गुरुवार, एप्रिल 25, 2019
   
Text Size

विचारांचा विकास

पुष्कळवेळा माणसाने पडद्याआड जाणे, कर्मक्षेत्रांतून अंतर्धान पावणे- अशानेच तो आपल्या ध्येयाची जास्त सेवा करू शकतो. आपले संदेश सांगून झाला, मंत्र सांगून झाला की, महात्म्यांनी महायात्रेस निघून जाण्याची काळजी घ्यावी. विजेने क्षणभर चमकावे व पुन्हा मेघोदरात विलीन व्हावे. अनंतसागरातून महापुरुषांची लाट वर यावी, क्षणभर उंच व्हावे व तिने विलीन होऊन जावे. आपण ज्याला नवीन विचार दिला, त्याला त्याचा साक्षात्कार एकटे असताना घेता येतो. विद्यार्थी गुरुजवळून एखादी नवीन गोष्ट शिकतो व एकटा असताना प्रयोगालयात प्रयोग करून त्याचा तो अनुभव घेतो. त्या वेळेस जर जवळ गुरू असेल तर त्याला मोकळेपणा वाटत नाही, तो जरा भांबावतो. गुरूने जे दिले, ते गुरूच्या गैरहजेरीत वाढते व फोफावते. बी रुजत घालतो व तेथे भूगर्भात त्याला एकटयालाच वाढू देतो. जर क्षणोक्षणी त्याच्याजवळ आपण जाऊ तर त्या बीजातून कधीच अंकुर वर येणार नाही. बीजाला पेरून तुम्ही दूर व्हा. विकास ही फार गूढ वस्तू आहे. विकासाचे नियम सांगता येत नाही. कारण विकास अंधारात, एकांतात होत असतो. आपण नेहमी आपल्याहून मोठ्या वस्तूस जन्म देऊ इच्छित असतो. दशरथाला रामाचा जन्म देण्याची इच्छा असते. परंतु आपण असे महाप्रसू व्हावे म्हणून फळाकडे व परिणामाकडे आपले डोळे कधी न जाणे ही गोष्ट आवश्यक आहे, मी दिलेल्या विचारांचे कसे होईल, तो वाढेल की नाही याची नका काळजी करू. ते विचारबीज द्या व निघून जा. द्या आणि मरा; सांगा व जा; दुसर्‍याला स्वातंत्र्य द्या. कर्म करा. माझ्या क्रांतीचा मार्ग तयार होत असतो. मोठ्या वृक्षाच्या छायेत त्याची पडलेली बीजे वाढणार नाहीत त्या मोठ्या वृक्षाने नाहीसे व्हावे की, तेथे शेकडो वृक्ष त्याच्या जातीचे वर माना करतील व वाढू लागतील. तुमच्या मरणानेच तुम्ही हजारोंना जन्म द्याल- तुमचा विचार सहस्त्र हृदयांत वाढेल.

उंच ताडावर चढून तेथून किती जण खाली बेशेक उडी घेऊ शकतील ? सत्यावर श्रध्दा असल्यामुळे ज्यांना उडी मारणे शक्य असेल तेच भविष्यकाळचे भाग्यविधाते आहेत. तेच उद्याचे स्वामी आहेत. कारण यांच्यामधूनच अदृश्य व अव्यक्त परमात्मा भरपूर प्रकट होत असतो. ख्रिस्ती धर्मात पुढील प्रार्थना आहे.

मी कोणी नाही. प्रभूने भरावे म्हणून मी रिता आहे; त्याने नीट करावे म्हणून त्याच्या चरणांजवळ मी फुटके भांडे पडलो आहे. त्याने भरताच मी पुन्हा सेवेला धावेन व पुन्हा रिता होऊन येईन. त्याने भरलेला जीवनरस जगाला संपूर्णपणे मिळावा, माझ्यातील सारे जगाला मिळावे म्हणून मी फुटत आहे, मी कोणी नाही; सारा तो तो.”

दादू पिंजारी तेच म्हणाला, “तूंहि तूंहि तुमही”  देवा ! तूं तूं तूं.

