सोमवार, आँगस्ट 19, 2019
   
Text Size

थोर त्याग

चैतन्य: गदाधर, झालं ते ठीक झालं. तुझाच ग्रंथ जगात जगू दे. त्यातच मला आनंद आहे. ग्रंथ लिहीत असताना कितीदा तरी मनात येई, की मी हे काय करीत आहे, कशाला ग्रंथ लिहीत आहे? हृदयात कोणीतरी असं बोले;  परंतु तो गोड मंजुळ आवाज,  हृयातील खोल ईश्वरी वाणी, तिचा मी अव्हेर करीत असे. मला आसक्ती जिंकलीच पाहिजे. गदाधर, तुझ्यावर उपकार म्हणून नव्हे, तर माझा मोह जिंकण्यासाठी अशा शेकडो ग्रंथांचं मोल द्यावं लागलं तरी ते थोडंच होणार आहे! गदा, गडया, असा खिन्न होऊ नकोस. तुझ्या ग्रंथात मी आहेच. एका गुरूचेच आपण शिष्य ना? राहू दे, तुझाच ग्रंथ राहू दे. तुझ्या ग्रंथाचं अध्ययन केल्याशिवाय न्यायशास्त्र पुरं अभ्यासिलं असं म्हणण्यास कोणी धजणार नाही. तुझ्या ग्रंथाची पूजा होईल, पंडित त्याला डोक्यावर घेतील. हस, गदा, हस, तो पाहा सूर्यसुध्दा पुन्हा हसू-खेळू लागला. त्याच्यावरचे ढग गेले. माझ्या गदाच्याही तोंडावरचे दु:ख निराशेचे ढग वितळू देत. गदा पुन्हा हसू दे, खेळू दे. होय. ते पाहा तुला हसू येत आहे. तू ते दाबू नकोस. हास्याला कधी दाबू नये. जगात सार्‍यांच्या तोंडावर हसं खेळावं असं मला कधी कधी वाटत असत. कृपाळू परमेश्वराच्या हया जगात कोणीही दु:खी - कष्टी असू नये असं मला वाटत असतं, हस. गदाधर, हस. तुझ्या तोंडावर हसू यावं व डोळयातील आसू जावं म्हणून मी काय करणार नाही? हा ग्रंथच काय, पण माझे प्राणही फेकून देईन. पुढं मी सार्‍या जगाला सुखविण्यासाठी झटणार आहे. परंतु आज मित्राला तरी हसवू दे. तुझ्यापासूनच आरंभ करू दे. त्यागाचा व प्रेमाचा पहिला धडा आज मला शिकू दे. पहिलं पाऊलच कठीण असतं. गदा-!

असे म्हणून चैतन्यांनी प्रेमभराने गदाधरास मिठी मारली. गदाधराचे हृदय गहिवरून आले. डोळयांत आनंदाश्रू आले. दोघांच्या तोंडावर अपूर्व तेज चमकत होते. हातात हात घेऊन दोघे प्रवाहाकडे पाहत होते. 'तीर आलं, किनारा आला,' नावाडी ओरडू लागले. लोक सामान-सुमान बांधू लागले. लहान मुले उठून किनारा पाहू लागली. 'खाली बसा, पडाल!' असे म्हणून आई-बाप त्यांना दबकावीत होते. नावेवरचे शीड गुंडाळण्यात आले.

चैतन्य: गदाधर, हया जगाच्या मुशाफरीत आपण पुन्हा कधी भेटू?

गदाधर: चैतन्या, आता आपण भेटलो नाही तरी एकमेकांस थोडेच विसरणार आहोत? तुझी मला प्रत्यही आठवण येत जाईल व ती आठवण सांगताना माझे डोळे भरून येतील. प्रेमपूर्वक त्यागानं, प्रेमानं तू मला कायमचं बांधून टाकलं आहेस. त्यागपूर्वक मी जगाला न्यायशास्त्र शिकविणार; परंतु चैतन्या, तू निरपेक्ष प्रेमाचं शास्त्र शिकविणार! न्यायशास्त्र, ते नीरस घटपटाचं शास्त्र शिकविण्यासाठी तुझा अवतार नाही; परम मंगल प्रेम शिकविण्यासाठी तुझा अवतार आहे!

