गुरुवार, मे 23, 2019
   
Text Size

आपले नेहरू

थोरांविषयीं पूज्यभाव

गांधीजींविषयीं त्यांना जे वाटतें तें शब्दातीत आहे. राजघाटावर जातात, तेथें बसून सूत कांततात. नेहरू अति बारीक कांततात. आणि गुरदेव रवींद्रनाथांविषयीं त्यांना असाच अत्यन्त आदर. मदनमोहन मालवीयांना भेटायला गेले. मालवीयांचे डोळे भरून आले. नेहरू म्हणाले : “रोनेका समय नहीं, खुशीकां है.” सुभाषबाबूंना राजीनामा द्यावा लागला तेव्हां नेहरू अति दु:खी झाले. खासगी बोलतांना म्हणाले : “ पृथ्वी दुभंग होऊन मला तिनें पोटात घ्यावें असें वाटलें.” नेताजी आज नाहींत. जवाहरलालनीं जयहिंद शब्द उचलला. भाषणाच्या शेवटीं जयहिंद म्हणतात. आझादसेनेच्या अधिकार्‍यांच्या बचावसमितींत त्यांनींहि आपलें नांव घातलें व बॅरिस्टरीचा झगा घालून लाल किल्ल्यांत बसले. असे पंडितजी आहेत. मोठेपणाला प्रणाम करणारे.

थोर ग्रंथकार

ते इंग्रजी अति सुंदर लिहितात. आत्मचरित्र इंग्लंडांत प्रसिद्ध झालें तर तीनचार महिन्यांत आठ आवृत्त्या निघाल्या ! पुढें जगांतील सर्व भाषांत तें गेलें. ‘ जागतिक इतिहासाचें ओझरतें दर्शन ’ ( ग्लिंप्सेस ऑफ वर्ल्ड हिस्ट्री ) हें असेंच सुंदर पुस्तक. आणि ‘ भारताचा शोध ’ ( डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया ) तर जगभर गाजलें. जगभर त्यांचे ग्रन्थ गेले आहेत.

असे आपले पंडितजी आहेत. भारताचे ते भूषण आहेत. या देशांत सुबत्ता यावी, ज्ञान यावें, विज्ञान यावें, सर्वांचा संसार सुंदर व्हावा, सर्वांना थोडी विश्रांति, संस्कृतिसंवर्धनांत सारी जनता भाग घेत आहे, जातपात, प्रांत, धर्म या भेदांच्या पलीकडे जाऊन सारे सहानुभूतीनें प्रेमानें नांदत आहेत, रोगराई नाहीं, नवींनवीं क्षितिजें डोळ्यांसमोर आहेत, अविरत कर्म चाललें आहे, कोणावर आक्रमण नाहीं, कोणाचें होऊं देणार नाहीं, नांदा आणि नांदवा अशा दृष्टीचा, ध्येयवादी असा हा पुरुष आहे.

 

गरिबांचे कैवारी

नेहरू श्रीमंतींत वाढले असले, स्वच्छ पोषाख करीत असले तरी त्यांना गरिबांची घृणा नाहीं. एकदां दिल्ली स्टेशनांतील झाडूवाला दुरून त्यांच्याकडे बघत होता तर ते त्याच्याकडे गेले व त्याला हृदयाशीं धरते झाले. अमेरिकेंत एका गरीब मोटार ड्रायव्हरच्या मोटारींतून गेले व त्याचा नि स्वत:चा त्यांनीं फोटो काढवला. लांबून आलेल्या नीग्रो मातेजवळ प्रेमानें हस्तांदोलन केलें. एक अमेरिकन भगिनी म्हणाली : “असा पुरुष आमच्या देशांत जन्माला यायला हवा होता !”

मुलांचें प्रेम

मुलांवर त्यांचें फार प्रेम. कितीहि कामांत असले तरी मुलें कांहीं विचारायला आलीं तर त्यांची शंका फेडतील. अमेरिकेंतील मुलांना स्वाक्षर्‍या देत उभे राहिले. जपानी, अमेरिकन व रशियन मुलांना त्यांनीं हत्ती पाठवले. जगांतील मुलांचे ते मित्र आहेत.

