बुधवार, जुलै 24, 2019
   
Text Size

गांधीजींचे दशावतार

आणि एक दहावे सांगतो. राष्ट्राचे हृदय एक व्हायला हवे असेल तर तशी एक भाषाही हवी. आपल्या प्रांतीय भाषा असल्या तरी त्या ठेवून सर्वव्यापक अशी हिंदी भाषाही घ्या ते म्हणाले. त्यांनीच दक्षिणेकडे आधी हिंदी प्रचार सुरू केला. ते एकच कार्य किती महान आहे! ते अशी हिंदी बोला सांगत होते की जी सर्वांना समजेल. ती नको केवळ संस्कृतनिष्ठ, नको केवळ फारशी. ती जनतेची करा. परंतु आमच्या अहंकारी लोकांचा येथही विरोध! गांधीजी उर्दू लिपीही शिका सांगत. तीनचार कोटी मुसलमानांची लिपी शिकणे कर्तव्यच आहे. परंतु एवढेच नाही. आपल्या पश्चिमेकडे सारी मुस्लिम राष्ट्रे आहेत. एक तुर्कस्तान वगळले तर सर्वांची एकच लिपी तुम्हाला अभ्यासावीच लागेल. त्या राष्ट्राचे राजकारण, इतिहास, सारी चळवळ कशी कळणार? इंग्रजी वृत्तपत्रे नि मासिके यांजवरून ?ती ती राष्ट्रे आपल्या दृष्टिकोनातून लिहिणार. तुम्हाला आशियातील राष्ट्रांचा संघ उद्या करावयाचा असेल तर उर्दू शिकण्यावाचून गत्यंतर राहणार नाही. महात्माजींची दूरदृष्टी संकुचित दृष्टी घेणा-या आमच्या पुढा-यांनाही समजत नाही, मग इतरांची कथा काय ?

महात्माजी नौखालीत गेले तर हातात बंगाली क्रमिक पुस्तके असत. तामिळ त्यांना थोडे येई. मराठी येरवडयास मनाच्या श्लोकांवरून शिकले. ते मूर्तिमंत भारत होते. भारतातील कोटयवधि बंधूच्या जीवनाशी एकरूप व्हायचा अनुभव घेऊ पाहाणारे, घेणारे होते. भारताचे दोन तुकडे झाले तरी या दोन्ही देहांत मला प्रेमस्नेहाचे एक मन निर्माण करू दे म्हणून अखेर अखेर तडफडत होते. इकडे शांत रहा. मी  पाकिस्तानात जातो असे सारखे म्हणत! केवढा महापुरुष, राष्टाचा तात!  देवाची देणगी आपल्याला मिळाली होती. देवाने नेली. परंतु त्यांची शिकवण आहे. अनेकांगी व्यापक शिकवण. सारे जीवन अन्तर्बाह्य करणारी शिकवण. रामदासस्वामी मरतांना म्हणाले,' मी दासबोधात आहे. दु:ख करू नका! 'महात्माजी १९३१ मध्ये कराचीस म्हणाले होते, 'माझी मुठभर हाडे तुम्ही तेव्हाच चिरडू शकाल. परंतु ज्या तत्त्वांसाठी माझे जीवन आहे. ती अमर आहेत.' महात्माजींची शिकवण अमर आहे, म्हणून तेही अमर आहेत. प्रणाम राष्ट्राच्या पित्याला, थोर बापूंना. त्यांच्या शिकवणीप्रमाणे आमची धडपड चालो.

साधना : आक्टोबर २, १९४८

 

