गुरुवार, एप्रिल 25, 2019
   
Text Size

चारित्र्य

आज साम्राज्याची सूत्रे हालवणारा लहापणाचेच खेळ मोठ्या प्रमाणात खेळतो, दुसरे काय ? नेताजी व बाजी लहानपणी काटेरी झुडुपांनाच शत्रू समजून त्याच्याबरोबर लढत व त्यांना झोडपून काढीत. वेलिंग्टन लाकडी शिपायांबरोबर लहानपणी लटोपटीच्या लढाया खेळे. पुढच्या आयुष्यांतील लढाया माणसे लहानपणीच लढवीत असतात. जे लहानपणी असते त्याचाच विस्तार होतो. ज्या पुरुषाच्या दृष्टीला एक क्षण का होईना एकत्वाचा दिव्य अनुभव आला, तो पुरुष ते एकत्व आजूबाजूच्या सर्व विश्वात भरलेले अनुभवीपर्यंत शांत बसणार नाही. तो एकत्वाचा अद्वैताचा अनुभव दिक्कालांत वाढतीतच राहील व एक दिवस दिक्कालातीत होईल. तो पर्यंत अनंत जन्म घेऊन तो प्रयत्न करीत राहील.

मानवजातीचे सामर्थ्य अपरंपार आहे, आश्चर्यकारक आहे. मनुष्य कितीही दुबळा व नेभळा दिसो, कितीही हतपतित व हीनदीन भासो, त्याच्या अंत:करणात अनंत होण्याची शक्ती लपलेली असते. अनंत परमात्म्यांचा प्रवाह सर्वांतून वाहत आहे. त्या सृष्टींतील सर्वश्रेष्ठ वस्तू म्हणजे मनुष्य; व मनुष्यामधील अंतिम सत्य, श्रेष्ठ तत्त्व म्हणजे त्याच्यामधील परमेश्वर. म्हणून सर्वांनी आत्मश्रध्द व्हा. स्वत:चे हातपाय तोडून घेऊन पंगू बनू नका. स्वत:चे पंख छाटून शेणात लोळू नका. अपणा सर्वांस मोठे व्हावयाचे आहे. ते आपले नियत ध्येय आहे. ईश्वराला मिठी मारण्यासाठी आपले जीवन आहे, त्यासाठी आपला जन्म आहे. आपणाला भेटण्यासाठी दोनच नव्हे तर चार भुजा घेऊन तो परमेश्वर उभा आहे, कधीचा उभा आहे. आपली पूजा करावयास हातात कमलपुष्प घेऊन तो विश्वंभर उभा आहे. कधीचा युगे अठ्ठावीस उभा आहे. चला तर सारे निघू. विश्वंभराला भेटण्यासाठी निघून सर्वांनी बलवान् व धृतिमान व्हावे. आपण नरासारखे वागावयास लागताच नारायण आपली सेवा करावयास आपण होऊन धावत येईल. नरनारायणाची जोडी कोण फोडील ? जेथे नर, तेथे त्याचे घोडे खाजविण्यास, त्याच्या घोड्याचा खरारा करण्यास नारायणास यावेच लागेल. नर होणे एवढेच आपले काम.

तुमच्या आत जो परमेश्वर आहे, त्याला बाहेर प्रकट करा. तुमची दिव्यता अनुभवू घ्या. अंतरीचे बाहेर धावू दे. भूमीतील अंकुर वर नाचू दे. शिक्षणाचा हाच अर्थ. Education म्हणजे काय ? बाहेर काढणे- बाहेर प्रकट करणे. जे लपलेले आहे ते उघड करणे. तुमच्यातील दिव्यता बाहेर आणा. स्वत:वर विश्वास ठेवा. स्वत:ला दुबळे समजून स्वत:चा व स्वत:बरोबर त्या परमेश्वराचा अपमान नका करू. जो जे मागेल ते त्याला मिळेल. जो जे शोधील ते त्याला दिसेल; जो जे पेरील ते त्याला पिकेल; जो दार ठोठावील त्याला ते उघडेल. सारा भूतकाळ आपणांमध्ये साठलेला आहे. लहानशा बीजात वटवृक्षाचा विस्तार आहे. कोणत्याही क्षणी ती परज्योती आपणामधून प्रकट होण्यासाठी येईल. माझे हातपाय, माझे डोळे, माझे ओठ, माझे सारे जीवन तो वाटेल तेव्हा हातात घेईल व दिव्य कर्म प्रकट करील, दिव्य संगीत निर्माण करील.

