गुरुवार, एप्रिल 25, 2019
   
Text Size

हिंदुधर्माची श्रेष्ठता

आपण लौकरच नष्टप्राय होणार, आपली संस्कृती लौकरच मरणार, असे बरळत व आरडत, नदीतीरावर नकाश्रू ढाळीत, काही लोक बसलेले आढळतात. परंतु सत्य मरणार नसून, जे काही मरणार आहे ते त्यांच्या भ्रामक समजुती व वेडगळ रुढी ह्या मरणार आहेत, ही गोष्ट त्यांनी खूप लक्षात ठेवावी. कोणी उजाडत चहाचा घोट घेतात म्हणून का हिंदुधर्म मरणार आहे ? कोणी डोक्यावर केस ठेवले एवढ्याने का हिंदुधर्म मृत्यूपंथास लागला ? हिंदुधर्म असा लेचापेचा नाही. निरनिराळ्या जाती, निरनिराळे धंदे, भिन्न भिन्न आचार, आपल्या राहणींचे बाह्य स्वरूप, आपल्या संस्कृतीचे बाह्य आचार या सर्वांचा लोप झाला तरी हिंदुधर्म मरणार नाही; तो जशाचा तसा अभंग व निर्भय उभा असेल. हिंदुधर्मातील विचार इतक्या अल्पावधीतच ख्रिश्चन राष्ट्रांत पसरू लागले आहेत, यावरूनच हिंदुधर्माच्या भवितव्याबद्दल कल्पना करता येणार नाही का ? कोणतीही उच्च संस्कृती आणा; तिच्याशी हिंदुधर्माचा विरोध नाही. जाऊ दे; ते काहीही असो. हिंदुधर्म स्वत:च्या जन्मभूतीत तरी मरणार नाही, हे नि:संशय पटवून द्यावयासाठी पुन्हा वरच्या वाक्याप्रमाणे अप्रस्तुत व न शोभणारी अशी स्वत:ची महती गाणे भाग पडेल. ते ते धर्मपंथ लोपताच ती ती राष्ट्रे मेली नाहीत का ? धर्माच्या अस्ताबरोबर राष्ट्रांचाही अस्त होतो, हे आपल्याला माहीत नाही का ? बाबिलोनमधील प्राचीन असीरियातील संस्कृतीचा इतिहास ही दु:खद कहाणी, हेच कटू सत्य सांगत नाही का ? ती राष्ट्रे गेली, मेली, कायमची नष्ट झाली. ती पुन्हा जिवंत होण्याचा संभव नाही. असे का बरे झाले ? ह्याचे कारण स्वत:च्या पूर्वजाचा विचारठेवा त्यांनी झुगारून दिला हे होय. भारतवर्ष असला आततायीपणा, आत्मघातकीपणा करणार नाही. भारतवर्ष स्वत:चे न सोडता जगभर जाईल व आपल्याच भांडारातून जगभर गेलेले अर्धवट ज्ञान त्याला सर्वत्र दिसून येईल. जगातील पोरकट धर्मकल्पना, अविकसित व अर्धवट विचार हे आपल्याच परंपरेच्या वैभवातून दिले गेलेले आहेत हे भारताला आढळून येईल. हिंदुधर्म ही माऊली आहे व तिच्याच दुधावर इतर सारे धर्म पोसले आहेत. हिंदुधर्म जगात हिंडूफिरू लागेल, त्या वेळेच ही चुकलीमाकलेली स्वत:ची बाळे त्याला दिसून येतील. भारतमाता, हिंदुधर्ममाता पुनरपि जगद्गुरू होईल, जगाला शिकवील. आपल्याला विरोध करणार्‍या लोकांचे विचार किती उथळ व तुटपुंजे आहेत, हे दिसून येऊन स्वत:च्या ऋषींच्या थोर गंभीर विचारांची खोली व सूक्ष्मता भारताला कळून येईल. दिवसेंदिवस स्वत:च्या या विचारवैभवाचा भारताला अधिकाधिक अभिमान वाटू लागेल; भारताचा आत्मविश्वास बळावेल, आत्मश्रध्दा वाढेल.