त्यांनी आहारचिकित्सा केली. मिरच्या, मसाले यांची जरूर नाही. बायकांचा किती तरी वेळ या भाकड गोष्टीत जातो. कच्चा आहारही चांगला. त्यांनी उतारवयात तेही प्रयोग केले. आधी अनुभवायचे मग सांगायचे. त्यांना प्रयोग झेपले नाहीत. भाज्या नुसत्या उकडाव्या नि खाव्या, तळणे तर विषमय. तांदूळ न सडलेले, ते सत्वयुक्त असतात. आधी आंधळे-पांढरे फटफटीत तांदूळ खाऊन मढी बनलो. परंतु अजून पांढरे करूनच आणीत आहोत. कणकेतील कोंडाही असावा. परंतु बायका चाळून फेकून देतील. सारा मूर्खपणा !  खेडयापाडयात जनतेला तेथेच जीवनसत्वयुक्त आहार कसा मिळेल म्हणून या महापुरुषाला विवंचना. चिंच, निंबाचा पाला, घोळीची भाजी, इत्यादी वस्तू ते' केमिकल ऍनलायझरकडे' रासायनिक पृथक्करण करणा-या खात्याकडे पाठवीत. लिंबू नसेल रोज मिळत, तर चिंचेचे सार करा. ते चिंचेला 'गरीबांचे लिंबू' म्हणत. आहारात साधेपणा, शास्त्रीय दृष्टी त्यांनी आणली. काय खावे, काय प्यावे, येथपासून राष्ट्राला हा राष्ट्रपिता शिकवीत होता. हे आठवे अवतारकार्य.

आहार तरी कशासाठी? आरोग्यासाठी. डॉक्टरांचे मुख्य काम रोग होणारच नाहीत हे असावे. महात्माजी निसर्गोपचाराचे उपासक, पंचभौतिक देहाला पंचभौतिक उपायच बरे. पृथ्वी, आप, वायू, तेज, आकाश या पंच साधनांनी रोग बरे करावेत. काही रोग मातीने हटतील. काही रोग पाण्याचे प्रयोग करून. काही प्रकाशकिरणांनी, काही हवेमुळे आणि काही आकाशाप्रमाणे मन अलिप्त नि शांत ठेवून. महात्माजींनी अनेकांवर हे प्रयोग केले. स्वत:वर केले, कुटुंबीयांवर केले. मुलाचे प्राण धोक्यात असताही प्रयोग सोडला नाही. कारण प्रयोगाची सिध्दी त्यावर अवलंबून. झोप न येणारांना डोक्यावर काळी माती ओली करून फडक्यात ठेवून झोप लागते असे सिध्द झाले आहे. ओटीपोटावरही काळयामातीचा थर ठेवून काही रोग बरे होतात. शेवटी शेवटी तर महात्माजी मानसोपचारी झाल्यासारखं दिसतात. एक रामनाम पुरे ते म्हणत. त्याने मन शांत राहिले तर शरीरही शांत, रोगरहीत, आधी-व्याधीरहीत होईल असे ते म्हणत. परंतु तितकी श्रध्दा नि विश्वास यांची आवश्यकता असते. आजकाल जरा काही होताच आपण बाटली घेऊन जातो. केवळ पंगू नि दुबळे होऊन गेलो आहोत. पोषाखी बनत आहोत. शरीराला हवा, प्रकाश लागूच देत नाही. महात्माजी फार कपडे वापरीत नसत. देवाची हवा, प्रकाश अंगावर खेळवत. ते नियमितपणे फिरण्याचा व्यायाम घेत. अशाप्रकारे स्वत:चे आरोग्य त्यांनी सुंदर ठेवले. ते मालीशही नियमित करून घेत. त्यामुळे रक्ताभिसरण व्हायला मदत होते. महात्माजींनी निसर्गोपचाराची दिलेली ही थोर देणगी आहे. हे त्यांचे नववे अवतारकार्य.


 

गरीब शेतक-यांची मुले शाळेत आली तर घरी कोण मदत करणार ?  मुले शाळेत उद्योग शिकून, साक्षर होऊन घरी मदतही आणतात, असे आईबाप पाहतील तर आनंदाने मुलांना शाळेत पाठवतील, नाहीतर सक्ती मानगुटीस बसेल. महात्माजींच्या या शिक्षणपध्दतीत अपार सामर्थ्य आहे. हा प्रयोग पुढे नेऊन जगाच्या शिक्षणशास्त्रात भर घालूया. महात्माजींचा हा पाचवा अवतार.

हिंदुस्थानात लाखो खेडी आहेत. त्यांची का हजार-पाचशे शहरे बनवायची ?

महात्माजी म्हणतात -
1)    संपत्ती एका हाती नको.
2)     सत्ता एका हाती नको.
3)    लोकही एखाद्या शहरात कोंबू नका.

