मंगळवार, जुलै 23, 2019
   
Text Size

आपले नेहरू

चलेजाव

चीनमधून ते तत्काळ कलकत्त्याला आले. तेथें कार्यकारिणी भरली. सरकारनें युद्धहेतु जाहीर करावे अशी राष्ट्रसभेनें मागणी केली. पुढें ‘ राष्ट्रीय सरकार आज द्याल तर युद्धांत सशस्त्र मदत करूं ’ असाहि ठराव केला. परंतु सरकार रेसभर पुढें येईना. तेव्हां गांधीजींनीं वैयक्तिक सत्याग्रह सुरू केला. जवाहरलालना एका भाषणासाठीं आधींच अटक होऊन गोरखपूरच्या न्यायधीशानें “तुम्हांला चांगली अद्दल घडेल अशी शिक्षा देतों.” असें म्हणून चार वर्षांची सजा दिली. पंडितजी म्हणाले : “मी कितीदां नि किती वर्षें तुरुंगांत होतों याचा हिशेब करीत नसतों. माझ्या डोळ्यांसमोर दरिद्री जनता असते.”

परिस्थिति झपाट्यानें बदलत होती. जपान युद्धांत सामील होऊन भराभरा प्रदेश जिंकत ब्रम्हदेशापर्यंत आला. भारताचें काय ? काँग्रेसचे सारे सत्याग्रही सुटले. क्रिप्स वाटाघाटीसाठीं आले. परंतु कांहीं निष्पन्न न झाल्यामुळें परत गेले. आणि राष्ट्रपित्यानें तो ऐतिहासिक ‘ चले जाव ’ शब्द उच्चारला. त्यांनीं पंडितजींना आपला दृष्टीकोण पटविला. नेहरू म्हणाले : “गांधीजींच्या डोळ्यांत केवढी उत्कटता होती !”  शेवटीं मुंबईस १९४२ मध्यें ऑगस्टच्या ८ तारखेस रात्रीं चलेजाव ठराव मंजूर झाला. ‘ करेंगे या मरेंगे ’ हा संदेश राष्ट्रपित्यानें दिला.

नेहरू रात्रीं १२ वाजतां दमून निजले होते. मोठ्या पहांटे पोलिस आले. ९ ऑगस्टला नगरच्या किल्ल्यांत ते बंदिस्त झाले. देशभर उग्र संग्राम चालला होता. सरकार आहे नाहीं असें झालें. तिकडे नेताजींची आझाद फौज लढत होती. ‘ चलो दिल्ली ’, ‘ जयहिंद ’ हे नवशब्द जन्मले. जवाहर भारताचा भूतकाळ अभ्यासीत होते, भविष्याचा नकाशा आंखीत होते. हें प्राचीन राष्ट्र कां टिकलें ?  नानाधर्म, संस्कृति, जातीजमाती, यांच्या लाटा आल्या. परंतु भारत समन्वय करीत त्यांतून पुन:पुन्हां पुढें जाई. भारताचा नवनवोन्मेषशाली आत्मा त्यांना सांपडला.

हिटलरचा पाडाव झाला. अ‍ॅटमबाँबनें जपान शरण आला. नेताजी कोठें गेले ? प्रभूला माहीत. आझाद सेना गिरफदार झाली. महात्माजी सुटले व  पुढें राष्ट्रनेते सुटले. निवडणुकी झाल्या. दिल्लीला काँग्रेस व मुस्लीम लीग यांचे संमिश्र मंत्रिमंडळ स्थापण्यांत आलें. परंतु जिनांना चिरफाडच हवी होती. त्यांनी १९४६ चा १६ ऑगस्ट हा कृतिदिन म्हणून घोषविला. योजनेनुसार कलकत्ता शहरांत कत्तली – जाळपोळी झाल्या. नौखालींत तर सीमा नव्हती. महात्माजी दीनांचे अश्रु पुसायला तिकडे गेले तों बिहारमध्यें सूड भडकला. जवाहरलाल तेथें धांवले व म्हणाले : “दुसरे पशु झाले तरी तुम्ही होऊं नका.”
थोडी शांति पुन्हा आली. परंतु जिनांना हवें होतें तें मिळालें. पाकिस्तान न मिळेल तर असें होत राहील – त्यांना दाखवायचें होतें. शेवटीं फाळणी होऊन स्वातंत्र्य आलें !

