मंगळवार, जुलै 23, 2019
   
Text Size

आपले नेहरू

समाजवादी पक्षाबद्दल प्रेम

१९५३ मध्यें जयप्रकाशजींना त्यांनीं भेटीसाठीं बोलावलें. देशांत समाजवाद वाढविण्यांत नेहरूंचा फार मोठा हात होता. त्यामुळें प्रथमपासून यांना समाजवादी पक्षाबद्दल प्रेम. नवभारताच्या निर्मितीच्या कामांत समाजवादी पक्षाचें सहकार्य त्यांना हवें होतें म्हणून त्यांनीं जयप्रकाशजींना आवर्जून बोलावलें. दुर्दैवानें या वाटघाटी अयशस्वी झाल्या.

महाराष्ट्राचे गुण

१९५३ आणि १९५४ या दोन्हीं वर्षीं उत्तर हिंदुस्थानांत सर्वत्र जलप्रलयानें हाहा:कार उडवला. कोट्यवधि रुपयांचे नुकसान झालें. लक्षावधि लोक निराश्रित झाले. नेहरूंना दिल्लिंत चैन पडेना. आपद्ग्रस्त जनतेची परिस्थिति समक्ष पाहून त्यावर उपाययोजना करण्यासाठीं नेहरू स्वत: धांवले. महाराष्ट्रांतील दुष्काळाच्या वेळीं, एप्रिल १९५३ मध्यें नेहरू महाराष्ट्रांत आले. एप्रिल-मेचा महाराष्ट्रांतला कडक उन्हाळा. पण त्यांत नेहरूंनीं संकटग्रस्त जनतेच्या भेटीसाठीं दौरा काढला. दुष्काळी कामें पाहिलीं. लोकांना धीर दिला. त्यांचें सांत्वन केलें. दौर्‍याच्या शेवटीं ते म्हणाले : “या दौर्‍यांत मला जनतेच्या दुर्दम्य जीवनशक्तीचें दर्शन घडलें. लोकांत क्रियाशीलता आहे; जडता नाहीं. संकटाला भिऊन, हताश होऊन, निष्क्रिय रहाण्याची दीन व पराभूत वृत्ति मला महाराष्ट्रांत कोठेंच दिसली नाहीं. कणखरपणा, नम्रता व प्रेम हे तीन गुण मला महाराष्ट्रांत आढळले.”

भारत-चीन मैत्री

१९५४ मध्यें चीनचे पंतप्रधान चाऊ-एन्-लाय यांनीं भारताला भेट दिली. त्यांनीं नेहरूंना चीनला भेट देण्याची विनंती केली. त्यांच्या विनंतीला मान देऊन नेहरूंनीं ऑक्टोबर १९५४ मध्यें चीनचा १२ दिवसांचा दौरा केला. चीनचे अध्यक्ष माओ यांनीं नेहरूंची भेट घेतली व चर्चा केली. चीनमध्यें नेहरूंचा प्रचंड सत्कार झाला. भारत व चीन या दोघांची मिळून लोकसंख्या सबंध जगाच्या लोकसंखेच्या निम्मी. एवढे प्रचंड देश मित्रांच्या नात्यानें एकत्र आले ही केवढी महत्त्वपूर्ण घटना आहे !

पंचशील


दिल्ली आतां जणुं जगाची राजधानी बनली आहे. नाना देशांचे राजे, अध्यक्ष, पंतप्रधान, मंत्री वगैरे मोठमोठे लोक दिल्लीला येतात. नेहरूंना भेटतात व जागतिक शांततेच्या प्रश्नावर चर्चा करतात. नेहरूंनीं जागतिक शांततेसाठीं एक नवा सिद्धान्त मांडला आहे. राष्ट्राराष्ट्रांनीं आपापसांत कसें वागावें याचें त्यांनीं पांच नियम सांगितले आहेत. या पांच नियमांनाच ‘ पंचशील ’ असें म्हणतात. शील म्हणजे वर्तन किंवा वागण्याची पद्धत.

(१) प्रत्येक राष्ट्रानें दुसर्‍याचें सार्वभौमत्व मान्य करावें.

(२) प्रत्येक राष्ट्राच्या स्वातंत्र्याचा व प्रादेशिक एकत्मतेचा आदर राखावा.

(३) कोणत्याहि राष्ट्राच्या अन्तर्गत कारभारांत दुसर्‍या राष्ट्रानें ढवळाढवळ करूं नयें.

(४) दुसर्‍या राष्ट्रावर आक्रमण करूं नये.

(५) सर्वांनीं शांततापूर्ण सहजीवन उपभोगावें.