संपत्तीचे, सत्तेचे व प्रजेचे विकेन्द्रीकरण. हिंदुस्थानात जनतेचे आधीच विकेन्द्रीकरण आहे. लाखो खेडयांतून जनता आहे, ती तेथे राहो. तेथेच त्यांचे उद्योगधंदे उर्जितावस्थेत आणू. त्यात शोधबोध करू. स्वस्त वीज पुरवू. सुधारलेला चरका, सुधारलेली तेलघाणी. सारे सुधारू. हे धंदे गांवोगाव राहिले तर संपत्तीचे विकेन्द्रीकरण आपोआपच होईल. काही मोठे कारखाने लागतील. आगगाडी, विमान, विजेची यंत्रे ही कारखान्यांतूनच होणार. हे कारखाने राष्ट्राचे करावे. अशारीतीने यंत्रे व ग्रामोद्योग यांचा अविरोधी समन्वय करावा असे महात्माजी सुचवतात. तदर्थ त्यांनी अखिल भारतीय ग्रामोद्योग संघ काढला. त्यांना शोध हवे होते. ते शास्त्राचे उपासक होते. सुधारलेल्या चरख्याला त्यांनी बक्षिस ठेवले होते. महात्माजींचा हा सहावा अवतार.

गाय म्हणजे करूणेचे काव्य असे महात्माजी म्हणाले. कृषीप्रधान राष्ट्राला गायीची जरूरी. गोपालकृष्णाने गायीचा महिमा वाढवला. परंतु आपण म्हशीचे उपासक बनलो. गायीचे दूध औषधालाही मिळत नाही. नुसते पांजरापोळ काय कामाचे ? खाटीकखान्यात गायी जातात का? या परवडत नाहीत. गायी दूध देणा-या, सकस दूध देणा-या व्हायला हव्यात. गायीच्या दुधाने उंची वाढते, आरोग्य सुधारते. बुध्दी सतेज राहते, युरोप-अमेरिकेत सर्वत्र गायीचे लोणी. आपल्याकडे फक्त शब्दच उरले! महात्माजी म्हणाले, 'गाय आर्थिक दृष्टीने परवडेल तेव्हाच ती खाटक्याकडे जाणे बंद होईल. 'यासाठी गायीची अवलाद सुधारली पाहिजे. शास्त्रीय गोरक्षण सुरू व्हायला हवे. गायीचेच दूध पिईन अशी  प्रतिज्ञा करणारी माणसे हवीत. स्वर्गीय जमनालालजींना हे काम अपार आवडले. वर्ध्यांजवळ त्यांनी गोपुरी वसवली. महात्माजींनी सर्वत्र ध्येयवाद कृतीत आणायला शिकविले. गायीच्या शेपटीला हात लावून गायीचा महिमा वाढणार नाही. शास्त्राची उपासना तर वाढेल. महात्माजींचे गोरक्षणाचे कार्य हे सातवे अवतार कार्य.

   

सर्वधर्मसमन्वय ते करीत होते, परंतु हिंदुधर्मातच आधी किती छकले. अस्पृश्यतेचा केवढा कलंक !  कोटयवधी लोक माणुसकीला  दुरावलेले. महात्माजींनी आश्रमात हरिजन कुटुंब घेतले. परंतु १९३२ मध्ये हे कोटयवधी हिंदू समाजापासून कायमचे दुरावत होते. तेव्हा येरवडयास उपवास सुरू केला. आणि मग २१ दिवसांचा उपवास पुन्हा केला. देशभर दौरा काढला. हृदयमंदिरे मोकळी केली. अस्पृश्य हा शब्दही त्यांना सहन होईना. हरिजन हा सुंदर शब्द रूढ केला. ही देवाची माणसे. हजारो वर्षे सेवा करीत आलेली. किती त्यांच्यात साधुसंत झाले. अरे त्यांना जवळ घेऊन स्वत: पवित्र व्हा. मानवता शिका. असे जणू त्यांनी सुचवले. हिंदुस्थानभर या प्रश्नाला चालना दिली. पाकिस्तान आपल्या अस्पृश्यतेसारख्या पापातूनच जन्मले. ज्यांना ज्यांना दूर लोटले ते परधर्मात गेले. हे पाप कोठवर करणार? हिंदू धर्म म्हणजे का शिवाशीवी ?कोठे ते अद्वैत? सर्वांच्या ठिकाणी प्रभूला पहायला शिकायची थोर शिकवण? महात्माजींनी हिंदू धर्माला उजाळा दिला. त्यांचा हा तिसरा अवतार.