ती वेळ येत आहे, अगदी जवळ आली आहे. या गोष्टीबद्दल आता साशंक राहणे म्हणजे भारतमातेचा, हिंदुधर्माचा उपमर्द करणे होय, द्रोह करणे होय. तसे करणे युक्त नाही, योग्य नाही. ते करणे चमत्कारिक, कसेसेच दिसेल. जर हिंदुधर्ममातेचे उज्ज्वल भवितव्य आपणास दिसत नसेल, तर तिच्या गतवैभवाचा इतिहास वाचण्याला आपण नालायक ठरू. जगातील धर्मच नव्हेत, तर युरोपमधील विद्यापीठेही आज या विसाव्या शतकात भारतीय ऋषींची, भारतीय विचारद्रष्टयांची पूजा करतील, त्यांना वंदन करतील. तपोवनातील तरुछायेखाली ज्यांनी बसावे, ज्यांच्या अंगावर केवळ वल्कले शोभावी, अशा त्या थोर ऋषींनी अशी गहन व गूढ सत्ये प्रकट केली, अशी सत्ये अनुभविली, इतकी विशाल व व्यापक सत्ये जगासमोर मांडली, नि:शंकपणे मांडिली की, ज्या सत्याची ऐहिक सुखविलासात दंग असलेल्या युरोपला स्वप्नांतही भेटगाठ झाली नाही.

 

पाश्चिमात्य लोकांच्या धार्मिक क्षितिजावर ज्या नाना प्रकारच्या चाली व जे कल्पनांचे अवडंबर दिसते, ते पाहून हसावेसे वाटते. एखादा मोठा शास्त्रज्ञ देव आहे असे म्हणतो, म्हणून इतरांनी देव आहे असे म्हणणे म्हणजे शुध्द पोरकटपणा आहे. ज्या धर्माचे अनुयायी स्वधर्माची अशी हेटाळणी करतात, त्यांना हा आपला धर्म आपण इतरांस देऊ, अशी अपेक्षा खरोखर असणे शक्य आहे का ? आपला हा धर्म इतर स्वीकारतील असे यांना मनापासून वाटते का ? हिंदुमात्राला धर्म याचा अर्थ ‘ स्वानुभव ’ असा वाटतो. धर्म म्हणजे स्वानुभव; दुसरे-तिसरे काही नाही. शास्त्र म्हणजेही जर स्वानुभव असेल तर हिंदू त्याला नाकारणार नाही. माझा अनुभव, तसाच शास्त्राचाही अनुभव. दोन्ही सत्यच. ईश्वर काही फक्त माझ्या स्वाधीन नाही. माझ्या या क्षणींच्या तुटपुंज्या अनुभवावर काही विश्व उभारलेले नाही, त्यावर विश्वाची वासलात लावू नये. एखादा साधा न्यायाधीशसुध्दा नम्रपणे सर्वांचे म्हणणे ऐकून घेतो. तू तर ईश्वराचा न्याय करावयास बसला आहेस, जगाचे - विश्वाचे- कोडे उलगडण्यास बसला आहेस; मग किती नम्रपणे, व धीराने तुला वागले पाहिजे बरे ?