उतावळा स्वभाव

त्यांना चोख काम हवें असतें. अलाहाबाद म्युनिसिपालटीचा कारभार २५ वर्षांपूर्वी त्यांनीं किती उत्कृष्ट टालवला. त्यांना बावळटपणा सहन नाहीं होत. त्रिपुरी काँग्रेसच्या वेळेस झेंड्याच्या दोरीची गुंतागुंत पाहून म्हणाले : “किसने किया ? कौन है जिम्मेदार यहाँ ? गोली मारो उसको !” परंतु रागावले तरी लगेच शांत होतात. महात्माजी म्हणाले : “जवाहरलालांना उतावीळपणा शोभतो.”

पोहण्याचे भोक्ते

ते कधीं कुठें अडायचे नाहींत. मध्यंतरीं पेट्रोल कमी मिळे तर ते सायकलवरून जात येत. घोडा तर त्यांना प्यारा. लंडनला घोड्यावरून दौड करून आले. आणि मागें मुंबईला आले तर पहांटे चारलाच जुहूला जाऊन सागराच्या लाटांशीं धिंगामस्ती करीत होते !

प्रेमळ जीवन

घरगुती जीवनांत ते अति प्रेमळ आहेत. बहिणींचे वाढदिवस लक्षांत ठेवतील. पत्रें लिहितील, भेटी पाठवतील. त्यांचीं मुलें खेळवतील. इंदिरेचीं मुलें म्हणजे त्यांची करमणूक.

 

रशियाचा दौरा

७ ते २३ जून १९५५ पर्यंत रशियन सरकारच्या खास आमंत्रणावरून नेहरू रशियाला गेले होते. तिथें त्यांचें अपूर्व स्वागत झालें. या दौर्‍याचा चित्रपट तयार झाला आहे. रशियामधल्या १५ दिवसांत नेहरूंनीं दहा हजार मैलांचा प्रवास करून १४ प्रमुख शहरांना भेटी दिल्या, ११ औद्योगिक कारखाने व ५ शेतकी संस्था पाहिल्या. येतांना त्यांनीं युरोपांतील ८ देशांचाहि दौरा केला. रशियांतील जनतेलाहि त्यांचे पंतप्रधान व मंत्री दिसले नव्हते. नेहरूंच्या स्वागतसमारंभांत उघड्या मोटारींत नेहरूंमुळेंच रशियन जनतेला त्यांच्या पुढार्‍यांचेंहि दर्शन झालें ! त्यांच्या शांतिकार्याबद्दल राष्ट्राध्यक्षांनीं त्यांना ‘ भारतरत्‍न ’ ही सर्वोच्च मानाची पदवी अर्पण केली.

येतांना त्यांनीं बुल्गानिन व क्रूशेव्ह यांना भारतभेटीचें आमंत्रण दिलें. त्याप्रमाणें ते भारतांत येऊन गेले. नेहरूंचे रशियन जनतेनें जें स्वागत केलें त्या स्वागताला शोभेंसें स्वागत बुल्गानिन व क्रूशेव्ह यांचें भारतीय जनतेनें केलें.

प्रत्येक वर्षीं भारतांत त्यांचा वाढदिवस १४ नोव्हेंबरला मोठ्या उत्साहानें साजरा होतो. विशेषत: लहान मुलांच्या उत्साहाला तर पारावारच राहत नाहीं. १९५४ चा त्यांचा वाढदिवस मुंबईंला साने गुरुजी कथामालेच्या वतीनें साजरा झाला. नेहरूकाका स्वत: या समारंभाला हजर होते. त्यामुळें तर मुलांना अत्यानंदच झाला. १४ नोव्हेंबर हा आतां आंतरराष्ट्रीय बालदिन म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशीं संबंध जगभर मुलांचे कार्यक्रम होतात. मुलांसाठीं खास समारंभ केले जातात. नेहरूकाकांना मुलें फार आवडतात. त्यामुळेंच कीं काय संबंध जगानें त्यांचा वाढदिवस जागतिक बालदिन म्हणून ठरविला आहे.

