मंगळवार, मे 21, 2019
   
Text Size

कुमारांकडून अपेक्षा

आजपर्यंत जगाला वाङ्मयानेच वाढविले, वळण दिले, आनंद दिला, माणुसकी दिली. वाङमयानेच सहृदयता, उदारता, बंधुता, पुरुषार्थ, पावित्र्य, प्रेम, न्याय ही दिली आहेत. भारतीयांची मनोरचना पहा. विचार, आचार पहा. कोणी त्यांना रंगरूप दिले ?  रामायणाने, महाभारताने, कबीराच्या गाण्यांनी, तुलसीरामायणाने, गोपीचंदाच्या गीतांनी, मीराबाईच्या मधुर भजनांनी, ज्ञानेशांच्या ओवीने, तुकोबांच्या अभंगाने, वामन श्लोकाने, मोरोपंती आर्येने, रामदासांच्या वाणीने, शाहीरांच्या रसवंतीने, बायकांच्या कहाण्यांनी अशा सर्व वाङमयाने भारतीय जीवनाला रंग दिला आहे. प्राचीनांनी त्यांच्या कालानुसार ध्येये दिली, विचार दिले. आजच्या युगधर्माला अनुरूप अशी गाणी, गोष्टी, विचार तुम्ही द्या. तुमची जबाबदारी मोठी आहे. तुम्ही जी गीते लिहाल, ज्या गोष्टी रचाल, जी नाटके लिहाल, निबंध लिहाल, त्यातून जनतेच्या मनोबुध्दीला वळण मिळेल. लिहिलेला वा बोललेला प्रत्येक शब्द म्हणजे पेरणी आहे. वेडेवाकडे लिहू नका, तुमचा होईल खेळ, राष्ट्राचा जाईल प्राण. म्हणून सादीने म्हटले आहे, ' पांढ-यावर काळे करण्यापूर्वी शंभरदा विचार कर.' अमृत नसेल देता येत, दूध द्या. तेही न जमले तर निर्मळ जीवन द्या. परंतु दारु नको. जीवनात विनोद, हास्य यांना महत्वाचे स्थान आहे. परंतु सा-या जीवनाचे हसे नका करू. विनोदही दोषांतून, चुकीतून दाखवा. इंदुबिंदूंच्या कुरूपतेतून निर्माण होणारा विनोद नको. खेडवळांची भाषा नाटकात वापरून त्यांच्या भाषेची थट्टा करणारा विनोद नको. असो. मी तुम्हाला काय सांगू, किती सांगू ?  उपदेश करायला मी उभा नाही. तुमचा प्रेमळ भाऊ म्हणून मी बोलत आहे. मन मोकळे करून बोलत आहे. महाराष्ट्राचा कायापालट करा. लोकांना वाङ्मय द्या. ते वाचण्यासाठी त्यांना साक्षर करा. क्रांती करा. मराठी वाङमय पहिल्या प्रतीचे करण्याची प्रतिज्ञा करा. मी साधे सरळ लिहिले, त्यात कला नाही. पाल्हाळ असेल. परंतु मी अपाय करणारे सहसा लिहिले नाही. महाराष्ट्रातील हजारो मुलेबाळे, स्त्रिया, शेतकरी, कामकरी त्याने आनंदले आहेत. सातारा जिल्ह्यातील भूमिगत कार्यकर्ते अज्ञातवासात माझी पुस्तके पुस्तके वाचीत. ते रडके नाही झाले. मी नव विचार, उदार भावना दिल्या आहेत. शनिमहात्म्याचे धर्म मी दिले नाहीत. टीका करणारे टीका करोत. माझे लिहिणे पै किंमतीचे ठरवोत. परंतु त्या पै किंमतीच्या लिखाणाचाही खूप उपयोग होऊन राहीला आहे हे महाराष्ट्रभर हिंडणा-या मला माहीत आहे. भूक लागली असता हिरेही फेकावेसे वाटतात आणि पै किंमतीचे डाळमुरमुरेही पृथ्वीमोलाचे वाटतात.