 

विचारांचा विकास ही गोष्ट फार भव्य व थोर आहे. माणसे मरून विचारच जगावयाचे असतात. जीव सान्त आहे, परंतु ज्ञान अनंत आहे. ज्ञानाला अंत नाही, विचाराला अंत नाही. त्याचा सारखा विकासच होत जातो. एकेका विचारासाठी, एकेका कल्पनेसाठी माणसे आपली जीवने देतात. कल्पना जगावी व वाढीस लागावी म्हणून हजारो स्वप्राणांचे खत घालतात. शतकापाठीमागून शतके जातात व अनेकांच्या प्राणार्पणामुळे ती ती ध्येये, ते ते विचार बलवान् होत जातात. ब्रह्मचर्य, साक्षात्कार, प्रेम, स्वातंत्र्य, ज्ञानोपासना, सत्यनिष्ठा, वचनपालन- शेकडो ध्येये- व ती जगात वाढविण्यासाठी, त्यांना मानवी समाजात दृढमूल करण्यासाठी लाखो जीवांनी बलिदान दिले व पुढे देतील.

आपण मरून गेलो तर आपल्या पाठीमागे त्या सत्याचे काय होईल, असे मनात आणून कष्टी नको होऊ. ‘ज्या सत्याने, ज्या थोर विचाराने तुला मरण्याची स्फूर्ती दिली, तो आणखी हजारोंना अनंतकाल अशी स्फूर्ती देतच राहील.’ हजारोंना ओढण्याची शक्ती त्या विचारात आहे. तुझ्या मरणाने सत्याचे काही नुकसान होणार नाही. सत्य दुबळे व अनाथ होणार नाही. तू आपले जीवन दिलेस. मग त्यात काय मोठेसे झाले ? ते देण्यासाठीच मुळी होते. काय तो विचार तू निर्माण केला होतास ? तू त्या विचारबाळाचा जन्मदाता आहेस ? म्हणून तुला त्याची चिंता वाटते ? चिंता सोड. विचारस्त्रष्टयांच्या जीवनार्पणानेच त्यांचा विचार वैभवशाली होती, श्रीमंत व बलवान् होतो. तुमचा विचार वाढावा म्हणूनच तुम्ही मरा. तुमच्या मरणांतून जीवन मिळेल. तुमच्या पाठीमागे, तुमच्या मरणानंतर, तुमच्यामधून अनंताचा प्रकाश जर प्रकट होणार असेल तर काय जगण्यात अर्थ ? तो प्रकाश दिसावा म्हणून कधीकधी हे मडके फोडण्याची; हे वस्त्र फाडण्याची जरूरी नसते का ?

मरणकाळच्या एक क्षणात मनुष्याचे खरे आंतरिक जीवन प्रकट होत असते. जीवंतपणी जे आपले स्वरूप लोकांना कळले नाही, किंवा स्वत:लाही कळले नाही ते मरताना कळून येते. अजामीळ जन्मभर वाईट वागताना दिसला, परंतु मरताना एकदम त्याची दिव्यता प्रकट झाली. संभाजीचे स्वरूप त्या शेवटच्या अग्नि दिव्याच्या वेळी जसे त्याला स्वत:ला न् महाराष्ट्राला व जगाला दिसले, तसेच पूर्वी कोठे दिसले होते ? कितीदा तरी अशा गोष्टी दिसतात. जीवनातील सारी प्रकट वा अप्रकट श्रध्दा त्या मरणाच्या वेळेच्या क्षणात भरून राहते. मृत्यू पवित्र करतो, पावन करतो; स्वत:ची ओळख जास्तच यथार्थपणे करून देतो. मरणकाळी मनुष्याचे क्षुद्र देहस्वभाव जणू लुप्त होतात व त्याचा खरा मोठेपणा दिसून येतो. त्याच्या हृदयातील खरा गाभा पाहावयास मिळतो. समकालीन लोकांसमोर त्या मरणार्‍या महापुरुषांचा दुबळेपणा त्यावेळेस नसून, त्याची सारी भव्यता, त्याचा सारा मोठेपणा त्यावेळेस उभा असतो. मनुष्याचा प्रकट मोठेपणापेक्षा त्याचा अप्रकट मोठेपणा कितीतरी पटींनी मोठा असतो व मरताना त्याची सर्वांना कल्पना येते.