नेहरूंना भूदानाबद्दल आस्था व कळकळ आहे. विनोबांच्याबद्दल त्यांच्या मनांत प्रेमादर आहे. जेव्हां आवश्यक वाटेल तेव्हां आपलीं इतर कामें तात्पुरतीं बाजूला ठेवून नेहरू विनोबाजींच्या भेटीला जातात. त्यांच्याशीं देशांतील नाना प्रश्नांवर विचारविनिमय करतात.

‘मी जर पंतप्रधान नसतों तर खांद्यावर तिरंगी झेंडा घेऊन मी गोव्यांत शिरलों ’ असें ते एकदां म्हणाले. गोवा हा भारताचाच एक भाग आहे व तो भारतांत विलीन होईल याबद्दल त्यांना तिळमात्र शंका नाहीं. सैन्यबळावर गोव्याचा प्रश्न चुटकीसरसा सोडवितां येईल इतकी भारताची शक्ति आहे, पण हा प्रश्न सामोपचारानें, शांततेच्या मार्गानें सुटावा अशी नेहरूंची इच्छा आहे. आपण जगाला शांततेचा उपदेश करीत असतांना आपले प्रश्न मात्र सैन्यबळावर सोडवावेत हें योग्य नाहीं. शांततेच्या, वाटाघाटीच्या मार्गानें गोवा स्वतंत्र होईल अशी त्यांची मनोमन खात्री असल्यानें प्रसंगीं टीका पत्करूनहि त्यांनीं आपली भूमिका सोडलेली नाहीं.

ऑक्टोबर १९५५ मध्यें भाषावार प्रांतरचनेचा अहवाल प्रसिद्ध झाला. एवढा मोठा प्रचंड देश, अनेक प्रांत, एकाच विभागावर अनेक लोकांचे हक्क इत्यादि गोष्टींमुळें सर्वांना संपूर्णपणें समाधान होईल असा निर्णय होणें अशक्यच ! दुर्दैवानें महाराष्ट्रावर अन्याय झाला. मुंबई महाराष्ट्राची असूनहि महाराष्ट्राला देण्यांत आली नाहीं. मुंबईत प्रचंड प्रमाणांत दंगली झाल्या. देशाच्या ऐक्याला तडा जातो की काय अशी भीती वाटूं लागली. अतिरिक्त प्रांताभिमान, संकुचित वृत्ति यामुळें देशहिताची हानि होऊं लागली. या प्रकारांमुळें नेहरू अस्वस्थ झाले. त्यांनीं महाराष्ट्रीय पुढार्‍यांना चर्चेला बोलावलें. या अहवालामुळें ज्यांचें ज्यांचें समाधान झालें नाहीं त्या सर्वांना त्यांनीं वाटाघाटींना बोलावून त्यांच्याशीं चर्चा केली. काहीं ना कांहीं मार्ग निघाला. अकाली शिखांचें समाधान झालें, पण महाराष्ट्राबद्दल कोणाशीं वाटाघाटी कराव्यात याचीच नेहरूंना पंचाईत पडली. त्यांना अतिशय दु:ख झालें. त्यांच्या हृदयाला तीव्र वेदना झाल्या. ‘ महाराष्ट्राच्या प्रश्नांत मी अपेशी ठरलों ’ अशी खंत त्यांना सारखी व्यग्र करूं लागली होती. पण अखेर विशाल द्वैभाषिकाचा पर्याय पार्लमेंटनें मान्य करून कांहीं काल तरी हा प्रश्न सोडविला आहे.

   

समाजवादी पक्षाबद्दल प्रेम

१९५३ मध्यें जयप्रकाशजींना त्यांनीं भेटीसाठीं बोलावलें. देशांत समाजवाद वाढविण्यांत नेहरूंचा फार मोठा हात होता. त्यामुळें प्रथमपासून यांना समाजवादी पक्षाबद्दल प्रेम. नवभारताच्या निर्मितीच्या कामांत समाजवादी पक्षाचें सहकार्य त्यांना हवें होतें म्हणून त्यांनीं जयप्रकाशजींना आवर्जून बोलावलें. दुर्दैवानें या वाटघाटी अयशस्वी झाल्या.