परंतु माझ्यातील दोष तुम्ही टाळा. संयम, कला, शास्त्रीय दृष्टी, अभ्यास ही अधिक आणा. तुम्ही मोठे व्हा. मराठी सरस्वतीचे अलंकार व्हा. परंतु तुमच्या कलेचे दैवत जनताजनार्दन असो. लोकमान्यांनी गीतारहस्य 'श्रीशाय जनतात्मने' अर्पण केले. जनतारूपी परमात्म्यासाठी त्यांचे ज्ञान होते. कलासुध्दा कशाचे तरी प्रतीक असते. कला कलातीत वस्तूकडे नेते. सायंकाळचे रंग अनंत भावनांची प्रतीके असतात. सायंकाळच्या छाया पाहताच रवींद्रनाथांना मृत्यू आठवे. सारी सृष्टीच प्रतीकात्मक आहे. म्हणून तुमची साहित्यिक कलाही कशाची तरी प्रतीकच असणार. हे प्रतीक जनता असो, तिचे सर्वांगीण स्वातंत्र्य असो.

माझ्याजवळ सांगायला अधिक नाही, साध्या गोष्टी मी सांगितल्या. कलेचा उहापोह, आनंदमीमांसा, निर्विकल्प, सविकल्प समाध्या, यांत मी कधी बुडया मारल्या नाहीत. आणि ज्याचा अनुभव नाही ते सहसा मी बोलत नाही. तुम्ही मला हट्टाने येथे आणले. माझ्या-जवळचे प्रेमाने नि आपुलकीने मी देत आहे. ते घ्या. पराक्रमी, पुरुषार्थ-शाली व्हा. मराठी सारस्वत सामर्थ्यशाली, सर्वकष करा. मराठी साहित्याचा विजय असो. महाराष्ट्राचा, भारताचा भविष्यकाळ उज्ज्वल बनवणारे ते होवो. तुमच्या प्रेमाचा मी ऋणी आहें. कुमारांचा विजय असो. जय हिंद !

मराठी कुमार साहित्य संमेलन, सोलापूर

अध्यक्षीय भाषण : डिसें. १९४६

 

कुमारांनो, उद्याचा भविष्यकाळ तुमचा आहे. उद्याची ध्येय तुमच्याभोवती प्रदक्षिणा घालीत आहेत. सर्व प्रकारची संकुचितता, प्रांतीयता, जातीयता झडझडून फेकून उभे रहा.

घालून अकलेचा पवाड । व्हावे ब्रह्मांडाहुनि जाड ॥
तेथे कैचें आणिलें द्वाड । करंटेपण ॥

असे समर्थ म्हणाले, वेदांमध्ये सरस्वती-वाणीदेवता म्हणते :
'अहं राष्ट्री संगमनी जनानाम्'
'मी वाणी राष्ट्रासाठी आहे. सकल लोकांचे संगमन-संगम-एकत्र स्नेहसंमेलन करू पहाणारी मी आहे. 'हे ऋषींचे ध्येय तुमच्याही वाणीचे असो. ज्ञानेश्वर म्हणाले,

' भूतां परस्परें पडो । मैत्र जीवाचे॥'

माझ्या लिहिण्याने स्नेह वाढो. खरी मैत्री उत्पन्न होवो. गडयांनो, द्वेष वाढेल असे लिहू नका. निर्भयता, स्वाभिमान या निराळया गोष्टी; आणि सूड, द्वेष या निराळया गोष्टी. गटे म्हणाला, ' मी द्वेषाची गाणी गाणार नाही.'

