मंगळवार, मे 21, 2019
   
Text Size

घामाची फुले

म्हणजे जो दमलेला नसेल, त्याची मैत्री देव करीत नाही. देव त्याचाच हात प्रेमानं हातात घेईल, ज्याचा हात काम करून दमलेला आहे, काही तरी जगात मंगल निर्माण करण्यासाठी दमलेला आहे. आळशाचा, ऐतखाऊचा देव मित्र नाही. समजलेत ना? आता कधी कामाचा कंटाळा करू नका. समजलं ना?'मतंग ऋषींनी प्रेमाने विचारले.

'होय गुरूजी. आम्ही काम करू. कोणतंही काम करावयास लाजणार नाही. श्रमणार्‍या लोकांना तुच्छ मानणार नाही. त्यांना मान देऊ, त्यांच्यामुळं दुनिया चालली आहे असं सदैव मनात बाळगून त्यांच्याविषयी कृतज्ञ राहू. ते आधी सुखात आहेत की नाही ते पाहू.' मुले मतंग ऋषींस म्हणाली.

'रामा, असा हया फुलांचा इतिहास आहे. ही फुले मेली नाहीत. नेहमी बारा महिने फुलतात. त्यांना कोणी पाणी घालो वा न घालो. ती सदैव टवटवीत, घवघवीत दिसतात. जणू तो घामाचा एक थेंब अनन्त काळपर्यंत त्यांस ओलावा देणार आहे. हया आश्रमात आता कोणी नाही. भगवान मतंग ऋषी निजधामास गेले; मग इथं कोण राहाणार? इथं ना आता विद्यार्थी, ना कोणी ऋषिमुनी. परंतु ही फुलं मुकेपणानं मतंग ऋषींचा महिमा जगाला सांगत आहेत. रामा, तुला देऊ का फुलं तोडून?'

'नको. त्या फुलांना मला वंदन करू दे. ती फुलं म्हणजे त्या महर्षींची तपस्या, त्या महर्षींची पुण्याई.' असे म्हणून रामाने त्या फुलांस प्रणाम केला. लक्ष्मणानेही केला. रामलक्ष्मण निघून गेले. फुलांचा सुवास त्यांच्याबरोबर जात होता. शबरीची भक्ती व मतंग ऋर्षींची पुण्याई त्यांच्याबरोबर जात होती.

गुरूजी थांबले. मुले बोलत नव्हती. सारे मुकाटयाने चालत होते.
'संपली का गोष्ट?' मधूने विचारले. 'संपली.' गुरूजी म्हणाले. 'मग कोणतं पाणी चांगलं?' मधूने विचारले. 'घामाचं पाणी.' लक्ष्मण म्हणाला.

'श्रीमंतांना तर सारखा घाम येतो. गादीवर लोळून घाम येतो. अंगावर खूप कपडे असल्यामुळं घाम येतो. कोणा कोणाच्या अंगात खूप वात असतो. त्यांना किती घाम येतो देव जाणे!' मधू म्हणाला.

'तो घाम नव्हे. ज्या घामातून काही तरी उपयोगी निर्माण होतं, सर्वांना लागणार्‍या वस्तू निर्माण होतात, धान्य, फुलं, फळं, घरं, दारं, कपडे, नाना संसारोपयोगी वस्तू निर्माण होतात, तो घाम पवित्र. प्रामाणिक श्रमांचा निढळाचा घाम. तो घाम ज्याच्या डोक्यातून, ज्याच्या अंगातून निघतो, तो पवित्र; तो पूज्य; तो युक्त; तो खरा मनुष्य; परंतु आज त्यांचीच दैना आहे. तुम्ही त्या श्रमणार्‍यांची उद्या मोठे झालेत म्हणजे बाजू घ्या. त्यांचे संसार सुखाचे करा.' गुरूजी म्हणाले.

 

पहाट झाली. मतंग ऋषींना गोड हाका मारून मुलांना उठवलं. मुलं बरोबर घेऊन ते नित्याप्रमाणे नदीवर निघाले; तो काय आश्चर्य! एकाएकी वास आला. सुंदर सुगंध आला. 'कुठून येतो हा गोड वास?' मुले म्हणू लागली. 'जा, शोध लावा.' मतंग ऋषी म्हणाले.