तू दुबळा नको होऊ, निराश नको होऊ. घाव दे. घाव घे. लाभा-लाभ छोड दे. अनंत परमेश्वरच जर मुळी मी आहे, तर मी कुणाची काय म्हणून भीती धरावी ? आजपासून, ह्या क्षणापासून अर्ज, विनंत्याना याची, भीक यांना मी झुगारून देतो. श्रीमंतांचे लेकरू भीक मागत दारोदार हिंडत नाही, दीनवाणे होऊन वणवण करीत नाही. सिंहाचा छावा लपत छपत जात नसतो, तो निर्भय सर्वत्र संचार करतो. आजपासून, ह्या क्षणापासून, मी माझ्या सार्‍या क्षुद्र कामना, सार्‍या आसक्ती, सारे भय, सारी लाजलज्जा फेकून देतो. धीट होऊनच अवीट सुख मिळवावे लागते. मला नर होऊ दे, म्हणजे बस्स. नर होणे, खरा पुरुष होणे, खरा पुरुषार्थ संपादन करणे- यात मला समाधान आहे. मी खरा मनुष्य नसेन, नर या नावाला जर लायक नसेन, तर या जगातील मोठमोठ्या राजेमहाराजांचे भरजरी पोषाख जरी मला घातलेत, हिर्‍यामोर्‍यांनी मला नटविलेत, सोन्याचांदीने मढविलेत तरी माझी लाज झाकली जाणार नाही. माझी क्षुद्रता लपविली जाणार नाही. आणि मी जर खरा नर नसेन, तर माझ्या अंगावर जरी लक्तरे असली, फाटक्या चिंध्या जरी असल्या तरी त्यामुळे माझे दिव्यत्व जगात छपले जाणार नाही.

 

चारित्र्य म्हणजे अप्रकट शक्ती. मनुष्याचे आजचे सारे जीवन म्हणजे गत जीवनाचा इतिहास होय. इतिहासातील खोल रहस्य ते हेच. या कारणामुळेच इतिहासाला महत्त्व आहे. ज्याला उज्ज्वल भूतकाळ आहे, त्याला उज्ज्वल भविष्यकाळ आहे. भविष्यकाळ भूतकाळापासून भिन्न असू शकणार नाही. दुसर्‍याच्या आईबापापासून माझे शरीर निर्माण होणे हे जितके अशक्य, तितकेच भूतकालाहून भविष्य भिन्न असणे हे अशक्य आहे.

भूतकाळातील काही अंशांमधूनच भविष्यकाळ जन्म घेतो असे नाही. तो संबंध सारा भूतकाळ भविष्यकाळाला जन्म देतो व भविष्यकाळाच्या विकासाच्या मर्यादाही ठरवितो. कर्मतत्त्वाचा हाच अर्थ आहे. जीवनाचा अर्थ नीट लक्षात येण्यास पूर्वजन्माचे तत्त्व फार उपयोगी पडते. व्यक्तीच्या जीवनातील नानाविध छटांचा, गुंतागुंतीचा, त्यामुळे उलगडा होतो. मनुष्याच्या आजच्या जीवनावरून त्याच्या मनातील आकांक्षा कळून येतात, त्यांचे अप्रकट रूप जमवून येते. सहज न कळत ज्या गोष्टी तो करतो, त्यांवरून त्याचा भूतकाळही कळून येतो. मनुष्याचे आजचे वर्तन त्याच्या भूतकाळावर व त्याच्या भविष्यकाळावर प्रकाश पाडीत असते. ज्याला सदैव गुलाम म्हणून राहण्याचीच सवय, तोही एखादे दिवशी कदाचित् सिंहासनावर बसलेला दिसेल; परंतु अंतर्भेदी दृष्टीच्या माणसास त्या राजाच्या पोषाखाने नटलेल्या माणसाच्या पाठीवरील चाबकाचे वळ दिसल्याशिवाय राहणार नाहीत. आजचा गुलामही पूर्वी अनेक वेळा राजा असेल व सूक्ष्म दृष्टीच्या माणसाला अशा भिकार्‍याच्या शब्दातही तेज, त्याच्या डोळ्यांत प्रसंगविशेषी प्रकट होणारी चमक, अपमानाने त्याच्या चेहर्‍यावर चढणारी स्वाभिमानसूचक लाली या गोष्टी दिसून आल्याशिवाय राहणार नाहीत.

