता किती दिवस ऐकावयास मिळणार ? ही पवित्र गंगोत्री लौकरच बंद होणार का ? ऋषींचे शब्द सतत ऐकत बसावें.' असेंच तिला वाटे.

एक दिवस मतंग ऋषि तिला म्हणाले, 'शबरी, मरण हें कोणाला टळलें आहे ? केलेली वस्तु मोडते, गुंफलेला हार कोमेजतो. जें जन्मलें तें जाणार, उगवलें तें सुकणार. सृष्टीचा हा नियम आहे. शबरी, एक दिवस तुला, मला, हा मृण्मय देह सोडून जावें लागणार. फूल कोमेजलें, तरी त्याचा रंग, त्याचा सुगंध आपल्या लक्ष्यांत राहतो. त्याप्रमाणे माणूस गेलें, तरी त्याचा चांगुलपणा विसरला जात नाहीं.'

मतंग ऋषि असें बोलूं लागले की, शबरीला वाटे ही निरवानिरवीची भाषा गुरूदेव का बोलत आहेत ? हें शेवटचें का सांगणें आहे ?
आज मतंग ऋषि स्नानसंध्या करीत होते. एकाएकी त्यांना भोवळ आली. शबरी तीराप्रमाणे तेथे धावत आली आणि पल्लवांनी वारा घालूं लागली. ऋषिपत्नीहि आली व तिने पतीचें मस्तक मांडीवर घेतलें. ऋषींनी डोळे उघडले. ते म्हणाले, 'आता हा देह रहात नाही. तुळशीपत्र आणा, पंपासरोवराचें पाणी पाजून मला दोन थेंब द्या. शबरी, जीवन अनंत आहे. मरण म्हणजे आनंद आहे.'

शबरीने पाणी देऊन तुळशीपत्र तोंडावर ठेविलें. ओम ओम म्हणत मतंग ऋषि परब्रह्मांत विलीन झाले ! ऋषींचें प्राणोत्क्रमण होतांच जिच्या मांडीवर त्यांचें मस्तक होतें, ती त्यांची प्रेमळ पत्नीहि एकाएकी प्राण सोडती झाली व तीहि तेथे निश्चेष्ट पडली !
पतिपत्नी ऐहिक जीवन सोडून चिरंतन जीवनांत समरस झाली; परंतु शबरी-बिचारी शबरी-पोरकी झाली ! तिला आता कोण पुसणार ? तिला ज्ञान कोण देणार ? रोज नवीन विचारांची नूतन सृष्टि तिला कोण दाखविणार ? 'शबरी, आज तूं कांहीच खाल्लें नाहीस, हीं दोन फळें तरी खाच,' असें तिला प्रेमाग्रहाने आता कोण म्हणणार ? शबरीचा आधार तुटला ! मूळ तुटलेल्या वेलीप्रमाणे तीहि पडली; परंतु सावध झाली. तिने चिता रचिली आणि गुरूचा व गुरूपत्नीचा देह तिने अग्निस्वाधीन केला !

मृत्युदेव आला व शबरीचीं ज्ञान देणारीं मातापितरें तो घेऊन गेला. मृत्यु ही प्राणिमात्राची आई आहे. मृत्यु हा कठोर वाटला, तरी कठोर नाही. मृत्यु नसता तर या जगांत प्रेम व स्नेह हीं दिसतीं ना ! मृत्यूमुळे जगाला रमणीयता आहे. हे मृत्यो, तुला कठोर म्हणतात, ते वेडे आहेत. तूं जगाची जननी आहेस. सायंकाळ झाली, म्हणजे अंगणांत खेळणारीं मुलेंबाळे दमलीं असतील, त्यांना आता निजवावें, म्हणजे पुन: तीं सकाळीं ताजींतवानीं होऊन उठतील, या विचाराने आई त्यांना हळून मागून जाऊन घरांत घेऊन येते; त्याप्रमाणे या जगदंगणांत मुलें खेळून दमलीं, असें पाहून आयुष्याच्या सायंकाळीं, ही मृत्युमाता हळूच मागून येते व आपल्या बाळांना निजविते आणि पुन: नवीन जीवनाचा रस देऊन त्यांना खेळण्यासाठी पाठवून देते. अमर-जीवनाच्या सागरांत नेऊन सोडणारी मृत्युगंगा पवित्र आहे.