चैतन्य: प्रेम, प्रेम, प्रेम! होय, हया जगाला, हया दु:खी कष्टी जगाला प्रेमाची आवश्यकता आहे. प्रेम भरू दे; माझ्या हृदयात प्रेमाचा सागर भरू दे व तो जगाला देऊ दे. सुष्ट वा दुष्ट, सार्‍यांना प्रेमाचा मेवा मला नेऊन देऊ दे. होय गदाधर, हेच माझं काम, हेच माझं जीवितकार्य. सापडलं, माझं जीवितकार्य मला सापडलं.

गदाधर: जीविताचं कार्य मिळालं तो धन्य आहे, कृतकृत्य आहे तो.

 

गदाधर: चैतन्या, काय सांगू, कोणत्या तोंडाने बोलू? ज्या गोष्टीनं आनंद झाला पाहिजे होता, त्या गोष्टीनंच मला दु:ख होत आहे. माझं दु:ख सांगण्याची मला लाज वाटते. परंतु तुझ्याशी खोटं कसं बोलू? चैतन्या, न्यायशास्त्रावर मीही एक ग्रंथ लिहिला आहे; परंतु तुझा ग्रंथ वाचून माझ्या ग्रंथाची मला लाज वाटली. सूर्यासमोर काजवा, सागरापुढं डबकं, गरूडापुढं घुंगुरटं, त्याचप्रमाणे तुझ्या ग्रंथापुढं माझा ग्रंथ होय! चैतन्या, माझा ग्रंथ पंडितमान्य होईल, जगन्मान्य होईल असं मला वाटत होतं; परंतु माझा गर्व गळाला. सारी अहंता सरली. चैतन्या, तुझा ग्रंथ असताना माझा ग्रंथ हातात कोण धरील? सोनं मिळालं असता. मातीला कोण विचारील? तुझा ग्रंथ पाहून मला आनंद झाला पाहिजे होता; परंतु इतक्या वर्षांची माझी आशा क्षणात धुळीस मिळाल्यामुळं मी दु:खी झालो. ही निराशा सहन करण्याचं धैर्य मला नाही. चैतन्या, किती झालं तरी मी मनुष्यप्राणी आहे. तुझ्याबद्दल मला मत्सर वाटतो असं नाही; परंतु माझी घोर निराशा मला दु:ख देत आहे. हळुहळू ती निराशा मी जिंकून घेईन. चैतन्या, माझा तिरस्कार तुला वाटत असेल; असा कसा हा मित्र, असे तू म्हणत असशील! परंतु क्षमा कर. खरं ते तुला सांगितलं. तुला पाहून मला आनंद झाला; परंतु तुझा हा अपूर्व ग्रंथ पाहून माझी फार निराशा झाली.

गदाधरांना पुढे बोलवले नाही. दोघे मित्र नदीच्या प्रवाहाकडे पाहात होते. वादळ येणार होते; परंतु ढग वितळले, नाहीसे झाले. सूर्य पुन्हा दिसू लागला. लोकांना आनंद झाला. नाव झरझर चालू लागली. तासा अर्ध्या तासाने किनारा येईल असे नावाडी म्हणू लागले.

चैतन्य काही तरी विचार करीत होते. त्यांची चर्या गंभीर होती. डोळे स्थिर होते. त्यांच्या डोळयांत त्या वेळेस प्रेम, करूणा वगैंरे भावनांचे मिश्रण दिसत होते. चैतन्यांच्या मांडीवर तो ग्रंथ होता. सुंदर वेष्टणात गुंडाळलेला होता. चैतन्यांनी तो ग्रंथ हातात घेतला. 'हे काय, हे काय' असे गदाधर म्हणत आहे तोच, तो ग्रंथ चैतन्यांनी त्या विशाल नदीच्या पात्रात फेकून दिला. नदीच्या गंभीर प्रवाहाने तो ग्रंथ शत-तरंगांनी आपल्या हृदयाशी धरला आणि खोल अंतरंगात ठेवून दिला.

