बुधवार, जुलै 24, 2019
   
Text Size

बासरीवाला

लिली 'मन्या! मन्या!' करीत देवाघरी निघून गेली. लिली मेली. मन्याने गुराख्यांना विचारले, 'ते कोणाचे रे प्रेत येत आहे?' ते म्हणाले, 'लिलीचे.' मन्या चमकला. कसे तरी पाहू लागला. त्या झाडाखाली तो उभा राहिला. लिलीची चिता धाडधाड पेटत होती. मन्याचे हृदय ताड-ताड उडत होते, जणू फुटू पाहात होते.

सारे लोक माघारे गेले. मग मन्या हातात ती आपली बासरी घेऊन तेथे गेला. त्या चितेजवळ तो बसला. रसरशीत निखारे तेथे होते. लिली व मन्या हयांच्या मनोरथांचे जळून असेच निखारे झाले होते. मन्या तेथेच बसला. तो मध्येच हात जोडी, मध्येच रडे, मध्येच उठून त्या चितेला प्रदक्षिणा घली.

मन्या पुन्हा गुराख्यांना तेथे दिसला नाही. मन्या कोठे गेला? मन्याचा पत्ता नाही. त्याची बासरी - जी लिलीने मागितली होती ती - लिलीच्या विझलेल्या चितेवर सापडली! परंतु ती बासरी वाजविणारा सापडला नाही. तो कोठे गेला? वार्‍याला माहीत, वरच्या तार्‍यांना माहीत, त्या वाहाणार्‍या खोल नदीला माहीत!

त्या नदीतीरी रात्र पडली की गोड बासरी ऐकू येते. दोन निरनिराळया तर्‍हेचे सूर ऐकू येतात. गुराख्यांनी ते संगीत ऐकले व गावात सांगितले. लिलीचा बाप व मन्याचा बाप दोघे एके दिवशी रात्री तेथे गेले. ते दिव्य संगीत त्यांच्या कानी पडत होते. त्यांची दगडासारखी हृदये मृदू नवनीताप्रमाणे होत होती. बासरीच्या एकेका सुराबरोबर त्यांच्या ह्दयाचे पाणी-पाणी होत होते; फत्तरांची फुले होत होती. मन्या व लिली ह्यांच्या जगण्याने जे झाले नाही, ते त्यांच्या मरणाने झाले.
मन्याचा बाप विरक्त झाला. सारी खते पत्रे त्याने फाडून टाकली. त्याने सर्वांना देणे माफ केले. होता नव्हता तो पैसा गोरगरिबांच्या हितार्थ त्याने खर्च केला. तो झोपडीत राहू लागला. बंगले, मळे, गाडया, घोडी सारे विकून कोठे त्याने विहिरी बांधल्या, कोठे दवाखाना घातला, कोठे शाळा उघडली, कोठे खेडयातील रस्ते दुरूस्त केले. मन्याचा बाप जणू खरे जीवन जगू लागला. मन्या मेला; परंतु पित्याचा पुनर्जन्म झाला.

धोंडोपंताने नदीतीरी एक सुंदर समाधी बांधली. ती मन्याची बासरी तेथे ठेवण्यात आली. 'मन्या व लिली' एवढे दोनच शब्द त्या समाधीवर लिहिलेले आहेत. येणार्‍या-जाणार्‍या मुशाफिरांना गुराखी ती जुनी गोष्ट सांगतात! मग ते ऐकणारे मन्या व लिलीचे अश्रू देऊन श्राध्द करतात!

 

लिली सासरी गेली. तो गाव सोडून, माहेर सोडून गेली. त्या दिवसापासून मन्याने बासरी वाजवली नाही. गुराखी त्याला विचारीत, 'मन्यादादा, बासरी वाजव ना.' मन्याचे रडवेले डोळे उत्तर देत. गुराखी खिन्न होऊन जात. मन्या हसेना, बोलेना, खेळेना; वाजवीना. तो जिवंत असून मेल्यासारखा झाला होता!