केवळ विश्वास ठेवणे, केवळ लिहिणे-वाचणे, यावर हिंदुधर्माचा जोर नाही. या गोष्टीकडे हिंदुधर्म तादृश लक्ष देत नाही. बोलण्याचा अधिकार प्राप्त होण्यास प्रथम मनुष्याला स्वानुभव पाहिजे. खोटे नाणे, नकली नाणे चालणार नाही. नाण्याचा आवाज ऐकताच ते खरे की खोटे याची शहानिशा होऊन जाते. अधिकारयुक्त वाणी कोणाची व ओठापुरती लाक्षणिक वाणी कोणाची, हे ताबडतोब समजून येते. हिंदुधर्मात अथपासून इतिपर्यंत अनुभवावर भर आहे. व्यक्तीला स्वत:ला काय मिळाले आहे, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे. व्यक्तीला जे तत्त्व मिळाले त्या तत्त्वासाठी, जो विचार स्फुरला त्या विचारासाठी, व्यक्ती किती झीज सोसते, किती झीज सोशील, या गोष्टीला हिंदुधर्म महत्त्व देतो. तोंडदेखील श्रध्दा, ओठापुरते तत्त्वप्रेम आपल्या डोळ्यांत भरत नाही. आंतरिक जिव्हाळा पाहिजे, त्याशिवाय सारे फोल होय. त्या जिव्हाळ्याशिवाय कोणी बोलले काय किंवा न बोलले काय, कोणी आला काय, न आला काय सारे सारखेच आहे. आपली सर्व संस्कृती उद्या धुळीत मिळाली तरी आपण पुन्हा निर्मू; कारण आपल्या संस्कृती पुन्हा उत्पन्न झाल्याशिवाय राहणार नाही. कारण अशा तळमळीतूनच ती उत्पन्न झाली आहे.

 

हिंदुधर्मातील सर्वांत श्रेष्ठ वस्तू कोणती ? हिंदुधर्माचा प्राण, हिंदुधर्माचे खरे भूषण कशात आहे ? या प्रश्नासंबंधी चाललेली चर्चा हल्ली नेहमी कानांवर पडते या चर्चेत सर्वदा जिव्हाळा, आंतरिकता- खरी कळकळ असते असे नाही, तरी पण चर्चा चाललेली आहे. हिंदुधर्मातील कोणता भाग सर्वोत्कृष्ट, कोणती गोष्ट हिंदुधर्माचे शिरोभूषण आहे, हे हिंदुधर्म मानणार्‍यांपैकी किती जणांस माहीत असेल बरे ? परके लोक हिंदुधर्माची पुष्कळ स्तुती करतात, हिंदुधर्मातील चांगल्या गोष्टी दाखवतात. खरोखरच तशी वस्तुस्थिती असेल तर हिंदुधर्म नष्ट होणार नाही. परधर्माचे हल्ले तो परतवील. परंतु पोकळ स्तुतीत अर्थ नसतो. एखाद्या धर्माचे खरे रहस्य न कळता सस्मित अशी केलेली स्तुती तो खरी स्तुती नव्हे. परके लोक कितीही शुध्द मनाचे असले व सतेज बुध्दीचे असले तरी, हिंदुधर्म व हिंदुसमाजरचना ह्या दोन गोष्टींतील फरक त्यांना सहजासहजी कळणे अशक्य आहे. आपली जी समाजरचना आहे, तिच्यात ना धड धार्मिक, ना अधार्मिक अशा शेकडो गोष्टी घुसलेल्या आहेत. परंतु जरी हिंदुसमाजरचना धुळीत मिळाली, ही टोलेजंग भव्य इमारत जमीनदोस्त झाली, तरीही हिंदुधर्मात जे विशेष विचार आहेत, ते मौल्यवान विचार आहेत, त्यांना काडीइतकाही धोका पोचणार नाही. ते विचार अमरच राहतील. हे विचार पूर्वेकडे वा पश्चिमेकडे उभयत्र पूज्यच मानले जातील; ते सदैव सर्वांना योग्य व संग्राह्य असेच राहतील. जगात जे नाना धर्म आहेत, त्यांच्यात बर्‍यावाईटाची खिचडी आहे. दूध व पाणी मिसळलेले आहे, परंतु हिंदुधर्मात काही तत्त्वे अशी सांगितली गेली की, ज्यांच्यात कसलीही मिसळ नाही; ते विचार शुध्द शंभर नंबरी सोन्याप्रमाणे आहेत; ते विचार सूर्यचंद्राप्रमाणे सदैव तळपतच राहतील. त्या विचारांना क्षुद्र गोष्टींशी मिसळून जाण्याचा संभवच मुळी नाही. हिंदुधर्मातील उपनिषदे हा एक भाग केवळ शाश्वत ज्ञानाला, चिरंतन विचारालाच वाहिलेला आहे. तेथे सर्व हिरेमाणकेच आहेत. तेथे केरकचरा नाही. सटरफटर नाही. ती तत्त्वे काळाने काळवंडणार नाहीत, निस्तेज व नि:सत्त्व होणार नाहीत. टपोर्‍या मोत्यांप्रमाणे ती तत्त्वे सदैव तेजाळ व पाणीदार राहतील; न कोमेजणार्‍या फुलांप्रमाणे, न तुटणार्‍या तार्‍यांप्रमाणे चमकत राहातील.