चैतन्यांच्या गंभीर तोंडावर आता प्रेम पसरले होते. सरोवरावर कमळे फुलावी तसे प्रेम त्यांच्या मुखावर फुलले होते. त्या वेळेस चैतन्यांच्या तोंडावर असा काही मोहकपणा होता की, त्याचे वर्णन कोण करीत?

गदाधर: चैतन्या, काय रे हे केलंस? काय केलंस? तुझ्या अशा करण्यानं मला आनंद आहे. ग्रंथ लिहीत असताना कितीदा तरी मनात येई की मी व तुझं नाव चिरंतनच स्मरणीय राहील. चैतन्या, मित्रा, अरे असा अमोल ग्रंथ कसा रे फेकलास? क्षणभर माझी निराशा झाली, पण मी विसरून गेलो असतो. जगाचं फार मोठं नुकसान तू केलंस. तू केलंस असं म्हणण्यापेक्षा मीच ते केलं. माझं तोडं उतरलं नसतं, माझं दु:ख मी सांगितलं नसतं तर असं होतं ना; परंतु आता काय! चैतन्या, गडया!'

 

आकाशातसुध्दा ढग आले. सूर्याला त्यांनी झाकाळून टाकले. नावेतील लहान मुलांना उन्हाचा त्रास होऊ नये म्हणून जणू ते ढग आले होते. आयाबायांना बरे वाटले; परंतु एकदम जोराचा वारा सुटला. काळे काळे प्रचंड ढगावर ढग जमू लागले. वादळाची चिन्हे दिसू लागली. नदीच्या प्रवाहावर प्रचंड लाटा उसळू लागल्या; नाव नाचू लागली, डोलू लागली. लोकांना भय वाटू लागले. आयांनी मुलांना पोटाशी धरले. 'काय आम्ही पाप केले म्हणून हे वादळ आले-' असे कोणी बोलू लागले.

आकाश-प्रसन्न आकाश-सारे काळवंडून गेले. थोडया वेळापूर्वी किती निरभ्र व स्वच्छ होते. कोणाला सांगितले तर खरेसुध्दा वाटणार नाही. निसर्ग लहरी आहे. निसर्गाचा अंश मनुष्यप्राणी, तोही लहरी आहे. क्षणापूर्वी गदाधरांचे तोंड किती प्रसन्न होते! परंतु त्यांचे तोंडही पाहा किती काळवंडले आहे! त्यांच्याही हृदयाकाशातील सूर्य लोपला आहे व ढग जमा झाले आहेत. काय बरे कारण झाले?

चैतन्य: गदाधर, काय होत आहे? एकाएकी ग्रंथ का मिटून टाकलास? तुझं काही दुखतं का? का घरची शोकाची एखादी आठवण झाली? सांग, काय झालं ते मला सांग. एकाएकी बाहेर वादळ होत आहे, तुलाही एकाएकी काय झालं?

परंतु गदाधर काही बोलत ना. त्यांच्या डोळयांतून ते का दोन अश्रू आले? तोंड फिरवून त्यांनी डोळे पुसले. चैतन्यांकडे क्षणभर त्यांनी पाहिले, परंतु त्यांना पाहावेना. त्यांची दृष्टी खाली झाली व पुन्हा भरून आली. चैतन्यांचे हात त्यांनी आपल्या हातात घेतले व त्या निर्मल हातांवर गदाधरांच्या डोळयांतील पाणी पडले. चैतन्य चमकले व दु:खी झाले.