त्या सुगंधाचा शोध लावण्यासाठी मुले निघाली. ज्या बाजून वास येत होता, त्या बाजूने निघाली. ज्या रस्त्याने काल ती रानात गेली होती व परत आली होती, त्या रस्त्याच्या. बाजूने सुगंध येत होता. मुले तिकडे वळली. रामा, त्या मुलांना काय बरे दिसले? त्या मुलांना ठायी ठायी सुंदर फुले फुललेली दिसली. कोठून आली ती फुले? काल नव्हती. एकदम कोठून आली? आकाशातील तारे का आश्रमासमोर येऊन पवित्र होऊ पाहात होते? कोणी लावली ती फुले?
मुले धावत मतंग ऋषींजवळ आली. त्यांनी ती आश्चर्यकथा गुरूंना सांगितली. मंतग ऋषी स्वत: मुलांबरोबर तो अपूर्व देखावा पाहावयास गेले. सूर्याचे कोवळे किरण येत होते. त्या फुलांवर ते नाचू लागत होते. त्या फुलांचे जणू ते चुंबन घेत होते. सुंदर, अपूर्व देखावा! मतंग ऋषी पाहातच राहिले. त्यांनीही भक्तीप्रेमाने त्या फुलांना हात लावून वंदन केले.

'भगवन्, कुठून आली ही फुलं? मुलांनी विचारले.

'तुमच्या घामातून. काल हया रस्त्यानं डोक्यावर मोळया घेऊन तुम्ही आलात. तुमच्या अंगातून घाम निथळत होता. हया पृथ्वीवर तो गळत होता. श्रमांचा पवित्र घाम. निढळाचा घाम. त्याहून पवित्र काय आहे? तुम्ही कसे श्रमलेत, कसे घामाघूम झालेत, हे पाहाण्यासाठी जणू भूमातेनं हे हजारो डोळे उघडले आहेत. तिचं हृदय तुमचे श्रम पाहून जणू फुललं. मुलांनो, श्रमासारखं पवित्र काही नाही; श्रमाचा घाम म्हणजेच देवाचं नाम. तुमच्या मनावर हे ठसविण्यासाठी जिथं जिथं तुमचा घाम पडला तिथं तिथं देवानं फुलं फुलवली आहेत. तुम्ही श्रमांना कंटाळू नये, म्हणून श्रमांचा महिमा प्रभू तुम्हाला हया फुलांच्या रूपानं शिकवीत आहे. श्रमांचा घाम नसेल तर जग कसं चालेल? शेतकरी श्रमणार नाही, त्याचा घाम शेतात पडणार नाही, तर शेतं कशी पिकतील? विणकर वस्त्रं विणताना दमणार नाही, तर अंगावर काय घालाल?

घरं बांधणारे श्रम करून तुमची घरं बांधून न देतील तर रहाल कुठं? ही दुनिया श्रमणार्‍या लोकांमुळं चालली आहे. तुम्ही मोठे झालेत म्हणजे स्वत: श्रमा.श्रमणार्‍या लोकांना मान द्या वेदामध्ये एका थोर महर्षीनं लिहिलं आहे-

'न हि श्रान्तस्य ऋते सख्याय देवा:।

 

जेथे शबरी राहात होती, तो एक जुना आश्रम होता. तेथे आता ती एकटीच राहात होती. त्या आश्रमाच्या समोर दूरवरपर्यंत दृष्टी जाईल तेथवर फुलेच फुले दिसत होती. सुंदर सुंगधी फुले. रामचंद्र सारखे त्या फुलांकडे बघत होते. शेवटी ते शबरीला म्हणाले, 'शबरी, कुणी लावली ही फुलं? कशी दिसतात छान! वासही किती गोड येत आहे!'

शबरी म्हणाली, 'रामा, तो एक इतिहास आहे. मी सांगत्ये ऐका. पुष्कळ वर्षांपूर्वी इथं मतंग ऋषींचा आश्रम होता. त्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरली होती. नाना ठिकाणचे विद्यार्थी त्यांच्या आश्रमात शिकण्यासाठी येऊन राहिले. भिल्लांची मुलंही शिकण्यासाठी येऊ लागली. मतंग ऋषी फार प्रेमळ. ते जसे प्रेमाचे सागर होते, तसेच ज्ञानाचे. आपल्या आश्रमातील मुलं पुढं चांगली व्हावीत म्हणून ते झटत.

एकदा काय झालं? उन्हाळा संपत येत होता. थोडयाच दिवसांनी रोहिणी, मृग ही पावसाची नक्षत्रं सुरू होणार होती; परंतु पावसाळयासाठी म्हणून आश्रमात जळणाची काहीच तरतूद केलेली नव्हती, लाकडे साठवलेली नव्हती. पावसात का ओली लाकडे पेटणार? स्वयंपाक कसा होणार? उन्हाळयाचे अद्याप चार दिवस आहेत, तोच जंगलातून वाळलेल्या लाकडांच्या मोळया आणून ठेवल्या पाहिजे होत्या; परंतु कोण जाणार व आणणार?