हे ते पांच नियम. या पांच नियमांचा सर्वांनी काटेकोरपणें अवलंब केला कीं जागतिक शांतता प्रस्थापित होण्यास किती वेळ लागेल ? या पंचशीलांना रशिया, चीन, ब्रम्हदेश इत्यादि अनेक राष्ट्रांनीं पाठिंबा दिला आहे. १८ एप्रिल १९५५ रोजीं इंडोनेशियांत बांडुंग येथें आशिया व आफ्रिका या खंडांतील २९ राष्ट्रांची परिषद भरली होती. ती परिषद भरविण्याला नेहरूंचेच परिश्रम कारणीभूत होते. या परिषदेंत वसाहतवादाचा व साम्राज्यवादाचा धिक्कार करण्यांत आला. अणुबाँबचा वापर बड्या राष्ट्रांनीं करूं नये, सर्व परतंत्र राष्ट्रें स्वतंत्र व्हावींत, असे ठराव पास झाले. भारताच्या ‘ पंचशील ’  तत्त्वांचाच हा विजय होय.

 

घटनेच्या कामांत

देशांत आल्याबरोबर त्यांनीं घटनेच्या कामांत पुन्हां लक्ष घातलें. त्यावेळीं आपल्या देशाची घटना जवळजवळ पुरी होत आली होती. ६ डिसेंबर १९४६ रोजीं घटना तयार करण्यास सुरुवात झाली होती. घटनेचा मूलभूत व मार्गदर्शक ठराव नेहरूंनींच मांडला होता. त्या ठरावाप्रमाणें घटना तयार करण्याचें काम वेगानें चालू होतें. २६ नोव्हेंबर १९४९ ला तें महान् कार्य पूर्ण झालें. १९५० च्या प्रजासत्ताकदिनीं म्हणजे २६ जानेवारीला लोकशाही घटना देशभर लागू झाली.

या नव्या घटनेप्रमाणें १९५१ मध्यें सबंध भारतभर प्रौढ मतदान पद्धतीनें निवडणुका झाल्या. नेहरूंच्या पुण्यप्रतापानें काँग्रेस सर्व प्रांतात यशस्वी झालीं. सर्व प्रांतात काँग्रेसचीं मंत्रिमंडळे स्थापन झालीं. केंद्रीय सरकारांत नेहरू पंतप्रधान झाले.

नवरचना

यानंतर नेहरूंनी पंचवार्षिक योजनेच्या कामांत स्वत: लक्ष घातलें. या योजनेच्या कामासाठीं देशभर ते गेले. सिंद्रीचा खताचा कारखाना, चित्तरंजनचा रेल्वे इंजिनांचा कारखाना, विझगापट्टमची जहाजें बांधण्याची प्रचंड गोदी हीं सर्व ठिकाणें त्यांनीं निवडलीं. या ठिकाणांना ते नव्या भारताचीं तीर्थस्थानें म्हणतात. भारतीय तरुणांनीं अशा ठिकाणीं जाऊन आपल्या देशांत चाललेली प्रगति प्रत्यक्ष पहावी असा त्यांचा सतत आग्रह असतो. भाकरा-नांगल, दामोदर, तुंगभद्रा या धरणांचें कामहि त्यांनीं अनेकदां प्रत्यक्ष जाऊन पाहिलें आहे. ते नेहमीं म्हणतात : “आपण देशांत ज्या गोष्टी करूं त्या उत्तमच असल्या पाहिजेत असा माझा आग्रह आहे. दुसर्‍या, तिसर्‍या दर्जाचें हलकें काम आपण करतां कामा नये.” असंख्य लोकांना काम देणार्‍या या योजना भारताच्या भाग्यरेखा उजळीत आहेत.

एका खांबावरची द्वारका


१९५१, १९५३ व १९५४ या वर्षीं नेहरू काँग्रेसचे अध्यक्ष होते. पंतप्रधानकी आणि काँग्रेसचें अध्यक्षपद या दोन अति मोठ्या जबाबदार्‍या. नेहरू म्हणूनच इतकें काम पेलूं शकले. परंन्तु दिवसेंदिवस त्यांना वांटू लागलें कीं आपण नवीन तरुण माणसांना तयार केलें पाहिजे. आपल्याला कितीहि उत्साह असला, उमेद असली तरी देशाच्या दृष्टीनें एकाच माणसावर अनेक कामें नकोत. एका खांबावरची द्वारका नको.