आज सारे जग जवळ येत आहे. सारे जग जणू तिमजली घर होत आहे. कोठेही सूडबुध्दीने आपण धक्का मारला तरी या तुमच्या घरावरच त्याचे आघात. तुमच्या बोटीलाच भोके. सारे एकाच बोटीत बसलेले-कोणी या टोकाला, त्या टोकाला, एवढाच फरक. हे सांगण्या-बद्दल माझ्यावर टीका होतील. होवोत. तरीही मला सांगितलेच पाहिजे की सावधगिरीने, भावना  भडकल्या तरी विवेकाचा ब्रेक लावून तुम्ही बोला नि लिहा. वाणी ही महान वस्तू आहे. तुम्हाला तरी उज्वल, मंगल भविष्य दिसो. भारतात सारे गुण्यागोविंदाने नांदत आहेत, द्वेष शमले आहेत, परस्परांची संस्कृती अभ्यासित आहेत, अनेक भाषा शिकत आहेत, विकास करून घेत आहेत, ज्ञानविज्ञान वाढत आहे, कला फुलत आहेत. सर्व जनता त्यांच्या संवर्धनात सामील हात आहे, व्यक्ति-स्वातंत्र्याचीही मर्यादित प्रतिष्ठा ठेवणारा समाजवाद आला आहे, वर्ग नष्ट झाले आहेत, स्पृश्यास्पृश्ये इतिहासात जमा झाली आहेत, गावे गजबजली आहेत, मोठे उद्योगधंदे राष्ट्रीय होत आहेत, प्रगतीसाठी राष्ट्र आवश्यक गरजा भागवून अनंत हात पसरून पुढे जात आहे, अज्ञान, रूढी, रोग नष्ट होत आहेत. प्रयोग चालले आहेत, हिमालयावर चढत आहेत, आकाशात उडत आहेत, ता-यांवर जाऊ पहात आहेत, सागराच्या तळाशी ज्ञानासाठी जात आहेत. ज्ञानासाठी नचिकतेप्रमाणे मृत्यूशी स्नेह करीत आहेत. असा हा भारत शास्त्रीय नि ध्येयवादी तुमच्या डोळयांसमोर उभा राहू दे. तुमची स्वप्ने, तुमच्या आशाआकांक्षा, यातूनच नवा भारत बनायचा आहे. तुम्हीच भारतभाग्यविधाते. तुमचा जय हो.

 

पूज्य विनोबा वर्ध्यांच्या 9 ऑगस्टच्या मागील वर्षीच्या सभेत म्हणाले, 'कवींना नि कादंबरीकारांना कित्येक वर्षे पुरेल इतका मालमसाला ४२ च्या चलेजावच्या लढाईने दिला आहे.'  महाराष्ट्रातले किती प्रसंग! करूण नि गंभीर!  तो कोवळा शिरीषकुमार, तो भगवान भुसारी; ते वीरशिरोमणी भाई कोतवाल; ते वसंत दाते नि कमलाकर दांडेकर, ते नऊ गोळया खाऊन मरणारे परशराम पहिलवान, तो सातारचा आयुर्वेद निद्यार्थी पेंढारकर रानात अज्ञातवासात टायफाईडने देवाघरी गेला; रत्नागिरी जिल्ह्यातील सब-इन्स्पेक्टरच्या हातातील पिस्तुल धरणारी पुत्रवत्सल वृध्द माता! वसंत पाटील वगैरेचे सांगलीच्या तुरुंगातून ते रोमांचकारी निसटून जाणे!  तो सिंधमधील हेमू!  तो फांशी गेलेला नागपूरचा विष्णू!  पाटण्याचा तो युसुफ!  आणि चिमूर ! आणि आगाखान राजवाडयातील अनंत अर्थ मुकेपणाने सांगणा-या त्या दोन समाधी;  महात्माजींचा तेथील उपवास; सरकारने त्यासाठी जमवून ठेवलेले चंदन; आणि महात्माजी गेले तर तत्काळ लाखो गुप्त पत्रके काढून हिंदुस्थानला सांगता आले पाहिजे म्हणून डोळयांतून अश्रू ढाळीत जयप्रकाशांनी लिहून ठेवलेले ते बुलेटीन!  मित्रांनो, सारा रक्ताचा नि अश्रूंचा हा इतिहास तुमच्यासमोर आहे. एखादा ईश्वरी देण्याचा श्री. शंकरराव निकमांसारखा थोर शाहीर, एखादा उदयोन्मुख प्रतिभाशाली वसंत बापट या भावनांना वाचा देत आहे. परंतु तुमचे सर्वांचे काय ? उसळतात का सर्वांच्या भावना ? पेटते का हृदय ? ते भीषण दुष्काळ आणि नौखाली हत्याकांड-आणि आज आगीत अमृतकुंभ घेऊन तेथे गेलेले राष्ट्राचे प्राण महात्माजी !