महाराष्ट्राचे गुण

१९५३ आणि १९५४ या दोन्हीं वर्षीं उत्तर हिंदुस्थानांत सर्वत्र जलप्रलयानें हाहा:कार उडवला. कोट्यवधि रुपयांचे नुकसान झालें. लक्षावधि लोक निराश्रित झाले. नेहरूंना दिल्लिंत चैन पडेना. आपद्ग्रस्त जनतेची परिस्थिति समक्ष पाहून त्यावर उपाययोजना करण्यासाठीं नेहरू स्वत: धांवले. महाराष्ट्रांतील दुष्काळाच्या वेळीं, एप्रिल १९५३ मध्यें नेहरू महाराष्ट्रांत आले. एप्रिल-मेचा महाराष्ट्रांतला कडक उन्हाळा. पण त्यांत नेहरूंनीं संकटग्रस्त जनतेच्या भेटीसाठीं दौरा काढला. दुष्काळी कामें पाहिलीं. लोकांना धीर दिला. त्यांचें सांत्वन केलें. दौर्‍याच्या शेवटीं ते म्हणाले : “या दौर्‍यांत मला जनतेच्या दुर्दम्य जीवनशक्तीचें दर्शन घडलें. लोकांत क्रियाशीलता आहे; जडता नाहीं. संकटाला भिऊन, हताश होऊन, निष्क्रिय रहाण्याची दीन व पराभूत वृत्ति मला महाराष्ट्रांत कोठेंच दिसली नाहीं. कणखरपणा, नम्रता व प्रेम हे तीन गुण मला महाराष्ट्रांत आढळले.”

भारत-चीन मैत्री

१९५४ मध्यें चीनचे पंतप्रधान चाऊ-एन्-लाय यांनीं भारताला भेट दिली. त्यांनीं नेहरूंना चीनला भेट देण्याची विनंती केली. त्यांच्या विनंतीला मान देऊन नेहरूंनीं ऑक्टोबर १९५४ मध्यें चीनचा १२ दिवसांचा दौरा केला. चीनचे अध्यक्ष माओ यांनीं नेहरूंची भेट घेतली व चर्चा केली. चीनमध्यें नेहरूंचा प्रचंड सत्कार झाला. भारत व चीन या दोघांची मिळून लोकसंख्या सबंध जगाच्या लोकसंखेच्या निम्मी. एवढे प्रचंड देश मित्रांच्या नात्यानें एकत्र आले ही केवढी महत्त्वपूर्ण घटना आहे !

पंचशील


दिल्ली आतां जणुं जगाची राजधानी बनली आहे. नाना देशांचे राजे, अध्यक्ष, पंतप्रधान, मंत्री वगैरे मोठमोठे लोक दिल्लीला येतात. नेहरूंना भेटतात व जागतिक शांततेच्या प्रश्नावर चर्चा करतात. नेहरूंनीं जागतिक शांततेसाठीं एक नवा सिद्धान्त मांडला आहे. राष्ट्राराष्ट्रांनीं आपापसांत कसें वागावें याचें त्यांनीं पांच नियम सांगितले आहेत. या पांच नियमांनाच ‘ पंचशील ’ असें म्हणतात. शील म्हणजे वर्तन किंवा वागण्याची पद्धत.

(१) प्रत्येक राष्ट्रानें दुसर्‍याचें सार्वभौमत्व मान्य करावें.

(२) प्रत्येक राष्ट्राच्या स्वातंत्र्याचा व प्रादेशिक एकत्मतेचा आदर राखावा.

(३) कोणत्याहि राष्ट्राच्या अन्तर्गत कारभारांत दुसर्‍या राष्ट्रानें ढवळाढवळ करूं नयें.

(४) दुसर्‍या राष्ट्रावर आक्रमण करूं नये.

(५) सर्वांनीं शांततापूर्ण सहजीवन उपभोगावें.