 

गांधीजी गेले

परंतु फाळणीनेंहि शान्ति नाहीं आली. हिंदू, शीख ठेवायचे नाहींत असें जणूं पाकिस्ताननें ठरविलें. निर्वासितांचे लोंढे येऊं लागले. इकडचे तिकडे जाऊं लागले. अश्रु व रक्त यांची किंमत स्वातंत्र्यासाठीं निरपराधी जनता देत होती. गांधीजी सर्वांना शांत करीत होते. कलकत्त्यांत उपवास करून त्यांनीं शांति आणली. ते दिल्लींत आले तों तेथेंहि ज्वाळा भडकलेल्या. काश्मीरवरहि पाकिस्तानी आक्रमण. नेहरूंनीं फौजा पाठवल्या. गांधीजी काय म्हणतील त्यांच्या मनांत येई. परंतु गांधीजींनीं आशीर्वाद दिला. एकदां आघाडीवरून परत येतांना नेहरूंनीं गांधीजींसाठीं सुंदर काश्मिरी फुलें आणलीं. प्रार्थनाप्रवचनांत बापूंनीं त्या फुलांचा उल्लेख केला. परंतु दिल्ली शान्त नव्हती. राष्ट्रपित्यानें उपवास आरंभला. ‘ मरो गांधी ’ कोणी ओरडला. नेहरू ताड्कन् मोटारींतून उतरून म्हणाले : “तुम्हांला असें बोलवतें कसें ? आधीं मला मारा.” एकानें गांधींवर बाँबहि फेंकला. मरण जणूं जवळ येत होतें. १९४८ ची ३० जानेवारी तारीख आली. शुक्रवार. सायंकाळचे ५।। वाजलेले. जरा उशीर झाला होता म्हणून गांधीजी झपझप जात होते. तों कोणी नमस्कार करण्याच्या निमित्तानें पुढें आला व गोळ्या झाडता झाला. मारणार्‍याला प्रणाम करून ‘ हे राम ’ म्हणून महात्मा परमात्म्यांत विलीन झाला.  

गांधीजींचे संदेशवाहक

त्या रात्रीं सकंप आवाजांत नेहरू राष्ट्राला म्हणाले : “सभोंवतीं अंधार आहे. परंतु नाहीं ! तो प्रकाश आहे. गांधीजींनीं दिलेला प्रकाश या देशाला, मानवजातीला हजारों वर्षें पुरेल.” सरदार व नेहरू अश्रु पुसून उभे राहिले. राष्ट्राला त्यांनीं धीर दिला. “हें राष्ट्र सर्व धर्मांसाठीं आहे. ज्यांना ज्यांना येथें प्रामाणिकपणे रहावयाचें आहे त्या सर्वांसाठीं आहे” अशी नेहरूंनीं घोषणा केली. 

महात्माजी म्हणायचे : ‘ जवाहर माझा वारस ! ’ किती खरें. ते सर्वांना सांभाळून नेत आहेत. राष्ट्रकुलांत राहिले तरी बंधनें स्वीकारलीं नाहींत. ते भारताच्या स्वातंत्र्याचेच कैवारी आहेत असें नाहीं तर जे जे गुलाम आहेत त्या सर्वांच्या. साम्राज्यवाले डच इंडोनेशियाला स्वातंत्र्य देत ना, तर गांधीजी असतांनाच १९ आशियाई राष्ट्रांची त्यांनीं परिषद बोलाविली. आणि आज डच सत्ता सोडून गेले आहेत. नेहरूंच्या धीरोदात्त नीतीचा हा विजय आहे.

अमेरिकेचा दौरा

कांही वर्षांपूर्वी भारताचा हा सुपुत्र अमेरिकेलाहि जाऊन आला. किती मनमोकळें तेथील त्यांचें बोलणें ! ते मानसन्मानांना भाळले नाहींत. कृतज्ञता दाखवून म्हणाले : “भारत तटस्थ राहील.” तेथील कारखाने, शेतें बघते झाले. कारण भारत त्यांना सुखी, समृद्ध करायचा आहे. प्रे. रूझवेल्टच्या पत्‍नी म्हणाल्या : “नेहरूंच्या संदेशाची आपणांस जरूर आहे.” सॅनफ्रॅनसिस्कोचे स्वागताध्यक्ष म्हणाले : “तुम्ही जगाचे नागरिक आहांत, आमचेहि व्हा.”

अमेरिकेचा चाळीस दिवसांचा दौरा आटोपून जवाहरलाल १४ नोव्हेंबर १९४९ ला मुंबईला परत आले. अमेरिकेंत असतांना त्यांनीं संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या मुख्य कचेरीला भेट दिली. कॅनडांतहि ते जाऊन आले.