चैतन्य: गदाधर, आज इतक्या वर्षांनी आपण भेटत आहोत. तुझं दु:ख मला का सांगत नाहीस? गुरूगृही असताना तू तुझं सुख-दु:ख मला नेहमी सांगत असस. तुझं पोट दुखलं तर मी तेल चोळीत असे व ते राहात असे. लहानपणापेक्षा आज मी निराळा का आहे? सुखदु:खाच्या गोष्टी सांगावयास त्या वेळी मी योग्य होतो व आज अयोग्य का झालो? गदाधर, तुझे अश्रू लहानपणच्याप्रमाणे आज मोठेपणीही मला पुसू दे. तुझं दु:ख शक्य तर दूर करू दे. जगात एकमेकांचं दु:ख थोडं-फार हलकं करणं हयाहून थोर काय आहे? असे शेकडो ग्रंथ लिहिण्यापेक्षा एखाद्याचे अश्रू पुसणं व त्याचं दु:ख दूर करणं हे थोर आहे असे कधी कधी मला वाटत असतं; परंतु पांडित्य मिरविण्याची, कीर्ती मिळविण्याची आसक्ती मला अद्याप सुटत नाही. मोहच हे. हे जिंकणं कठीण आहे आणि म्हणूनच त्यांना जिंकून घेण्यात पुरूषार्थ आहे; परंतु जाऊ दे. तुझं दु:ख समजून घ्यावयाचं, ते सोडून मी प्रवचन देत बसलो. सांग गदा, तुझं दु:ख सांग. आपला मित्र आपणाजवळ दु:ख सांगत नाही हयाहून दुर्दैव कोणतं, दुर्भाग्य कोणतं? कशाचं दु:ख तुला होत आहे? सांग.

   

चैतन्य: गदाधर, तुझं कसं काय चाललं आहे? आपण शिकत होतो तोपर्यंत मौज होती. त्या वेळेस पाखरांप्रमाणं आपण निश्चिंत होतो; परंतु शिरावर संसाराची जबाबदारी पडली का जीव गुदमरू लागतो. तू हल्ली काय करतोस? संसाराची दगदग फार नाही ना होत?

गदाधर: चैतन्य, माझं चांगलं चाललं आहे. अध्ययन व अध्यापन हयांत वेळ जातो. घरी काही मुलं शिकवण्यासाठी राहिली आहेत. त्यांना मी शिकवितो. एक श्रीमंत जमीनदार त्यांचा खर्च चालवितो. आनंदात आयुष्य जात आहे. कधी कधी मागच्या आठवणी येतात. गुरूगृही असताना आपण दोघे एकदा भांडलो होतो, ती मजा मी मुलांना किती तरी वेळा सांगतो. चैतन्य, आपण भांडत असू. परंतु किती चट्कन भांडण विसरून जात असू. जी भांडणं मनुष्य विसरून जातो त्या भांडणांत आनंदच असतो, नाही?

चैतन्य: गदाधर, परंतु जग भांडणं विसरण्यास तयार नसतं. पुन:पुन्हा भांडणं उकरून काढण्यास जग तयार असतं. विचित्र आहे हे जग! गदाधर, आपण विद्यार्थी असताना किती मनोरथ रचीत असू, मनात किती मांडे खात असू! तुला आठवतं का सारं?

गदाधर
: हो का आठवणार नाही? एके दिवशी तू गुरूजींना म्हणालास, 'मी न्यायशास्त्रावर असा ग्रंथ लिहीन की सारं जग त्याला डोक्यावर घेऊन नाचेल!' गुरूजींनी तुला आशीर्वादही दिला होता.

चैतन्य: गदाधर, लहानपणाचा तो निश्चय मी पार पाडीत आहे. न्यायशास्त्रावर मी ग्रंथ लिहीत आहे व तो जवळ-जवळ पूर्ण होत आला आहे. गदाधर, तो ग्रंथ पाहून तुला आनंद वाटेल.

गदाधर: कोठे आहे तो ग्रंथ? तू बरोबर आणला आहेस का?

चैतन्य: हो. आणला आहे.

असे म्हणून चैतन्यांनी पिशवीतून तो हस्तलिखित ग्रंथ काढला. सुंदर कपडयात तो गुंडाळलेला होता. अत्यंत काळजीपूर्वक लिहिलेला होता. चैतन्यांनी गदाधरांच्या हातात तो ग्रंथ दिला. गदाधरांनी ग्रंथ घेतला व ते वाचू लागले. चैतन्यांचे अक्षर मोत्यांसारखे होते. पानांमागून पाने गदाधर वाचीत होते. जसजसे ते वाचू लागले तसतसे त्यांचे तोंड खिन्न होऊ लागले. त्यांच्याने तो ग्रंथ पुढे वाचवेना. त्यांनी तो गुंडाळून ठेवला. क्षणभराने त्यांनी तो चैतन्यांच्या हातात दिला. गदाधर काही बोलेनात. एक दिर्घ सुस्कारा मात्र त्यांनी सोडला.