लिलीची तीच स्थिती होती. सासरचे सारे काम तिला करावे लागे. मोठया पहाटे ती उठे. पोतेरे घाली, चुली सारवी, अंगण झाडून सडा घाली, खटाळभर भांडी घाशी, पाणी भरी, धुण्याची मोट घेऊन तळयावर जाई. ती तळयावर जरा उशीरा जाई, त्या वेळेस तेथे कोणी नसे. ती तेथे बसून रडे. हृदयातील पाणी डोळयांवाटे तळयात पडे. दु:खी लोकांच्या अश्रूंचे तर ते तळे बनले नसेल ना? धुणी धुवून ती घरी येई. मग गोळाभर घास खाई, पुन्हा भांडी घाशी, धुणी वाळत घाली. दुपारी दळण, निवडणे वगैंरे असे. आज भाजणी, उद्या मेतकूट, परवा पापड, तेरवा मिरच्या कुटणे, कधी मसाला, कधी काही हे असेच.

लिलीचे फुलासारखे तोंड कोमेजून गेले. ती नीट खाईना, पिईना. नेहमी तिचे पोट भरलेले. त्या दिवसापासून आपण मन्याला भेटलो नाही याची रुखरुख तिला लागली होती. मन्याला कोण आहे? सार्‍या जगात त्याला कोणी नाही. ती नदी त्याची आई, गाईगुरे व पक्षी त्याची भांवडे, गुराखी त्याचे मित्र. त्रासलेल्या मन्याचे शब्द मी मनावर का घ्यावे? मी पुन्हा त्याच्याकडे का गेले नाही? सारे अभिमान खर्‍या प्रेमापुढे फिके पडतात. प्रेमाला 'अहं' ची बाधा कधी होत नाही. खरे प्रेम निरहंकारी असते. माझे प्रेम खरे प्रेम नव्हते म्हणून मी मनात अढी धरली. असे मनात येऊन लिली रडे.

शेवटी लिली आजारी पडली. ती अंथरूणाला खिळली. सासूसासर्‍यांनी तिला माहेरी पाठविली. आजारीपणात तिची सेवा कोण करणार? ती आता उपयोगी थोडीच पडणार होती! निरूपयोगी वस्तू माहेरी रवाना झाली.

लिलीची दैना पाहून तिच्या आईच्या ह्दयाचे पाणी झाले. लिलीचे लक्षण बरे दिसेना. एके दिवशी लिली म्हणाली, 'आई! मन्यादादाला बोलाव ग. त्याला डोळे भरून पाहीन. त्याचा हात हातात घेऊन त्याच्यावर दोन टिपे गाळीन. जणू माझ्या अश्रूंचे अर्घ्य त्याच्या हातावर सोडीन. आई बोलावशील का? नको मला हे दूध, नको हे पाणी. मला मन्याची तहान आहे ग, माझ्या मन्याची.' परंतु मन्याला कोणी बोलविले नाही, कारण मन्याच्या बापाची निक्षून सांगी होती की मन्याशी संबंध ठेवू नका. लिलीच्या बापाला लिलीच्या प्राणापेक्षा, तिच्या शेवटच्या इच्छेपेक्षा, सावकाराचे ऋण महत्त्वाचे वाटत होते; सावकाराची इच्छा महत्त्वाची वाटत होती.

 

लिलीला एके दिवशी वाटलं मन्यादादाची बासरी आपण मागावी. आपल्या बासरीपेक्षा त्याची बासरी सुरेल आहे, गोड आहे. मागताक्षणी मन्या देईल असे तिला वाटले. प्रेमासाठी प्राण देतात, मग टीचभर बासरी का मन्या देणार नाही? प्रेमाला देण्याला अशक्य असे काय आहे?

त्या दिवशी मन्या खिन्न होता. त्याची वृत्ती प्रसन्ना नव्हती. तो त्रस्त दिसत होता. लिली आली तरी तो हसला नाही. मन्याची बासरी हातात घेऊन ती म्हणाली, 'मन्यादादा, ही मला देतोस? माझी बासरी तू घे व तुझी मी घेते. तू मला वाजव, मी तुला वाजवीन. बासरीच्या रूपानं तू मजजवळ असशील, मी तुझ्याजवळ असेन.' मन्या एकदम संतापला. त्याचे डोळे ते प्रेमळ डोळे लाल झाले. तो एकदम उसळून तिच्या हातातील बासरी खस्कन ओढून म्हणाला, 'अग लबाडये, अग ढोंग्ये, माझी एक मैत्रीण म्हणजे ही बासरी; ती तू पळवणार होय? हे एकच माझं सुख ते तू चोरणार होय? ह्यासाठी इतके दिवस तू पोटात शिरत होतीस. माझ्या बाबांचं हे कारस्थान असेल. ज्या बासरीमुळं मला जीवन कंटाळवाणं होत नाही, ती बासरी लांबवावी असं तुमचं ठरलेलं दिसतं. जा, नीघ येथून. मला दर्शन नको. स्वार्थी व मत्सरी जगाचं मला दर्शन नको.'