   

शबरी, सर्व फुलांच्या ठायीं सौंदर्य, सुगंध, कोमलता आहे; पण कमलपुष्पाच्या ठायीं हे गुण विशेष प्रतीत होतात; म्हणून त्याला आपण जास्त मान देतों. सर्वत्र असेंच आहे. जें जें थोर आहे, उदात्त आहे, रमणीय आहे, विशाल आहे, त्याबद्दल साहजिकच आदर, भक्ति, प्रेम हीं आपल्या हृदयांत उत्पन्न होतात. शबरी, मनुष्यजातींतहि असेंच आहे. आपणां सर्वांच्या ठायीं परमेश्वरी तत्त्व आहे; परंतु तुझ्या जातींतील लोकांपेक्षा तुझ्यामधील ईश्वरी तत्त्व जास्त स्पष्टपणें दिसून येतें. म्हणून तुझ्याबद्दल आदर वाटतो. आकाशाचें प्रतिबिंब सर्वत्र पाण्यांत पडलेलें असतें; परंतु निर्मळ पाण्यांत तें स्पष्ट दिसतें; त्याप्रमाणे परमेश्वराचें प्रतिबिंब निर्मळ हृदयांत स्वच्छ पडलेलें दिसून येतें. शबरी, आपलें मन आपण घासून घासून इतकें स्वच्छ करावें की, परमेश्वराचें पवित्र प्रतिबिंब तेथे पडावें व त्याचें तेज आपल्या डोळयांवाटें, आपल्या प्रत्येक हालचालींत बाहेर पडावें. आपण आपलें मन व बुध्दि हीं घासून स्वच्छ करीत असतांनाच, इतरांच्याहि हृदयाला स्वच्छ करण्याचा आपण प्रयत्न करावा. शबरी, तूं तपस्विनी आहेस, तूं आपलें हृदय पवित्र केलें आहेस. तूं तुझ्या जातींतील स्त्रीपुरुषांचीं मनेंहि निर्मळ व प्रेमळ व्हावीं, म्हणून प्रयत्न केले पाहिजेस. स्वत:चें खरें हित साधून परहितार्थ म्हणून सततोद्योग करीत राहणें, हें विचारशील मानवाचें जीवितकार्य आहे.'

मुनीची ती गंगौघाप्रमाणे वाहणारी पवित्र वाणी शबरी ऐकत होती. ते शब्द आपल्या हृदयांत ती साठवीत होती. हात जोडून खाली ऋषींच्या पदकमलांकडे पहात शबरी म्हणाली, 'गुरूराया, ही शबरी अजून वेडीबावरी आहे. ती दुस-याला काय शिकविणार ? महाराज, सदैव मला तुमच्या चरणांजवळ ठेवा म्हणजे झालें.'

अशा प्रकारचे प्रसंग, असे विचारसंलाप कितीदा तरी होत असत. शबरी आनंदाने जीवन कंठीत होती. वर्षांमागून वर्षे चाललीं. शबरी प्रेममय व भक्तिमय बनत चालली. तिला पाहून पशुपक्षी जवळ येत. तिच्या डोळयांतील प्रेममंदाकिनीने क्रूर पशूहि आपलें क्रौर्य विसरून जात. तिच्या हातांतून पाखरांनी दाणे घ्यावे, तिच्या मांडीवर बसून भक्तिभावाने सद्गदित झाल्यामुळे तिच्या डोळयांतून घळघळ गळणारे अश्रु मोत्यांप्रमाणे पाखरांनी गिळावे ! शबरी-भिल्लाची पोर शबरी-प्रेमस्नेहाची देवता बनली होती !

कधीकधी मतंग ऋषींच्या बरोबर शबरी इतर थोर ऋषींच्या आश्रमांतहि जात असे. शबरीची जीवनकथा, तिचें वैराग्य, तिचें ज्ञान व तिची शांत मुद्रा, हीं पाहून ऋषि विस्मित होत व ते तिच्याबद्दल पूज्य भाव व्यक्त करीत. ऋषिपत्न्यांजवळ शबरी चराचरांत भरलेल्या प्रेममय परमेश्वरासंबंधी बोलूं लागली, म्हणजे ऋषिपत्न्यां चकित होत व शबरीच्या पायाला त्यांचे हात जोडले जात !

मतंग ऋषि आता वृध्द झाले व त्यांची पत्नीही वृध्द झाली; दोघेंहि पिकलीं पानें झालीं होतीं. आता सर्व कामधाम शबरीच करी. सेवा हाच तिचा आनंद होता. रात्रीच्या वेळीं ऋषीचे सुरकुतलेले अस्थिचर्ममय पाय चेपतांना, कधीकधी तिच्या पोटांत धस्स होई. 'हे पाय लौकरच आपणांस अंतरणार का?' असा विचार तिच्या मनांत येऊन डोळयांत अश्रु जमत. झोप न लागणा-या गुरूलाहि झोप लागावी; परंतु मृत्यु लौकरच गुरूला नेणार का, या विचाराने शबरीस मात्र झोप लागूं नये !