 

चैतन्य म्हणून बंगाल प्रांतात एक फार थोर भक्त होऊन गेले. बंगाल प्रांतात वैष्णव धर्म त्यांनीच वाढीस लावला. त्यांनीच भक्तीभावाची गोडी लोकांस लावली; परंतु भक्त होण्यापूर्वी चैतन्य हे एक मोठे पंडित म्हणून प्रसिध्द होते. न्यायशास्त्रात त्यांचा हात धरणारा कोणी नव्हता.

एके दिवशी चैतन्य एका नदीतीरावर नावेत बसण्यासाठी आले होते. त्यांच्याबरोबर फारसे सामान नव्हते. एका पिशवीत ते मावले होते. नदीतीरावर जाणारांची खूप गर्दी होती. नाव लवकर सुटणार होती. लोकांची धावपळ सुरू होती. चैतन्यही नावेत जाऊन बसले. नाव सुटली. नदीच्या भव्य व विशाल प्रवाहावर नाव झरझर चालू लागली.

स्वच्छ सूर्यप्रकाश पडला होता. नदीतीरावरची प्रचंड झाडे दुरून सुंदर दिसत होती. वार्‍यावर माना डोलावून, माना वाकवून, नदीला जणू वंदन करीत होती. मध्येच विजेप्रमाणे तळपणारे मासे पाण्यात दिसत. काही-काही मासे चांगलेच मोठे होते. हळूच पाण्यातून डोके वर काढून बाहेरच्या सृष्टीचे ते दर्शन घेत. पाण्यातून वर येऊन बाहेरच्या जगाला जणू ते रामराम करीत. सूर्यकिरण त्यांच्या डोक्यावर पडून ते चमकत. त्या माशांना पाहून कोणी म्हणे, 'हयांच्यावर चांगली मेजवानी होईल--' दुसरा कोणी म्हणे, 'परंतु येथे मिटक्या मारण्यापलीकडे काय करता येणार?' तिसरीकडे कोणी म्हणाला, 'तुम्हाला खाण्याशिवाय दुसरं दिसतं आहे काय? खाणं-पिणं एवढंच का माणसाचं काम?'

अशा प्रकारची बोलणी चालली होती. सूर्याचे ऊन नावेत लागत होते. तरी गार वारा वाहात असल्यामुळे उन्हाचा एवढा त्रास होत नव्हता. चैतन्य नदीच्या तरंगांकडे पाहात होते. त्यांच्या हृदयसागरावर सुद्धा  तरंग उठत होते. इतक्यात एकाएकी कोणी तरी त्यांच्याजवळ आले. कोणी तरी त्यांच्या खांद्यावर हात ठेवला. चैतन्य आपल्या समाधीतून जागे झाले. त्यांनी वर पाहिले, तो त्यांच्या दृष्टीस कोण बरे पडले? त्यांचा बालपणाचा मित्र त्यांच्याजवळ येऊन उभा होता.

'गदाधर, किती वर्षांनी आपण भेटत आहोत? गुरूच्या घरून विद्या शिकून आपण गेलो, त्यानंतर आजच आपली गाठ पडली. ये, बैस. तुला पाहून मला किती आनंद होत आहे.' असे बोलून चैतन्यांनी गदाधरला आपल्याजवळ बसविले. ते दोघे तेजस्वी दिसत होते. विद्येचे तेज त्यांच्या तोंडांवर चमकत होते. पावित्र्याची व चारित्र्याची प्रभाही त्यांच्या मुखांभोवती पसरलेली होती. रविचंद्राप्रमाणे ते शोभत होते. गंगायमुनांच्या प्रवाहांप्रमाणे ते शोभत होते. चैतन्यांची अंगकांती दुधाच्या फेसाप्रमाणे पांढरी स्वच्छ होती. गदाधर काळे – सावळे होते. दोघांनी एकमेकांचे हात प्रेमाने धरले. थोडा वेळ कोणीच काही बोलले नाही. भावनांचा पूर ओसरला व संभाषणाला अवसर मिळाला.