मानवाला मानव म्हणून जगता आले पाहिजे. त्याचा सर्व शक्तींचा विकास हवा. अस्पृश्यांना दडपून ठेवले. स्त्रियांनाही. त्यांना आम्ही अबला म्हणत आलो. गांधीजींनी स्त्रीशक्ती जागी केली. त्यांनी स्वातंत्र्यासाठी मार्गच असा शोधून काढला, जेथे सर्वांना येता येईल. संसारात अपार कष्ट सहन करणा-या स्त्रिया, सासू-सासरे, नणंद, पती यांच्याकडून होणारी मारहाण, मानहानी, सहन करणा-या स्त्रिया बिटि-शांच्या दंडुक्यासमोरही उभ्या राहिल्या. त्या दारूच्या दुकानांवर, परदेशी मालावर निरोधने करू लागल्या. बेकायदा मीठ तयार करू लागल्या. शेतक-यांच्या  मायाबहिणींपासून  तो पांढरपेशा स्त्रियांपर्यंत सा-या तुरुंगात जाऊ लागल्या. नवीन तेज स्त्रियांत संचरले. काँग्रेसचे काम करायचे असेल तर घर सोडून जा असे पतीने बजावताच ज्या निघून गेल्या, अशा भगिनींची नावे मला माहीत आहेत. भारतीय युध्दांत स्त्रियांची थोर कामगिरी! महर्षि अण्णासाहेब कर्वे पोलिसांच्या समोरून निर्भयपणे स्त्रिया जात आहेत असे पाहून म्हणाले, 'माझ्या डोळयांचे पारणे फिटले !' कारण ' सा विद्या या विमुक्तये ' ज्ञान मुक्त करणारे हवे. स्त्रियांच्या आत्म्याचे ग्रहण सुटावे म्हणून अण्णासाहेब कर्वे स्त्री शिक्षणस वाहून घेत झाले. महात्माजींनी स्त्रियांच्या आत्म्याला हाक मारली. आणि ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीविरुध्द लढणा-या स्त्रिया घरातही मुक्त होऊ लागल्या. विजयालक्ष्मी अमेरिकेत म्हणाल्या, ' महात्माजींनी आमचा आत्मा मुक्त केला. स्त्रियांवर त्यांचे थोर उपकार! 'महात्माजींचे हे चौथे अवतारकार्य !

राष्ट्र, समाज यांना नवीन वळण देणे म्हणजे नीवन शिक्षणच हवे, महात्माजींनी राष्ट्राचा अन्तर्बाह्य कायापालट होईल अशी मुलोद्योग शिक्षणपध्दती भारताला, जगाला दिली. तोपर्यंतचे शैक्षणिक प्रयोग लक्षात घेऊन ही तयार करण्यात आली आहे. मानसशास्त्र व सामाजिक गरजा यांचा येथे समन्वय आहे. मुलांमध्ये अपार शक्ती असते. ती शाळांतून मारली जाते किंवा घोकंपट्टीच्या कामी येते. मुलांचे हात, डोळे, बुध्दी सर्व काहीतरी धडपड करायला, निर्मायला उत्सुक असतात. त्यांना काम द्या, काम करता करता गाणे शिकवा, गोष्ट सांगा. त्या कामासंबंधीचे गाणे, तत्संबंधीची गोष्ट. अशारीतीने उद्योगांशी ज्ञानाचा, माहितीचा मेळ घाला. त्या उद्योगांतूनच ज्ञान द्या. श्रमाची महतीही मुलांना कळेल. ती पोषाखी होणार नाहीत. त्यांच्या बुध्दीला चालना मिळेल. निर्माणशक्तीस वाव मिळाल्यामुळे ती संशोधक होतील. कल्पक होतील आणि या गरीब राष्ट्रांत सक्तीचे शिक्षण करायचे असेल तर शिक्षणच अर्थोत्पादक व्हायला हवे. मुले अनेक उपयुक्त व सुंदर वस्तू निर्माण करीत आहेत. त्यातून शाळेलाही आर्थिक मदत मिळत आहे, मुलांनाही थोडी मजुरी मिळत आहे.