 

शबरीला हुंदका आला व तो तिला आवरेना. ती स्फुंदस्फुंदू लागली. पुनरपि धीर करून सद्गदित स्वराने ती म्हणाली, 'तात, असे कठोर नका होऊं. मला मग आजपर्यंत शिकविलेंत तरी कशासाठी ? सत्य, दया, अहिंसा, परोपकार, प्रेम इत्यादि गुण आपण शिकविलेत. मी घरी गेलें तर माझ्या विवाहासाठी शेकडो मुक्या प्राण्यांचा संहार होणार ! तीं मेंढरें कशीं तडफडत होती ! तात, भिल्लांचे जीवन हिंसामय आहे. मला मिळेल तो पति व सारी सासरची मंडळी हिंसामय जीवनांत आनंद मानणार- तेथे मी कशी सुखाने राहूं ? मला इकडे आड, तिकडे विहीर असें झालें आहे. 'बाप खाऊं घालीना, आई भीक मागूं देईना' अशी स्थिती माझी झाली. गंगा आस-यासाठी समुद्राकडे गेली व समुद्राने तिला झिडकारलें, तर तिने जावें कोठे ? नदी जलचरांवर रागावली, तर त्यांनी कोठे जावें ? महाराज, माझ्याबद्दल आपल्या मनांत संशय येऊं देऊं नका. मी तरूण असलें, तरी आपल्या पवित्र सान्निध्यांत असल्यावर माझें पाऊल वेडेंवाकडे पडणार नाही. आपलें संरक्षण असलें, आपली कृपादृष्टि असली, आपला आशीर्वाद असला, म्हणजे माझ्याकडे वाकडया नजरेने पाहण्याची कोणाची दुष्टाची छाती नाही. मला नाही म्हणूं नका. मी तुमची मुलगी. तुम्ही वाढविलीत, तुम्ही पदरांत घ्या. नका पायाने लोटूं तात, कृपा करा. आई, कृपा कर !'

ते करूण रसाने थबथबलेले शब्द ऐकून ऋषींचें दयामय अंत:करण वितळलें. ऋषि शबरीला म्हणाले, 'मुली, तूं मनाने फार थोर झाली आहेस. रहा, माझ्या आश्रमांत तूं राहा.'

शबरीच्या अंगावर एकदम मूठभर मांस चढल्यासारखें झालें. रडणारे डोळे हसूं लागले, प्रेममय व शांत झाले. लगेच शबरी घरच्याप्रमाणे वागूं लागली, कामधाम करूं लागली, पंपा सरोवराचें पाणी भरून घट आणूं लागली. शबरीच्या जीवनांत पावित्र्य, समाधान, आनंद, सरलता यांचे झरे वाहूं लागले.

शबरीचा पिता आला; परंतु मतंग ऋषींनी त्याला सर्व समजावून सांगितलें. पिता न संतापतां पुनरपि माघारा गेला. शबरीचें जीवन संथपणें वाहूं लागले.

शबरी आता तपस्विनी झाली, योगिनी झाली. तिच्या चर्येत, चालचलणुकीत पंपासरोवराची गंभीरता व पवित्रता होती. तेथील वनराजीची भव्यता व स्निग्धता, सुरभिता व सौम्यता तिच्या हृदयांत होती. मतंग ऋषींजवळ सुखसंवाद करण्यांत तिचे दिवस आनंदाने निघून जात.

एक दिवस मतंग ऋषि म्हणाले, 'शबरी, परमेश्वर जरी सर्व चराचरांत भरून राहिला असला, तरी कांही वस्तूंत परमेश्वराचें वैभव जास्त स्पष्टपणें प्रतीत होतें व आपलें मन तेथे विनम्र होतें. उदाहरणार्थ, हा वटवृक्ष पहा. सर्व वृक्ष-वनस्पतींत ईश्वरी अंश भरलेला आहेच; परंतु गगनाला आपल्या फांद्यांनी उचलून धरणारा, आजूबाजूस आपले प्रेमळ पल्लवित हात पसरून विश्वाला कवटाळूं पाहणारा, हजारो पाखरांस आश्रय देणारा, पांथस्थांस शीतल व घनदाट छाया वितरणारा हा वटवृक्ष पाहिला, म्हणजे याच्या ठिकाणी असलेलें परमेश्वरी वैभव जास्त स्पष्टपणें प्रकट झालेलें दिसतें आणि आपलें मन वटवृक्षाबद्दल भक्तिभावाने भरून येतें, आपण त्याची पूजा करतों. शबरी, सर्व प्रवाहांचे ठिकाणीं परमेश्वर आहेच; परंतु हजारो कोस जमीन सुपीक करणारी, शेकडो शहरांना वाढवून त्यांना वैभवाने नटविणारी एखादी मोठी नदी, तिला आपण अधिक पवित्र मानतों.

   

पुढे जाण्यासाठी .......