आणि ती आझादसेना!  ते नेताजी! ती त्यांची वाणी, तो त्याग, ते कष्ट, ते ध्येयसमर्पण!  तो चलो दिल्ली, जयहिंद नाद!  माझे एक मित्र श्री. सितारामभाऊ चौधरी नुकतेच हिमालयांतून कैलास मानससरोवर वगैरे पाहून आले. ते म्हणाले,' कैलासावरही जयहिंद शब्द कोरलेला दिसला!'  जणु भारताचे रक्षण करणारा शिवशंकर डमरू वाजवून जयहिंद गर्जत आहे !

मित्रांनो, पृथ्वीमोलाचे प्रसंग. मढयांना उठवणारे, पाषाणांना  पाझर फोडणारे, पर्वतांचा वाचा देणारे, आकाशाला गहिवरणारे, विश्वाला हदरवणारे प्रसंग. परंतु कोण बघतो ? तंत्रीला बोटाचा स्पर्श होताच तिच्या तारात कंप उत्पन्न होऊन तिचे संगीत दूरवर जाते. ती लहानशी तंत्री विश्वाच्या हृदयाला भेटते. तुमच्या हृदयतंत्रीच्या हजारो तारांना या भावनांचा स्पर्श होतो का ? जेव्हा कलावानाच्या आत्म्यावर स्पंदने होतात, आघात होतात, तेव्हा त्या स्पंदनातून जे निर्माण होते ते जगाचे होते. ते व्यक्तीचे रहात नाही. ते उद्गार महान होतात. त्यांना अमरता येते. हेच सौंदर्य. सौंदर्य ही एकच गोष्ट दिक्कालातीत आहे. त्या त्या वेळची ध्येये बदलतात. परंतु त्या त्या वेळच्या ध्येयासाठी जे त्याग, जी बलिदाने, वनवास भोगावे लागतात, त्यातील भव्यता ही सदैव वंदनीयच असते. म्हणून रामायण, महाभारत आजही हृदयांवर सत्ता गाजवीत आहे.

परंतु लक्षात ठेवा की, रामायण-महाभारत एकदाच लिहिले जात नाही;  रचिले जात नाही. ते नेहमी रचिले जात असते. राष्ट्र स्वतंत्र असो वा परतंत्र. राष्ट्राचे चारित्र्य सतत घडत राहिलेच पाहिजे. आज पारतंत्र्यातही पृथ्वी मोलाची माणसे गेल्या शंभर-पाऊणशे वर्षात आम्ही  जितकी दिली, तितकी स्वतंत्र देशांनीही दिली नसतील. ज्या पारतंत्र्यात इतकी नररत्ने निर्माण झाली त्या पारतंत्र्यासही प्रणाम करावासा वाटतो.