हे ते पांच नियम. या पांच नियमांचा सर्वांनी काटेकोरपणें अवलंब केला कीं जागतिक शांतता प्रस्थापित होण्यास किती वेळ लागेल ? या पंचशीलांना रशिया, चीन, ब्रम्हदेश इत्यादि अनेक राष्ट्रांनीं पाठिंबा दिला आहे. १८ एप्रिल १९५५ रोजीं इंडोनेशियांत बांडुंग येथें आशिया व आफ्रिका या खंडांतील २९ राष्ट्रांची परिषद भरली होती. ती परिषद भरविण्याला नेहरूंचेच परिश्रम कारणीभूत होते. या परिषदेंत वसाहतवादाचा व साम्राज्यवादाचा धिक्कार करण्यांत आला. अणुबाँबचा वापर बड्या राष्ट्रांनीं करूं नये, सर्व परतंत्र राष्ट्रें स्वतंत्र व्हावींत, असे ठराव पास झाले. भारताच्या ‘ पंचशील ’  तत्त्वांचाच हा विजय होय.

 

घटनेच्या कामांत

देशांत आल्याबरोबर त्यांनीं घटनेच्या कामांत पुन्हां लक्ष घातलें. त्यावेळीं आपल्या देशाची घटना जवळजवळ पुरी होत आली होती. ६ डिसेंबर १९४६ रोजीं घटना तयार करण्यास सुरुवात झाली होती. घटनेचा मूलभूत व मार्गदर्शक ठराव नेहरूंनींच मांडला होता. त्या ठरावाप्रमाणें घटना तयार करण्याचें काम वेगानें चालू होतें. २६ नोव्हेंबर १९४९ ला तें महान् कार्य पूर्ण झालें. १९५० च्या प्रजासत्ताकदिनीं म्हणजे २६ जानेवारीला लोकशाही घटना देशभर लागू झाली.

या नव्या घटनेप्रमाणें १९५१ मध्यें सबंध भारतभर प्रौढ मतदान पद्धतीनें निवडणुका झाल्या. नेहरूंच्या पुण्यप्रतापानें काँग्रेस सर्व प्रांतात यशस्वी झालीं. सर्व प्रांतात काँग्रेसचीं मंत्रिमंडळे स्थापन झालीं. केंद्रीय सरकारांत नेहरू पंतप्रधान झाले.

नवरचना

यानंतर नेहरूंनी पंचवार्षिक योजनेच्या कामांत स्वत: लक्ष घातलें. या योजनेच्या कामासाठीं देशभर ते गेले. सिंद्रीचा खताचा कारखाना, चित्तरंजनचा रेल्वे इंजिनांचा कारखाना, विझगापट्टमची जहाजें बांधण्याची प्रचंड गोदी हीं सर्व ठिकाणें त्यांनीं निवडलीं. या ठिकाणांना ते नव्या भारताचीं तीर्थस्थानें म्हणतात. भारतीय तरुणांनीं अशा ठिकाणीं जाऊन आपल्या देशांत चाललेली प्रगति प्रत्यक्ष पहावी असा त्यांचा सतत आग्रह असतो. भाकरा-नांगल, दामोदर, तुंगभद्रा या धरणांचें कामहि त्यांनीं अनेकदां प्रत्यक्ष जाऊन पाहिलें आहे. ते नेहमीं म्हणतात : “आपण देशांत ज्या गोष्टी करूं त्या उत्तमच असल्या पाहिजेत असा माझा आग्रह आहे. दुसर्‍या, तिसर्‍या दर्जाचें हलकें काम आपण करतां कामा नये.” असंख्य लोकांना काम देणार्‍या या योजना भारताच्या भाग्यरेखा उजळीत आहेत.

एका खांबावरची द्वारका


१९५१, १९५३ व १९५४ या वर्षीं नेहरू काँग्रेसचे अध्यक्ष होते. पंतप्रधानकी आणि काँग्रेसचें अध्यक्षपद या दोन अति मोठ्या जबाबदार्‍या. नेहरू म्हणूनच इतकें काम पेलूं शकले. परंन्तु दिवसेंदिवस त्यांना वांटू लागलें कीं आपण नवीन तरुण माणसांना तयार केलें पाहिजे. आपल्याला कितीहि उत्साह असला, उमेद असली तरी देशाच्या दृष्टीनें एकाच माणसावर अनेक कामें नकोत. एका खांबावरची द्वारका नको.

   

पुढे जाण्यासाठी .......