 

जनतेचा संसार सुखाचा करायचा तर शासनसंस्थाही जनतानुकूल हवी. जनतेच्या जीवनाचा कोंडमारा होत असेल तर कोठून प्रगती ?  शासनसंस्थाच नसावी. सारा मानवसमाज सहकारी तत्त्वावर चालावा असे त्यांना वाटे. परंतु ते अराजकसहकारी युग कधी येईल ते येवो, तोवर लोकशाही सत्ता तरी हवी. हुकुमशाही, साम्राज्यशाही नको. म्हणून महात्माजी राजकारणी झाले; परंतु तेथेही निर्मळ साधने घेऊन ते उभे राहिले. सर्वांना निर्भय केले. असत्याशी, अन्यायाशी असहकार करा म्हणून म्हणाले. त्यांनी नि:शस्त्र जनतेला निर्भयतेचे व्यावहारिक शस्त्र दिले. जगातील निशस्त्र जनता मार्ग शोधीत होती. तिला गांधीजींनी कायदेभंग, करबंदी, राष्ट्रव्यापक संप, अशा आविष्कारात सत्याग्रह दिला. ते प्रयोग त्यांनी जन्मभर केले. जगाच्या इतिहासात एक नवीन दालन उघडले. दहा हजार वर्षानंतर एक नवीन प्रयोग त्यांनी सुरू केला. हा त्यांचा सर्वात महत्वाचा अवतार.

आज मानवसमाज जवळ आला आहे राष्ट्रे जवळ आली आहेत. क्षणात जगातली वार्ता कळते. अशा वेळेस सर्वांविषयी प्रेम हवे, बंधुता हवी. अनेक धर्म, संस्कृती मानवणारे मानववंश एकत्र येणार. भारताचे तर हे  वैशिष्ठयच आहे. श्री रामकृष्ण परमहंसांनी हिंदुधर्माचे युगधर्म-रूप दाखविले. विवेकानंदांनी शिकागोला 'युनिव्हर्सल रिलीजन' विश्वधर्म हिंदुधर्मच होऊ शकेल असे सिध्द केले. याचा अर्थ इतर धर्मियांना हिंदू करणे नव्हे. तर इतर धर्मांनीही उदार होणे. सर्वधर्म मुळात बंधुता, विश्वकुटुंबता शिकवतात. महंमद म्हणाले, 'अरबांनो, मी तुम्हाला धर्म देत आहे. इतरांना इतरांच्या द्वारा प्रभूने धर्म दिला असेल. सर्व धर्मांना मान द्या. 'ही गोष्ट शिकायची आहे. सर्वधर्म समभाव म्हणजे सर्वधर्म-ममभाव. म्हणून रामकृष्ण परमहंस चर्च, मशीद सर्वत्र जाऊन साक्षात्कार घेते झाले. तीच परंपरा महात्माजींनी पुढे नेली. ते सर्व धर्माच्या प्रार्थना म्हणत. दिल्लीला कुराणातील प्रार्थना म्हणायला काही श्रोते विरोध करीत. गांधीजी त्यांना समजावून सांगत. खांडव्याच्या एका मंदिरात विनोबांच्या हस्ते सर्व धर्माचे ग्रंथ ठेवण्यात आले. विनोबाजी कुराण शिकले. महात्माजींनी दिलेली ही थोर शिकवण आहे.

यातून हिंदू-मुस्लिम ऐक्य ते करीत राहिले. हिंदुस्थानात कोटयवधि मुसलमान. पाकिस्तान झाले तरीही हिंदी संघराज्यात मुसलमान आहेतच. म्हणूनच आपण एकत्र राहण्याचा प्रयोग करीत राहिले पाहिले. तो न करता आला तर जीवनाला अर्थ तरी काय ?  सर्वांना एकत्र नांदण्याचाच प्रयोग भारत करीत आला. महात्माजींनी तोच प्रयोग पुढे चालवला. यासाठीच त्यांनी एकवीस दिवसांचा उपवास केला. यासाठीच पुन्हा जीवनाच्या अखेरीत त्यांचे दोन उपवास. याचसाठी त्यांचे महान बलिदान!  महात्माजींचा हा दुसरा अवतार.

   

पुढे जाण्यासाठी .......