१५ ऑगस्ट

१९४७ मधील १५ ऑगस्ट उजाडला. ब्रिटिश गेले. युगानुयुगांचें ग्रहण सुटलें. लाल किल्ल्यावर अशोकचक्रांकित तिरंगी ध्वज फडकला. देशाचा कांहीं भाग गेला तरी उरलेला एवढा मोठा भाग एका सत्तेखालीं कधीं होता ? ती सत्ता पुन्हां ना एका राजाची, धर्माची, जातीची वा प्रान्ताची. सार्‍या जनतेची सत्ता. अपूर्व अशी ती वस्तु होती.


 

कमलेची प्रकृति तिकडे सुधारेना. जवाहरलालांची सुटका करण्यांत आली. विमानानें ते युरोपांत गेले. स्वित्झर्लंडमधें लॉसने येथें ती होती. जवाहर तिच्याजवळ बसायचे, बोलायचे, वाचून दाखवायचे, फुलें आणून द्यायचे. पत्‍नीचा आत्मा त्यांना या वेळेस समजला. परंतु १८ फेब्रुवारी १९३६ या दिवशीं कमला कायमची देहरूपानें तरी गेली. विमानानें शून्य मनानें ते भारताकडे येत होते. वाटेंत बसर्‍याहून इंग्लंड मधील प्रकाशकांना त्यांनीं “नसलेल्या कमलेला” ही आत्मचरित्राला अर्पणपत्रिका पाठवली. त्या दोन शब्दांत सारें विश्व होतें. इंदिरेचें १९३८ मध्यें फेरोज गांधींजवळ लग्न लागलें. त्या वेळेस कन्यादान करतांना पंडितजींनी एक रिकामा पाट कमलेसाठीं शेजारीं मांडला होता. थोरांचीं थोर मनें.

कर्मवीरांना रडायला वेळ नसतो. जीवन पुढें जात असतें. १९३६ च्या वादळी उन्हाळ्यांत लखनौ काँग्रेसला नेहरूंनाच अध्यक्ष करण्यांत आले. फैजपूरच्या ग्रामीण अधिवेशनाला तेच अध्यक्ष. हजारों शेतकरी मायबहिणी दुतर्फा पाहून मिरवणुकीच्या रथांतून खालीं उतरून नमस्कार करीत पायीं जाऊं लागले. झेंड्याची दोरी तुटली तेव्हां ती वर पुन्हां नेणार्‍या खानदेशच्या इंद्रसिंगला हृदयाशीं धरून त्यांनीं शंभर रुपये दिले.

मंत्रिमंडळ

पुढें देशभर निवडणुका होत्या. नेहरू देशभर हिंडले. विमान, मोटारी, बैलगाड्या, उंट, घोडे, सारीं वाहनें त्यांनीं वापरलीं. पायींहि चालले. एकदां रानांत मोटारचें पाणी संपलें तर रात्रीं पाणी बघत हिंडले. निवडणुकांत यश मिळालें. मंत्रिमंडळें घ्यायचीं कीं नाहीं यावर वर्ध्यास खडाजंगी झाली. जवाहरलाल अति संतापले. जमनालालजींनीं त्यांना मोटारींतून हिंडवून शांत करून आणलें. मंत्र्यांची राजवट सुरू झाली. जवाहरलालांना त्यांत फारसा रस नव्हता.

आई नि मावशी गेल्या

दोघां बहिणींचीं मध्यंतरीं लग्नें झालीं होतीं. स्वरूपचें तर वडील असतांनाच अपूर्व थाटानें रणजित पंडित यांच्याशीं झालें होतें. कृष्णाचें वडलांच्या मरणानंतर राजा हाथिसिंग यांच्याशीं झालें होतें. इंदिरेचें ठरल्यासारखें होतें. तें पुढें झालें. परंतु मध्यंतरीं १९३८ मध्यें आई एकाएकीं सोडून गेली. रात्रीं मुलांजवळ माता बोलत होती. तों वाताचा झटका आला तोच अखेरचा. आणि आई मरून २४ तास झाले नाहींत तोच या लहान बहिणीचा संसार थाटण्यासाठीं आलेली बिबिअम्मा तिचाहि प्राण निघून गेला. जणूं बहीण हेंच तिचें जीवन होतें !