   

चलेजाव

चीनमधून ते तत्काळ कलकत्त्याला आले. तेथें कार्यकारिणी भरली. सरकारनें युद्धहेतु जाहीर करावे अशी राष्ट्रसभेनें मागणी केली. पुढें ‘ राष्ट्रीय सरकार आज द्याल तर युद्धांत सशस्त्र मदत करूं ’ असाहि ठराव केला. परंतु सरकार रेसभर पुढें येईना. तेव्हां गांधीजींनीं वैयक्तिक सत्याग्रह सुरू केला. जवाहरलालना एका भाषणासाठीं आधींच अटक होऊन गोरखपूरच्या न्यायधीशानें “तुम्हांला चांगली अद्दल घडेल अशी शिक्षा देतों.” असें म्हणून चार वर्षांची सजा दिली. पंडितजी म्हणाले : “मी कितीदां नि किती वर्षें तुरुंगांत होतों याचा हिशेब करीत नसतों. माझ्या डोळ्यांसमोर दरिद्री जनता असते.”

परिस्थिति झपाट्यानें बदलत होती. जपान युद्धांत सामील होऊन भराभरा प्रदेश जिंकत ब्रम्हदेशापर्यंत आला. भारताचें काय ? काँग्रेसचे सारे सत्याग्रही सुटले. क्रिप्स वाटाघाटीसाठीं आले. परंतु कांहीं निष्पन्न न झाल्यामुळें परत गेले. आणि राष्ट्रपित्यानें तो ऐतिहासिक ‘ चले जाव ’ शब्द उच्चारला. त्यांनीं पंडितजींना आपला दृष्टीकोण पटविला. नेहरू म्हणाले : “गांधीजींच्या डोळ्यांत केवढी उत्कटता होती !”  शेवटीं मुंबईस १९४२ मध्यें ऑगस्टच्या ८ तारखेस रात्रीं चलेजाव ठराव मंजूर झाला. ‘ करेंगे या मरेंगे ’ हा संदेश राष्ट्रपित्यानें दिला.

नेहरू रात्रीं १२ वाजतां दमून निजले होते. मोठ्या पहांटे पोलिस आले. ९ ऑगस्टला नगरच्या किल्ल्यांत ते बंदिस्त झाले. देशभर उग्र संग्राम चालला होता. सरकार आहे नाहीं असें झालें. तिकडे नेताजींची आझाद फौज लढत होती. ‘ चलो दिल्ली ’, ‘ जयहिंद ’ हे नवशब्द जन्मले. जवाहर भारताचा भूतकाळ अभ्यासीत होते, भविष्याचा नकाशा आंखीत होते. हें प्राचीन राष्ट्र कां टिकलें ?  नानाधर्म, संस्कृति, जातीजमाती, यांच्या लाटा आल्या. परंतु भारत समन्वय करीत त्यांतून पुन:पुन्हां पुढें जाई. भारताचा नवनवोन्मेषशाली आत्मा त्यांना सांपडला.

हिटलरचा पाडाव झाला. अ‍ॅटमबाँबनें जपान शरण आला. नेताजी कोठें गेले ? प्रभूला माहीत. आझाद सेना गिरफदार झाली. महात्माजी सुटले व  पुढें राष्ट्रनेते सुटले. निवडणुकी झाल्या. दिल्लीला काँग्रेस व मुस्लीम लीग यांचे संमिश्र मंत्रिमंडळ स्थापण्यांत आलें. परंतु जिनांना चिरफाडच हवी होती. त्यांनी १९४६ चा १६ ऑगस्ट हा कृतिदिन म्हणून घोषविला. योजनेनुसार कलकत्ता शहरांत कत्तली – जाळपोळी झाल्या. नौखालींत तर सीमा नव्हती. महात्माजी दीनांचे अश्रु पुसायला तिकडे गेले तों बिहारमध्यें सूड भडकला. जवाहरलाल तेथें धांवले व म्हणाले : “दुसरे पशु झाले तरी तुम्ही होऊं नका.”
थोडी शांति पुन्हा आली. परंतु जिनांना हवें होतें तें मिळालें. पाकिस्तान न मिळेल तर असें होत राहील – त्यांना दाखवायचें होतें. शेवटीं फाळणी होऊन स्वातंत्र्य आलें !

१५ ऑगस्ट

१९४७ मधील १५ ऑगस्ट उजाडला. ब्रिटिश गेले. युगानुयुगांचें ग्रहण सुटलें. लाल किल्ल्यावर अशोकचक्रांकित तिरंगी ध्वज फडकला. देशाचा कांहीं भाग गेला तरी उरलेला एवढा मोठा भाग एका सत्तेखालीं कधीं होता ? ती सत्ता पुन्हां ना एका राजाची, धर्माची, जातीची वा प्रान्ताची. सार्‍या जनतेची सत्ता. अपूर्व अशी ती वस्तु होती.


 

कमलेची प्रकृति तिकडे सुधारेना. जवाहरलालांची सुटका करण्यांत आली. विमानानें ते युरोपांत गेले. स्वित्झर्लंडमधें लॉसने येथें ती होती. जवाहर तिच्याजवळ बसायचे, बोलायचे, वाचून दाखवायचे, फुलें आणून द्यायचे. पत्‍नीचा आत्मा त्यांना या वेळेस समजला. परंतु १८ फेब्रुवारी १९३६ या दिवशीं कमला कायमची देहरूपानें तरी गेली. विमानानें शून्य मनानें ते भारताकडे येत होते. वाटेंत बसर्‍याहून इंग्लंड मधील प्रकाशकांना त्यांनीं “नसलेल्या कमलेला” ही आत्मचरित्राला अर्पणपत्रिका पाठवली. त्या दोन शब्दांत सारें विश्व होतें. इंदिरेचें १९३८ मध्यें फेरोज गांधींजवळ लग्न लागलें. त्या वेळेस कन्यादान करतांना पंडितजींनी एक रिकामा पाट कमलेसाठीं शेजारीं मांडला होता. थोरांचीं थोर मनें.

कर्मवीरांना रडायला वेळ नसतो. जीवन पुढें जात असतें. १९३६ च्या वादळी उन्हाळ्यांत लखनौ काँग्रेसला नेहरूंनाच अध्यक्ष करण्यांत आले. फैजपूरच्या ग्रामीण अधिवेशनाला तेच अध्यक्ष. हजारों शेतकरी मायबहिणी दुतर्फा पाहून मिरवणुकीच्या रथांतून खालीं उतरून नमस्कार करीत पायीं जाऊं लागले. झेंड्याची दोरी तुटली तेव्हां ती वर पुन्हां नेणार्‍या खानदेशच्या इंद्रसिंगला हृदयाशीं धरून त्यांनीं शंभर रुपये दिले.

मंत्रिमंडळ

पुढें देशभर निवडणुका होत्या. नेहरू देशभर हिंडले. विमान, मोटारी, बैलगाड्या, उंट, घोडे, सारीं वाहनें त्यांनीं वापरलीं. पायींहि चालले. एकदां रानांत मोटारचें पाणी संपलें तर रात्रीं पाणी बघत हिंडले. निवडणुकांत यश मिळालें. मंत्रिमंडळें घ्यायचीं कीं नाहीं यावर वर्ध्यास खडाजंगी झाली. जवाहरलाल अति संतापले. जमनालालजींनीं त्यांना मोटारींतून हिंडवून शांत करून आणलें. मंत्र्यांची राजवट सुरू झाली. जवाहरलालांना त्यांत फारसा रस नव्हता.

आई नि मावशी गेल्या

दोघां बहिणींचीं मध्यंतरीं लग्नें झालीं होतीं. स्वरूपचें तर वडील असतांनाच अपूर्व थाटानें रणजित पंडित यांच्याशीं झालें होतें. कृष्णाचें वडलांच्या मरणानंतर राजा हाथिसिंग यांच्याशीं झालें होतें. इंदिरेचें ठरल्यासारखें होतें. तें पुढें झालें. परंतु मध्यंतरीं १९३८ मध्यें आई एकाएकीं सोडून गेली. रात्रीं मुलांजवळ माता बोलत होती. तों वाताचा झटका आला तोच अखेरचा. आणि आई मरून २४ तास झाले नाहींत तोच या लहान बहिणीचा संसार थाटण्यासाठीं आलेली बिबिअम्मा तिचाहि प्राण निघून गेला. जणूं बहीण हेंच तिचें जीवन होतें !

प्रवास करून आले


नेहरू प्रवासाला निघाले. मध्यंतरीं ब्रम्हदेश, जावा इकडे ते जाऊन आलेच होते. आतां पुन्हां युरोपांत गेले. जणूं काँग्रेसचे प्रतिनिधि म्हणून सर्वत्र बोलले. म्हणाले : “हिंदूस्थानांत ब्रिटिश राजवटींत आम्ही फॅसिझम रोज अनुभवीत आहोंत.” स्पेनमधील यादवी युद्धांतील विमानहल्लेहि अनुभवून आले. चेकोस्लोव्हाकियांतील स्कोडा वगैरे कारखाने बघते झाले. स्वदेशीं परतले व चीनकडे गेले तों दुसरे महायुद्ध भडकलें.

   

पुढे जाण्यासाठी .......