   

अशा माणिकमोत्यांसारख्या लोककथा मिळतील. दोनचार लोककथा छापून कृतार्थतेचे नगारे नका वाजवू. सोळा वर्षांच्या ज्ञानदेवांनी दहा हजार अमृतासमान ओव्यालिहिल्या. नाथांनी किती लिहिले. तुकारामांचे पाच हजार अभंग, पन्नास हजार ओळी. दासोपंतांनी किती लिहिले त्याला अंत ना पार. मोरोपंतांची पाऊण लाख कविता. कोठे हे अतिभारती लेखक-कोठे आपुला मरतुकडा वाग्विलास. थोडेसे लिहितो नि नाचतो. काय ते पदोपदी प्रकाशन समारंभ नि उदो उदो. युगप्रवर्तक ग्रंथ असेल तर प्रकाशन समारंभाला अर्थ. लेखकाला आपले कौतुक व्हावे असे वाटते. प्रत्येकाला आपले लिहिणे आवडते. आपआपके तानमें चिडियां भी मस्तान है. परंतु उठल्याबसल्या प्रकाशन समारंभानी सारे गांभीर्य जाते. तुमच्यासमोर ते ज्ञानवैराग्याचे धगधगीत सूर्य राजवाडे आहेत. गावोगाव हिंडून त्यांनी पत्रे गोळा केली. त्यांनी महान कार्य केले. तुम्ही गोष्टी, गाणी, ओव्या, दंतकथा सारे गोळा करा. बृहन्महाराष्ट्रात जवळ जवळ दोनशे तालुके. एकेका तालुक्यात चार चार कुमार सुट्टी हिंडोत. वर्ष-दोन वर्षात करा सारे गोळा नि कोणाकडून नीट संपादन करावा. कुमार साहित्य मंडळाचे ते अमर कार्य होईल.

तसेच महाराष्ट्रातील प्रत्येक गावची हकीगत गोळा केलीत तर साडेतेरा हजार गावांचा ज्ञानकोष होईल. किती सुंदर हकिगती असतात. सिंहगडच्या पायथ्याजवळील खानापूरला मी गेलो. तेथे काँग्रेसप्रेमी श्री थोपटे आहेत. तेथील सेवापरायण डॉ. मोडक म्हणाले, 'शिवाजी महाराजांनी यांची पाठ थोपटली म्हणून हे आडनाव पडले.' माझे डोळे थोपटयांच्या चरणाकडे एकदम वळले. इंग्रजांनी जिल्ह्याजिल्ह्यांची माहितीपूर्ण गॅझेटे लिहिली. तुम्हाआम्हाला हे सारे करायचे आहे. आपली आपल्याला ओळख नाही.

मुलांनी आपल्या आयुष्यातील मार्मिक आठवणी, प्रसंग लिहून काढावे. त्यांच्या निवडीचे सुंदर पुस्तक होईल. मुले कधी कधी मार्मिक बोलतात. श्री सोपानदेव चौधरी म्हणाले, ' माझा लहान मुलगा एकदा म्हणाला, 'गारा म्हणजे पावसाचे बी' किती सहृदय बाल-कल्पना.'   तुम्ही कान डोळे उघडे ठेवा. सर्वत्र ज्ञान आहे, काव्य नि वाङमय आहे. मित्रांनो, स्वतंत्र प्रतिभेचे नि प्रज्ञेचे होऊन महनीय निर्मिती करू लागेपर्यंत सामुदायिक सहकार्याने अशी कितीतरी कामे तुम्हाला करता येतील. इच्छा हवी, उत्कटता हवी, तळमळ हवी. माझ्या मराठी भाषेचा मला फकीर होऊ दे, ही निष्ठा हवी.

जुने वाङमय गोळा करा. सुंदर अनुवाद करून पाट बांधून आणा. नवीन भव्य निर्मिती करा. साहित्याचे तुम्ही थोर उपासक आणि साहित्याच्या द्वारा जीवनाचे उपासक व्हा. कोणत्याही विषयाचे सम्यक्  ज्ञान, इतर अनेक विषयांची चालचलाऊ माहिती असलेले असे व्हा. आजच्या जीवनात वावरायचे आहे, बोलायचे आहे, लिहायचे आहे, हे विसरु नका.