प्रवास करून आले


नेहरू प्रवासाला निघाले. मध्यंतरीं ब्रम्हदेश, जावा इकडे ते जाऊन आलेच होते. आतां पुन्हां युरोपांत गेले. जणूं काँग्रेसचे प्रतिनिधि म्हणून सर्वत्र बोलले. म्हणाले : “हिंदूस्थानांत ब्रिटिश राजवटींत आम्ही फॅसिझम रोज अनुभवीत आहोंत.” स्पेनमधील यादवी युद्धांतील विमानहल्लेहि अनुभवून आले. चेकोस्लोव्हाकियांतील स्कोडा वगैरे कारखाने बघते झाले. स्वदेशीं परतले व चीनकडे गेले तों दुसरे महायुद्ध भडकलें.

 

पुन्हां तुरुंग

गांधीजी शिष्टाई विफल होऊन परत आले. ते मुंबईला उतरले. नवे व्हाइसरॉय विलिंग्डन यांना त्यांनीं भेटीची मागणी करणार्‍या तारा केल्या. नकार आला. जवाहरलालांना आधींच अटक झाली होती. महात्माजींनाहि अटक झाली. देशभर वणवा भडकला. माता स्वरूपराणी २६ जानेवारी १९३१ च्या स्वातंत्र्यदिनाच्या विराट सभेच्या अध्यक्ष झाल्या. लाठीमार झाला. सार्जंट हाणीत सुटले. नेहरूंच्या आईच्या डोक्यावर लाठी बसली. तुरुंगांत ती वार्ता ऐकून जवाहरलाल बेचैन झाले. म्हणाले : “मी बाहेर असतों तर माझी अहिंसा कसोटीस लागली असती.” १९२८ मध्यें सायमन कमिशनवरच्या बहिष्काराच्या वेळेस लखनौला जवाहरलालांनीं डोक्यावर घाव घेतले होते. परंतु हा आईवर प्रहार होता. सारें नेहरू कुटुंब अग्निपरीक्षेंतून जात होते.

कमला


कमला आजारी होती. आई काळजी घेत होती. पुढें चळवळ ओसरली. हरिजनांसाठीं महात्माजींचे उपवास झाले. जवाहर सुटला. कमलेजवळ थोडा वेळ बसून ते तडक बिहारमध्यें गेले. तेथें न भूतो न भविष्यति भूकंप झालेला. स्वयंसेवकांना काय करावें कळेना. नेहरू आले नि कुदळफावडे घेऊन ढिगारे खणूं लागले, प्रेतें बाहेर काढूं लागले. दहा दिवस त्यांनीं अपार श्रम केले. दहा दिवसांनीं ते अलाहाबादला आले नि बारा तास झोंपले. जाग आली का, कमला हळूच येऊन पाही. बारा तासांनंतर जाग आली. म्हणाले : “किती झोंपलों !” कमलाबरोबर, आईबरोबर बोलत चहा घेत होते. तों कलकत्त्याला केलेल्या भाषणाबद्दल वॉरंट आलें. पुन्हां खटला, शिक्षा नि तुरुंग. तुरुंग त्यांचें घरच झालें होतें. एका पत्रांत लिहितात : “येथें मनाची शान्ति आहे, विश्रांति आहे. वाचीन, मनन करीन, अधिक शहाणा होऊन बाहेर येईन.”

दुसर्‍या एका पत्रांत लिहितात : “डेहराडूनचा हा तुरुंग. बर्फाच्छादित शिखरें दिसत आहेत. मेघांनीं गाशा गुंडाळला आहे. निळें निळें गंभीर आकाश दिसत आहे. हें निळें आकाश किती आश्चर्यकारक, कसें वेड लावणारें ! हें निळें आकाश दिसावें म्हणून का अभ्रें गेलीं ?.... आतां सायंकाळ झाली आहे. सूर्याचे किरण पकडून लहान-मोठे ढग त्यांना चौफेर फेकीत आहेत. अनंत आकृति, क्षणांत बदलणार्‍या आणि रंगांची धिंगामस्ती. कांहीं वेळानें चन्द्रहि आला. जवळजवळ पूर्ण चन्द्र. विविधतेंत आणखी भर.”

ग्रन्थवाचनांत रमणारा, सृष्टीचें वेड असलेला, त्याला तुरुंग का कंटाळवाणा वाटेल ? परंतु प्रियजन दूर असतात. प्रत्यक्ष कार्य करतां येत नाहीं. हेंच शल्य असतें. जवाहरलालांनीं इंदिरेला विश्वेतिहासावर पत्रें लिहिलीं. तीं आतां प्रसिद्ध झालीं आहेत. जणुं इंदिरेचें निमित्त करून भारतीय मुलांसाठीं लिहीत होते. पुढें आत्मचरित्र लिहायला घेतले. इकडे कमला अधिकच खंगत चालली. मधून तिला भेटायला ते येत. चार दिवस संपतांच पुन्हां तुरुंगांत जात. कमलेला शेवटीं युरोपांत पाठवायचें ठरलें. तिला भेटायला तुरुंगांतून ते दोन दिवस घरीं आले. तिला निरोप देऊन जड मनानें ते पुन्हां तुरुंगांत गेले.