हिंदुधर्मात दंतकथांचे भरपूर भांडार आहे. परंतु इतर कोणत्याही धर्मातील तत्त्वांपेक्षा हिंदुधर्मातील तत्त्वे दंतकथांवर कमी विसंबून आहेत. मुळीच विसंबून नाहीत, असे म्हटले तरी चालेल. पाश्चिमात्य लोकांच्या धर्मश्रध्देला जर ऐतिहासिक कातरी लावली तर ती धर्मश्रध्दा टिकणार नाही. त्या श्रध्देला व विश्वासाला आधार मिळणार नाही. परंतु हिंदुधर्माचे तसे नाही. सत्यासाठी चालविलेली कोणतीही धडपड, सत्यासाठी होणारा कोणताही प्रयोग, त्याला हिंदुधर्म पवित्र मानतो. ज्ञानासाठी धडपडणारा कोणीही असो, तो धर्मवीर मानला जातो. आपल्यापेक्षा दुसर्‍याची दृष्टी खोल पाहू शकते, दूरवर पोचू शकते, एवढ्यासाठी त्याचा छळ होण्याची हिंदुस्थानात भीती नाही. ब्रूनो हा भारतात जन्माला आला असता, तर जिवंत जाळला गेला नसता. गॅलिलिओ भारतात अवतरता तर त्याचा छळ होता ना. ज्ञानासाठी केला जाणारा प्रत्येक प्रामाणिक व आंतरिक प्रयत्न हा सनातन धर्मांत पूज्य मानला जातो; त्या प्रयत्नाला उत्तेजन देण्यात येते. कोणत्याही रूपाने, कोणत्याही मार्गाने सत्य येवो; सनातन धर्माला त्याची चीड नाही. हिंदुधर्मातील हीच परमश्रेष्ठ वस्तू असावी. हिंदुधर्माचा खरा अलंकार म्हणजे हीच दृष्टी कदाचित् असेल असे वाटते.

हिंदुधर्म कधीही रानवट, दांडगट बनला नाही. ज्ञानाशी, शिक्षणाशी त्याचा कधी विरोध नव्हता. गांधर्ववेद, आयुर्वेद, धनुर्वेद सारे वेदच. ज्ञान मात्र पवित्र व पूज्य आहे. सेव्य व संग्राह्य आहे, असे हिंदुधर्म मानतो. सत्याची विविध रूपे हिंदुधर्म सारखीच संपूज्य मानतो; त्यात भेद बघत नाही. सत्य हे सत्यच असणार. जे लोक हिंदुधर्मीयांस मूर्तिपूजक म्हणून हिणवितात, तेच खरोखर हीन व मूर्तिपूजक आहेत. हिंदु धर्मांतील मूर्तिपूजा ज्ञानाला विरोध करीत नाही, सत्याला अनंत रूपांनी प्रकट होण्यास अवसर देते. सर्व ज्ञान पावन आहे. त्या खोल व गहन गुहेतून जे जे ज्ञानधन कोणी बाहेर आणील, त्या ज्ञानापैकी कमी बंधनकारक कोणते; अधिक बंधनकारक कोणते, हे ठरविण्याचा आपणास अधिकार नाही. प्रत्येकाने स्वत:च्या श्रध्देप्रमाणे सत्यनिष्ठ राहिले पाहिजे. गणितविद्या ही सुध्दा दैवीच. शास्त्रज्ञ हेही ऋषीच. पाणिनि व आर्यभट्ट हे ऋषीच होत.