फुलावर निखारे पडावेत, हरणाच्या कोवळया अंगावर कठोर व तीक्ष्ण बाण पडावेत, कमळावर थंडगार बर्फाची वृष्टी व्हावी तसे लिलीला झाले. तिला कल्पनाही नव्हती. ती मन्यावर प्रेम करी म्हणून तिने मागितले. प्रेमाला अशक्य काय आहे असे तिला वाटले. मोत्यासारखे अश्रू तिच्या डोळयांतून घळघळले. वेलीप्रमाणे ती थरथरत निघून गेली. लिली मन्याकडे पुन्हा आली नाही.

लिली आता मोठी झाली होती. तिच्या लग्नाच्या वाटाघाटी होत होत्या. ती आता कधी बाहेर जात नसे. तिची आई तिला म्हणे, 'लिल्ये, अलिकडे बासरी का वाजवीत नाहीस? तू गोड वाजवतेस.' लिली म्हणे, 'माझी बासरी बिघडली, माझा पावा पिचला. माझ्या बासरीतून गोड सूर आता हया जन्मी निघणार नाहीत. तिला कोण दुरूस्त करणार? दुरूस्त करणारा एकच आहे, परंतु तो कसा भेटणार, कधी भेटणार?'

लिलीचे लग्न जमले. दूरच्या गावचा तरूण मुलगा तिचा पती म्हणून ठरविण्यात आला. जानवसा लिलीच्या गावात उतरला. लिलीचे लग्न लागले. रात्री लिलीची वरात होती. वधू-वर घोडयाच्या गाडीत बसली होती. वाद्ये वाजत होती. गावाबाहेरच्या देवाच्या देवळात वधू-वर जात होती. गावाबाहेर झाडाखाली मन्या बासरी वाजवीत बसला होता. तो आवाज ऐकून वाद्ये वाजवणारे थांबले. मन्याची बासरीच ऐकू येत होती. गोड बासरी! लिलीच्या डोळयांना पाणी आलं. ती डोळे चोळू लागली. पाठराखणीने विचारले, 'काय ग झालं?' लिली म्हणाली? 'फूल डोळयांत गेलं!'

   

लिली म्हणाली, 'मन्या! आई रोज मला खाऊ देई, परंतु तो मी कधी खाल्ला नाही. हा बघ सारा जमवून ठेवलेला आणला आहे. ये आपण खाऊ.'

दोघांनी खाऊ खाल्ला. लिली म्हणाली, 'मन्या, तू घरी का राहात नाहीस? वडिलांच थोडं ऐकावं. तुझ्या वडिलांनी तुझ्याकडे येण्याची मला बंदी केली आहे. म्हणतात कसे, 'एकटयाला कंटाळू दे म्हणजे झक्कत घरी येईल!' 'मन्या, ये ना रे घरी, आपण रोज खेळू, रोज बोलू.'

मन्या म्हणाला, 'माझ्या बाबांना सारं जग नावं ठेवतं. तुझ्या मन्यालाही सार्‍यांनी निंदावं असं तुला वाटतं का? मला माझ्या घरी राहावत नाही. तिथं पाप आहे, अन्याय आहे. मला गोरगरिबांच्या किंकाळया तिथं ऐकू येतात. तुझ्या मन्याचा जीव तिथं होरपळू लागतो. गुदमरू लागतो. त्या हवेत मी जगू शकणार नाही. हा मन्यापक्षी रानातील मोकळया, प्रेमळ व सुंदर हवेतच नांदू शकेल, जगू शकेल.'

मन्याने नंतर बासरी वाजविली. लिली वेडी झाली. डोळे मिटून ती बसली होती. बासरी थांबली तरी तिची समाधी सुटली नाही. ती भानावर आली. ती सदगदित होऊन मन्याला म्हणाली, 'मन्यादादा! मला शिकवशील बासरी वाजवायला? मी चोरून येईन व शिकत जाईन.' मन्या म्हणाला, 'ये, तुझ्यासाठी एक दुसरी बासरी मी तयार करीन.'

लिली निघून गेली. मधूनमधून ती बासरी वाजविण्याचा घरी सारखा अभ्यास करी. तिची आई रागावून म्हणे, 'काय ग सारखी कटकट!' लिली म्हणे, 'कैरी आंबट असते, परंतु काही दिवस गेले की तीच रसाळ व गोड होते. आई, आज तुला कटकट होत आहे, परंतु मला चांगलं वाजविता येऊ लागलं की तूच म्हणशील, 'लिल्ये, वाजव ग जरा बासरी.' मन्यादादा वाजवतो तेव्हा पाषाणही ओले होतात, नदी वाहाण्याचं विसरून थबकते.'

एके दिवशी लिली मन्याकडे गेली होती. त्या दिवशी मन्याची बासरी घेऊन लिलीने वाजविली. मन्या ध्यानस्थ झाला. मन्यापेक्षाही लिली उत्कृष्ट वाजवू लागली. मन्या म्हणाला, 'तुझ्या कोमल हातांनी तू वाजविलीस, तुझं प्रेमळ हृदय तू ओतलंस, म्हणून माझ्यापेक्षा दिव्य संगीत तू निर्माण केलंस. स्त्रियांचं जीवन हळुवार, सोशिक, पवित्र व प्रेमळ असं असतं. म्हणूनच तुला असं वाजविता आलं.'

 

एके दिवशी लिलीचा बाप बाहेरगावी गेला होता. आईला विचारून लिली मन्याकडे जावयास निघाली. तिने खाऊचा डबा बरोबर घेतला होता. नदी सागराकडे निघाली. कोकिळा वसंताकडे निघाली. मधमाशी फुलाकडे निघाली. मन्या पाठमोरा बसला होता. त्याच्या हातात बासरी होती. नदीच्या प्रवाहाकडे तो बघत होता. एकदम पाठीमागून जाऊन लिलीने त्याचे डोळे धरले, 'कोण आलं इथं छळायला? कोण धरतंय माझे डोळे? मन्या त्वेषाने म्हणाला व ते कोमल हात त्याने कुस्करले. लिली भ्याली व हरणीसारखी ती पळून गेली. गोड मन्याची आज तिला भीती वाटली.

मन्या पाठीमागे वळून पाहतो, तो लिली परत जात आहे असे त्याला दिसले. 'लिल्ले, लिल्ले' त्याने हाका मारल्या. ती परतली नाही. मन्या खिन्ना झाला. त्याला वाईट वाटले. त्याला वाटले की पळत जावे व लिलीला आणावे. आपण तिला बासरी वाजवून दाखवू. तिच्याजवळ गोष्टी बोलू; परंतु त्याला धैर्य झाले नाही.

काही दिवस गेले. मन्याने हाका मारल्या तरी आपण गेलो नाही ह्याचे आता तिला वाईट वाटत होते. तिचा राग गेला. प्रेम का कधी रागावते? तिने पुन्हा एक संधी साधली. मन्यासाठी तिने खाऊ घेतला. ती निघाली. मन्या अलिकडे पाठमोरा बसत नसे. गावाकडे तोंड करून बसे व नदीकडे पाठ करी. लिली आली तर दिसावी म्हणून तो असे करी. लिली येताच त्याला दिसली. तो आनंदाला. प्रेम परत आले, मैत्री परत आली.

तो म्हणाला, 'लिल्ये, त्या दिवशी अगदी फणका-यांन निघून गेलीस ना? मी किती तुला हाका मारल्या.'
लिली म्हणाली, 'तू माझ्यावर एकदम ओरडलास. मी घाबरले.'
मन्या म्हणाला, 'तू धरलं आहेस हे मला काय माहीत?'
लिली म्हणाली, 'लपंडावाच्या खेळात तुझे डोळे ह्याच हातांनी मी पूर्वी झाकीत असे. ते हात तू कसे ओळखले नाहीस?'

मन्या म्हणाला, 'परंतु अलिकडे कितीतरी दिवसांत आपण खेळलो नाही. शिवाय मी त्या वेळेस दु:खी होतो, त्रासलेला होतो. तुझ्या प्रेमाला माझे दोन शब्दही सहन झाले नाहीत? एका शब्दाने मैत्री मोडते? परंतु असली दुबळी मैत्री काय करायची? किती आघात झाले तरी ती अभंग राहावी, ती काचेसारखी नसावी, हिर्‍यासारखी असावी.'

   

पुढे जाण्यासाठी .......