   

१९३० साल उजाडलें

स्वातंत्र्याचा ठराव झाला. पुढें काय ? महात्माजी स्वस्थ नव्हते. त्यांनीं व्हाइसरॉयकडे त्या ऐतिहासिक अकरा मागण्या धाडल्या. दोन ओळींचा नकार आला. गांधीजी म्हणाले : “भाकर मागितली, मिळाले दगड !” १९३० च्या १२ मार्चला महात्माजी दांडीयात्रेला बाहेर पडले. म्हणाले : “आधीं मी सत्याग्रह करीन, मग सारे करा.” आणि त्याप्रमाणें झालें. सारें राष्ट्र उठावलें. सर्वत्र लाठीमार, गोळीबार. जवाहरलालांना अटक झाली. जूनमध्ये मोतीलालांनाहि झाली. परंतु आजारीपणामुळें त्यांची सुटका करण्यांत आली. ते मसुरीला जाऊन राहिले. इतक्यांत जवाहरहि सुटले. मुलाला भेटायला पिता येत होता. जवाहर स्टेशनवर होता. गाडीला उशीर झाला. तिकडे सभेला जवाहरलालजींना जायचें होतें. शेवटीं ते गेले. पिता स्टेशनवर उतरला तों समोर पुत्र नव्हता. घरीं ते मुलाची वाट पहात होते. परंतु तिकडेच त्याला अटक झाल्याची वार्ता आली. क्षणभर मोतीलाल खिन्न झाले. परंतु म्हणाले : “अत:पर औषधें नकोत. माझा आजार गेला. मलाहि काम करूं दे.”

मोतीलाल गेले


परंतु प्रकृति सुधारेना. १९३१ च्या जानेवारींत जवाहर सुटला तो घरीं येऊन सरळ पित्याच्या खोलींत गेला. पितापुत्रांनीं मिठी मारली. मग मोकळा होऊन पुत्र अंथरुणावर बसला. अखेर अश्रु आलेच. मुलगा भेटला म्हणून मोतीलालांचें मुख फुललें होतें. जवाहरलालांच्या डोळ्यांत करुण वेदना होती. येरवड्याहून गांधीजी सुटले. तेहि तडक अलाहाबादला आले. मोतीलालांना ४ फेब्रुवारीस क्षकिरणोपचारांसाठीं लखनौस नेण्यांत आलें. ५ तारखेस रात्रीं प्रकृति अधिकच बिघडली. पत्‍नीला म्हणाले : “मी पुढें जातों. तुझी वाट बघेन.” कृष्णा रडूं लागली. तिला जवळ घेऊन म्हणाले : “माझ्या छोट्या मुलीनें शूर असलें पाहिजे.” गांधीजींना म्हणाले : “मी स्वराज्य पहायला नाहीं. परंतु तुम्हीं तें आणलेंच आहे.” मुखावर शान्ति पसरली. गायत्री मंत्राचा जप करीत हा पुण्यप्रतापी पुरुष ६ फेब्रुवारी १९३१ ला पहाटे देवाघरीं गेला !

असा भाऊ कुठें मिळेल ?

गांधीजी दिल्लीला वाटाघाटींसाठीं गेले. दु:ख गिळून जवाहरहि गेले. आयर्विनबरोबर तडजोड झाली. कराचीला राष्ट्रसभेचें अधिवेशन होतें. भगतसिंग, राजगुरु, सुखदेव यांना सरकारनें फांशीं दिलें. भगतसिंगांना जवाहरलाल भेटले होते. त्या घटनांचा अमिट परिणाम त्यांच्या मनावर झाला होता. कराचीला मूलभूत मानवी हक्कांचा ठराव पास झाला. गांधीजी लंडनला निघाले. नेहरू घरीं थोडी व्यवस्था लावीत बसले. त्यांनीं लहान बहिणीला लिहिलें : “घर व जें कांहीं आहे तें तुझें व आईचें. मी विश्वस्त म्हणून सारें पाहीन. मला व माझ्या कुटुंबाला फारसें लागणार नाहीं. आपण नीट राहूं.” बहीण कृष्णा ