रविवार, जुलै 21, 2019
   
Text Size

विवेक

श्रीरामकृष्ण सांगत असत, “काहीही करून वस्तूंचे खरे स्वरूप ओळखण्यास शिका. त्यालाच विवेक म्हणतात. ह्या विवेकाच्या साधनानेच जगातून मार्ग काढता येईल.” वस्तूंचे खरे अंतरंग ओळखणे, वस्तूची खरी किंमत ओळखणे, हे शब्द फार मोलाचे व महत्त्वाचे आहेत; हे शब्द आपण कधीही विसरता कामा नये, मनुष्याजवळ सारासारविवेक, सदसद्विवेक असला पाहिजे. आमचे वर्तन कसेही असले म्हणून जगाचे काय जाते, असे धर्मशील माणसाने तर कधीच म्हणता कामा नये. धर्म म्हणजे ‘स्नानसंध्या करणे’ एवढाच अर्थ नाही. धर्म फक्त देवघरातच असतो, तपस्या देवघरातच करावयाची असते, असे नाही. तुमच्या तुमच्या मर्यादित कार्यक्षेत्रात, तुमच्या तुमच्या मर्यादित जगात जो जो मोठा विचार तुम्हाला सुचेल ते ते ईश्वराचे स्वरूप समजून, त्या विचाराच्या द्वारा ईश्वरच आपणास हाक मारीत आहे असे समजून, त्या विचाराची तुम्ही पूजा करा. जो जो थोर विचार तुम्हाला दिसतो व सुचतो, त्या विचाराच्या विरूध्द जाणार का त्या विचाराची बाजू घेणार ? त्या विचाराला अव्हेरणार का त्याची पूजा करणार ? त्या विचाराच्या पाठोपाठ जाणार का त्या विचाराला पराङमुख होणार ? तुम्ही उत्तर काहीही द्या. त्या तुमच्या होकारार्थी व नकारार्थी उत्तराने सत्याची किंवा ईश्वराची किंमत कमी होणार नाही किंवा वाढणार नाही. परंतु स्वत:च्या मात्र अध:पाताचा किंवा उध्दाराचा तो क्षण असतो यात मात्र शंका नाही. त्या उत्तरावर, तो जो निकाल आपण देऊ त्यावर, आपले स्वर्ग-नरक अवलंबून आहेत; जग बरे दिसावे की बुरे दिसावे ते अवलंबून आहे; जगाचे मंगल व अमंगल अवलंबून आहे. प्रत्येक दिवस, प्रत्येक कर्म, प्रत्येक प्रश्न आपणाजवळ ‘हे का ते ?’ याचे उत्तर मागत असतात. पदोपदी आपणास ‘हे का ते ?’ याचा निकाल द्यावा लागत असतो आणि जो निकाल आपण देत असतो त्यावर आपण व आपली सृष्टी यांचे पतन वा उत्थान ही अवलंबून असतात. सारे जीवन म्हणजे कसोटी आहे. या जीवनात पदोपदी सत्त्वपरीक्षा आहे. प्रत्येक लहानसहान गोष्टीवर सारे चारित्र्य अवलंबून आहे. कोणत्याही लहान किंवा मोठ्या गोष्टीचा स्वीकार किंवा तिरस्कार करताना आपले शील, आपले चारित्र्य यांना डोळ्यांआड करता कामा नये. मनोबुध्दीवर शीलाचे दडपण घालून मग काय करावयाचे ते केले पाहिजे. केलेल्या प्रत्येक कृत्याने आपले बळ वाढते तरी किंवा घटते तरी. काही तरी एक होणारच. केले तसे घेतले, पेरले तसे पिकले. आपल्या पात्रतेत आपण भर तरी घालतो, किंवा ती कमी करून घेतो. आध्यात्मिकता म्हणजे एकदम कोठून तरी आकाशातून पडणारी चीज नाही. ती एकाएकी अनायासे मिळत नाही. आपल्या अनंत सत्कृत्यातील तिळतिळ पवित्रता एकत्रित होऊन आध्यात्मिकतेची दिव्य मूर्ती बनत असते. पाथरवटान छिन्नीने कानेकोपरे फोडून साफ केलेल्या निर्मळ व स्वच्छ पाषाणांनी बांधलेले अत्यंत काळजीपूर्वक उभारलेले जे मंदिर असेल त्या मंदिरातच मंगल महादेवाची मूर्ती अधिष्ठित होते, तेथेच विश्वव्यापक सनातन सत्यनारायणाची मूर्ती शोभू लागेल. सर्व वस्तूंमध्ये जो सत्य शोधतो, वस्तुमात्रामध्ये जो सारभूत काय आहे हे पाहतो व ते घेतो त्याच्याच अंतरंगात सत्याचा न विझणारा व बुझणारा दीप तेवू लागतो. जीवनाच्या प्रत्येक कर्मात जो विवेक दाखविल, सारे जीवन म्हणजे सत्याची प्रयोगशाळा जो मानील व विवेकाच्या साधनाने त्याचे संशोधन चालवील, त्या माणसाचा विवेक विकसित होत जाईल व एक दिवस त्या विवेकाचे मुक्तीत परिणमन होईल. परिपक्व झालेला, पूर्ण विकास पावलेला विवेक म्हणजे मोक्षच होय.

 

ज्या माणसाचे जीवन उंदीरघुशींच्या जीवनाप्रमाणे आहे, जो क्षणापुरतेच पाहतो, या चालू क्षणासाठीच जो जगतो, या क्षणी हे खाल्ले, पुढच्या क्षणी ते खाईन असे ज्यांचे जीवन चालले आहे, ते जीवन अनिर्बंध, स्वच्छंद, सूत्ररहित व विस्कळीत आहे; आणि ज्या माणसाच्या जीवनाचे सारे क्षण एकाच ध्येयासाठी खर्च होत आहेत, ज्याच्या जीवनात हेतुमयता आहे, सूत्रबध्दता आहे, संयम आहे असे जीवन. अशा या दोन जीवनांमध्ये जमीनअस्मानाचे अंतर आहे. केवळ भोगमय जीवनापेक्षा “भरि भरि उदर विषयकों धावी जैसे सुकर ग्रामी” अशा जीवनापेक्षा, चुकीच्या ध्येयासाठी का होईना परंतु सूत्रमय व हेतुमय जे जीवन, वैचारिक असे जे जीवन, ते शतपटींनी, अनंत पटींनी थोर आहे. स्वार्थ व सुख विलास यांच्यात जो दंग आहे, यासाठीच ज्याची सारी शक्ती व साधने खर्च होत आहेत अशा माणसाजवळ सैतानाची सारी शक्ती जरी असली व त्याचा वरचा दिमाख जरी दिपविणारा असला तरी त्याच्यापेक्षा संतांचा मागोवा घेत जाणारा, संतांच्या पावलावर पावले टाकून जाण्याची धडपड करणारा, अत्यंत दरिद्री व हीनदीन मनुष्यही श्रेष्ठ व थोर आहे. बाह्य देखाव्याने आपण कधीही भुलून जाता कामा नये. बाह्य लखलखाटाने दिपून जाता कामा नये. ह्या जीवनात विवेक नाही, विचार नाही. ते जीवन पै किंमतीचे समजावे. ज्या जीवनात केवळ विकाराचा धांगडधिंगा आहे ते काय कामाचे ? सर्व सद्गुणांवर झळकणारी आध्यात्मिकतेची झिलई म्हणजे विवेक होय.

जो खुशाल एकदम देऊन टाकतो, जो मागेपुढे पाहत नाही, त्याची तरुण लोक स्तुती करतात; त्यांना तो प्रिय वाटतो. कोणाही सोम्यागोम्याने येऊन मागताच जो मनुष्य कधी कधी देण्याचे नाकारतो व नकाराचे जो कारणही सांगू इच्छीत नाही, असा मनुष्य आपणास आवडत नाही. मागितल्याबरोबर जो देतो तो खरा उदार, तो खरा मोठ्या मनाचा, असे आपण मानतो. परंतु सात्त्विक दानाची श्रीमदगीता जी व्याख्या करते, ती तर अशी आहे की, देशकाल पाहून, योग्य माणूस पाहूनच दान द्यावे. देशे, काले च पात्रे च अशा मर्यादा गीतेने घातलेल्या आहेत. विवेकपूर्वक दिलेली लहानशीही देणगी अविवेकाने दिलेल्या मोठ्या देणगीपेक्षा श्रेष्ठ आहे. कारण अविवेकाने देणारा आपण कोणाला देतो, आपण कोणाला देतो, त्याचे परिणाम काय होतील, ह्या गोष्टी पाहात नाही.

मनुष्य देहाला भजतो की आत्म्याला भजतो, इंद्रियाची पूजा करतो की ध्येयाची पूजा करतो, आपले जीवन विलासाला अर्पण करतो की विकासाला यावरून त्या त्या माणसाची विवेकशक्ती दिसून येते. मनुष्याचे खालचे किंवा वरचे स्थान यावरूनच ठरविले जाते; ठरविले गेले पाहिजे. ज्या गोष्टींना आपण आपले सर्वस्व देतो, ज्या गोष्टींची आपण पूजा करतो त्यावरून आपण किती पूज्य आहोत, आपली काय लायकी आहे, ते तात्काळ दिसून येते. बायबलमध्ये एका राजाची गोष्ट आहे. त्या राजाने स्वत:चा एक सोन्याचा पुतळा करवून घेतला व सर्व जगाने त्या पुतळ्याची पूजा करावी म्हणून सार्वजनिक ठिकाणी तो स्थापिला. परंतु तो राजा पुढे कशाने तरी भ्रमिष्ट व वेडा झाला आणि गुराढोरांबरोबर रानात चरावयास जाऊ लागला ! त्याच्या जगाला दिपवू पाहणार्‍या झुलवू पाहणार्‍या अहंकाराच्या खाली अत्यंत अनिर्बंध व नीच अशी पशुता झाकलेली होती. ह्याच राजाने एके दिवशी एक नवीन धर्म स्थापन केला व लगेच चतुष्पाद जनावरांप्रमाणे हातापायांवर चालू लागला ! अशा अहंकारी व विषयपंकात बरबटलेल्या किड्यापेक्षा, या द्विपाद मनुष्याकरता वावरणार्‍या पशूपेक्षा मनुष्य गरीब व हलक्या जातीचा का असेना, तो जर प्रामाणिकपणे, अंत:करणपूर्वक त्यागाच्या मार्गाकडे जाण्यासाठी झटत असेल, संयमासाठी तडफडत असेल, प्रेम देण्यासाठी जगत असेल, तर तो शतपटीने थोर आहे. गरिबी हा काही गुन्हा नाही. गुन्हा जर कोणता असेल तर तो मनुष्य असून पशूसारखे वागणे, मनुष्य असून माणुसकी न दाखविणे हा होय. म्हणून मानवजातीच्या उध्दारासाठी सदैव झटणार्‍या व जळणार्‍या संतांनी पुन:पुन्हा ही गोष्ट सांगितली आहे की, “मनुष्याची पात्रता त्याच्या संपत्तीवर किंवा समाजातील त्याच्या स्थानावर नाही. माणसामाणसांमधील खरे अंतर संपत्ती व सत्ता, कुलशील व दर्जा यांनी दाखविले जात नाही; त्या दोघांजवळ संयम किती आहे, त्याग व विवेक किती आहे, यावरून त्यांच्यातील फरक ओळखावा.”