मनुष्याच्या प्रत्येक कृतीत त्याचे सारे जीवन दिसून येते. मनुष्याचे जीवन त्याच्या प्रत्येक कृतीत स्वच्छपणे लिहिलेले असते. ते जगाला वाचता येवो वा न येवो; ते तेथे नमूद केलेले आहे खास. चांगदेवांनी पाठविलेले कोरे पत्रही निवृत्तिनाथ वगैरेंनी वाचिले व ज्ञानेश्वरांनी त्याला उत्तर दिले. वाचणारा पाहिजे. उदात्त व महनीय इच्छा ही कधी फुकट जात नाही. थोर गोष्टीसाठी केलेला निश्चय हानी करीत नाही. मनात आणलेले, मनात खेळवलेले विचारही जीवनाला रंगरूप देतच असतात. आपल्या प्रत्येक उद्गारात, आपल्या प्रत्येक दृष्टिक्षेपात, आपल्या प्रत्येक बारीकसारीक कृतीत आपले रूप प्रकट होत असते. आपल्या अनेक कृत्यांनी मिळून होणारे हे जीवन - त्या जीवनात चारित्र्य प्रकट होत असते. स्थिर स्वरूप म्हणजे चारित्र्य. चारित्र्य जीवनाची किल्ली आहे. आध्यात्मिक सृष्टींतील कार्यकारणभाव कधी चुकत नाहीत. “आपण जे चिंतन केले, त्या चिंतनाचे कार्य म्हणजे आजची स्थिती.” वास्तवशास्त्रज्ञ म्हणतात, “पाणी आपली पातळी शोधून काढते.” जसे पाण्याचे तसेच माणसाचे. माणूस जेथे जाईल तेथे आपले योग्य स्थान मिळवील. एकच पाऊल भक्कम रोवण- परंतु त्याच्या पाठीमागे शेकडो श्रम उभे असतात. अनंत काळाच्या अनंत श्रमांनी एकेक पाऊल टाकता येते. तुम्ही शीलाच्या शैलावर जितके उंच चढाल, चारित्र्याच्या शिखरावर जितके उंच जाल, तितकेच उंच इतर कोणत्याही कामात चढाल. जितके तुमचे शील उंच तितके तुमचे इतर कार्यातील स्थान उंच.

आज साम्राज्याची सूत्रे हालवणारा लहापणाचेच खेळ मोठ्या प्रमाणात खेळतो, दुसरे काय ? नेताजी व बाजी लहानपणी काटेरी झुडुपांनाच शत्रू समजून त्याच्याबरोबर लढत व त्यांना झोडपून काढीत. वेलिंग्टन लाकडी शिपायांबरोबर लहानपणी लटोपटीच्या लढाया खेळे. पुढच्या आयुष्यांतील लढाया माणसे लहानपणीच लढवीत असतात. जे लहानपणी असते त्याचाच विस्तार होतो. ज्या पुरुषाच्या दृष्टीला एक क्षण का होईना एकत्वाचा दिव्य अनुभव आला, तो पुरुष ते एकत्व आजूबाजूच्या सर्व विश्वात भरलेले अनुभवीपर्यंत शांत बसणार नाही. तो एकत्वाचा अद्वैताचा अनुभव दिक्कालांत वाढतीतच राहील व एक दिवस दिक्कालातीत होईल. तो पर्यंत अनंत जन्म घेऊन तो प्रयत्न करीत राहील.