मुलं आपण होऊन रानात जातील असं मतंग ऋषींना वाटत होतं; परंतु मुलं गेली नाहीत. शेवटी एके दिवशी वृध्द मतंग ऋषी हातात कुर्‍हाड घेऊन निघाले ते निघाले. असं पाहाताच सारी मुलंही निघाली. आश्रमात उतरलेले मोठमोठे ऋषीमुनी तेही निघाले महापुरूष पुढं होताच सारी दुनिया त्याच्या पाठोपाठ येऊ लागते.

सर्व लाहनथोर मंडळी रानात गेली. लाकडे तोडू लागली. लाकडांचा ढीग पडला. मग लहानमोठया मोळया बांधण्यात आल्या. लहानांच्या डोक्यावर लहान, मोठयांच्या डोक्यावर मोठया. स्वत: मतंग ऋषींनीही डोक्यावर मोळी घेतली होती. मंडळी आश्रमात येण्यासाठी निघाली. तिसरा प्रहर होत आला. सर्व घामाघूम झाले. अंगातून घाम ठिपकत होता. ते घामाचे थेंब भूमीवर पडत होते.

आश्रम आला. सर्वांनी विसावा घेतला. आज रात्री अध्ययन नव्हतं. सर्व मंडळी लौकरच झोपली. सारे थकले होते. भगवान मतंग ऋषी मात्र ध्यान करीत होते. आपल्या आश्रमातील मुलं पुढे चांगली निघोत, जगाची सेवा करोत, अशी ते प्रभूला प्रार्थना करीत होते.

   

आपल्या वर्गातील मुले घेऊन गुरूजी त्या दिवशी वनभोजनासाठी गेले होते. मुलांना खूप आनंद होत होता. आज मोकळेपणा होता. हसणे खेळणे चालले होते. प्रत्येकाने बरोबर शिदोरी आणली होती. काव्यशास्त्रविनोद करीत गुरूजी व विद्यार्थी जात होते.
पावसाळा संपत आला होता. हस्ताचे नक्षत्र सुरू होते. 'हस्ताचे पाणी। मुबलक पीक आणी।' अशी म्हण आहे. हस्ताचा पाऊसही पडला होता. शेतेभाते सुंदर दिसत होती. शेतकरी आनंदला होता.

'सार्‍या जगात चांगलं पाणी कोणतं? पवित्र पाणी कोणतं? मोलवान पाणी कोणतं?' गुरूजींनी प्रश्र केला.
'गंगेचं पाणी सर्वांत पवित्र.' सदू म्हणाला.
'पावसाचं पाणी सर्वांत महत्त्वाचं.? विनू म्हणाला.

'सिंहगडचं देवटाक्यातील पाणी फार चांगलं' शंकर म्हणाला.

'पश्चात्तापामुळं डोळयांतून पाणी येते ते सर्वांत थोर.' विचार करणारा लक्ष्मण म्हणाला.

'प्रेमासाठी मनुष्य रडतो, ते पाणी खरं.' प्रेमळ नामदेव म्हणाला.

मुले अशी उत्तरे देत होती; परंतु त्या उत्तारांनी गुरूजींचे समाधान झाले नाही. 'कुणाचं उत्तर बरोबर?' उत्तर न देणार्‍या मधूने विचारले. 'माझ्या मनातील उत्तर कुणीच दिलं नाही.' गुरूजी म्हणाले.

'म्हणूनच मी उत्तर दिलं नाही. उगीच कशाला सांगा.' हसत मधू म्हणाला. 'तुमच्या मनात कोणतं आहे उत्तर?' मुलांनी विचारले.
'मी एक गोष्ट सांगतो. त्यावरून कळेल.' गुरूजी म्हणाले. मुलांना गोष्टीहून अधिक प्रिय काय आहे? गोष्ट सांगतो म्हणातच सारे विद्यार्थी जवळ आले. मधू मागे रेंगाळत होता. तो गर्दी करून गुरूजींच्या अगदी जवळ येऊन चालू लागला. गोष्टीला आरंभ झाला--

राम व लक्ष्मण सीतेचा शोध करीत वनातून जात होते. वाटेत त्यांना भिल्लीण भेटली, शबरी भेटली. रामासाठी ती वाट पाहात होती. रामासाठी तिने गोड फळे आणून ठेवली होती. शबरीने रामाची पूजा केली. त्यांच्यापुढे ती फळे ठेवली.