आणि आज देशात स्वातंत्र्याची हवा आहे. आपण स्वराज्याची घटना बनवू पहात आहोत. भारतीय भवितव्य निश्चित करून तदर्थ आपण आत्मसमर्पणाची भाषा बोलत आहोत. अशा वेळेस तुम्ही आम्ही जमलो आहोत. तुमच्याभोवती प्रक्षुब्ध वातावरण आहे. अपार वेदनांतून, बलिदानांतून, दिव्यांतून, राष्ट्र नुकतेच गेले. पुन्हाही कसोटी घेतली जाणार का ?  मित्रांनो, तेजस्वी कुमारांनो, ज्या राष्ट्रात जन्मलेत, वाढलेत, त्या राष्ट्राच्या जीवनापासून दूर नका राहू. दुर्देव की, महाराष्ट्रातील लेखक राष्ट्रीय आंदोलनाशी तितके एकरूप नसतात. आणि ज्याच्याशी आपण एकरूप होत नाही ते रंगवता तरी कसे येणार ?  राष्ट्राच्या इतिहासात ४२ च्या आंदोलनात किती अमर प्रसंग आहेत !

 

शास्त्रीय असून सोपी नि गुदगुल्या करणारी अशी ही पुस्तके हवीत. ही केवळ क्रमिक पुस्तक नसावीत. आबाल स्त्री-पुरुषांना खेडयापाडयांतून समजतील अशीही हवीत. हे प्रचंड कार्य आहे. तुमच्या या मंडळातून उद्या कुमारांसाठी असे वाङमय निर्माण करणारे उभे राहोत. आजपासून ठरवा. मी हे लिहीन. तू ते लिही. वीस वर्षांनी मराठीत एक हजार पुस्तके विविध विषयांवरची सोपी, सुटसुटीत अशी निर्माण करा. महाराष्ट्राचे तुम्ही पांग फेडाल. अनाथ विद्यार्थी गृहाची स्वाध्यायमाला अशा प्रकारचे थोडे कार्य करीत आहे.

ही पुस्तके सोपी असून स्वस्त हवीत. एकदा पुज्य विनोबाजी म्हणाले,' लिहून पैसे मिळविणे पाप. श्रमाने पैसे मिळवा. पुस्तकाचा खर्च भागेल इतकीच किंमत ठेवा. ज्ञान विकू नका. 'मी श्यामची आई-२५० पाने, सुंदर तिरंगी चित्र-प्रथम १९३५ मध्ये 1 रुपयाला ठेवली. माझ्या कवितांचे ४२५ पानांचे 'पत्री' पुस्तक-त्याची दीड रुपया किंमत ठेवली होती. परंतु पुढे मला सार्वजनिक कामासाठी, अनेक स्नेह्या-सोबत्यांसाठी पैशाची ददात पडे. श्रीमंताजवळ मागायला संकोच आणि आमची पतही नाही. कारण भांडवलशाहीला आम्ही उखडू पाहणारे. तेव्हा पुस्तक एवढेच साधन राहिले. जास्त पैसे देणारा प्रकाशक गाठावा. मग त्याने अधिक किंमत ठेवली तरी बोलता येत नसे. मी लाचार आहे. मला याचे वाईट वाटते. मला अनेक खेडयांतील मित्र म्हणतात, 'गुरुजी, तुमच्या पुस्तकाची किंमत फार.'  मी त्यांना माझी अडचण सांगतो.

मित्रांनो, तुम्ही काहीतरी अशी योजना करा की पुस्तके स्वस्त देता येतील. तुमची उपजीविका त्यातून नका अपेक्षू. अर्थात हा ध्येयवाद झाला. जमेल तसे करा.

दुसरी गोष्ट म्हणजे महाराष्ट्रभर हिंडून सारे परंपरागत वाङमय गोळा करा. मी एका खेडेगावात काही दिवस राहत होतो. तेथील वृध्द बाप्पाजी म्हणाले, 'आज मी गोष्ट सांगतो.'  त्यांनी गोष्ट सुरू केली. दोन-तीन दिवस ती गोष्ट चालली होती. आपल्याकडे पूर्वी छापखाने नव्हते. इंग्रजीत well-read ' पुष्कळ वाचलेला 'असा शब्द आहे. आपल्याकडे 'बहुश्रुत' असा शब्द आहे. परंपरागत तोंडोतोंडी वाङमय येई. लोक ऐकत. कहाण्या, ओखाणे, ओव्या, गाणी, पोवाडे, गोष्टी सारे तोंडी असे. वाङ्मयाशिवाय समाज जगू शकत नाही. ते साहित्य आज नष्ट होत आहे. तुम्ही सारे गोळा करा. जावे एखाद्या गावात. दवंडी द्यावी. जो गोष्ट सांगेल त्याला चार आणे, आठ आणे देऊ. अशा रीतीने सर्व प्रकारच्या गोष्टी, आख्यायिका, दंतकथा गोळा करा. जर्मनीतील ग्रीम बंधूंनी बारा वर्षे हिंडून अशा गोष्टी गोळा केल्या. त्या गोष्टी जगातील मुलांना आनंदवित आहेत. आपल्या महाराष्ट्रातील ग्रीम् बंधू केव्हा उत्पन्न होणार ?  तुम्हाला एक खानदेशी लोककथा सांगू ?

एका गावातील एका बाईला एक मुलगा होता. पुढे ब-याच वर्षांनी तिला दुसरे मूल झाले. परंतु ते मूल म्हणजे साप होता. त्याला नाग्या म्हणत. नाग्या घरात हिंडे-फिरे. मोठया भावावर त्याचे अपार प्रेम. भावाबरोबर शेतावर जाई. वेटोळे करून बसे. भावाबरोबर दूध पिई. भाऊ गाणी म्हणवून त्याला निजवी. एकदा मोठया भावाला परगावी जरा लांब जायचे होते. तो नाग्याला म्हणाला, 'नाग्या, मी लौकर येईन. दूध पीत जा. उपाशी राहू नको. मी आठा दिशी परत येईन. '  भाऊ गेला, नाग्या दिवस मोजीत होता. आठ दिवस झाले. भाऊ परतला नाही. नाग्या जेवेना, दूध पिईना. आई म्हणाली, 'नाग्या, असे किती दिवस करणार ? जा नाहीतर, आण भावाला शोधून.'  नाग्या खरेच बाहेर पडला. रस्त्याचे बाजूने चालला. रात्र झाली. नाग्या जात होता. भ्रातृचिंतनात मग्न होता. तिकडून एक बैलगाडी येत होती. नाग्याला भान नव्हते. गाडी अंगावरून गेली. नाग्या चिरडला गेला. त्या गाडीत तो मोठा भाऊ होता. गाडी घरी आली. भाऊ घरात गेला. नाग्या दिसला नाही. भावाने विचारले, 'आई, नाग्या कोठे आहे ? झोपला वाटते ?' 'नाही रे, तुलाच शोधायला गेला. घरी खाईना, पिईना.' भाऊ नाग्याला शोधीत निघाला तो वाटेत नाग्या चिरडलेला दिसला. भाऊ रडला. पुढे तेथे त्याने नागाची एक दगडी मूर्ती करून बाजूला बसविली. रोज तेथे दुधाचा नैवेद्य आणून तो दाखवी. ती दगडी मूर्ती अजूनही डॉ. उत्तमराव पाटील - क्रांतिवीर-यांच्या गावाजवळ आहे. हिंदुस्थानातील नागही माणसांवर प्रेम करणारे होते. तेथे भाऊ भाऊ नाही का करणार ? प्रभूला माहीत.'

   

पुढे जाण्यासाठी .......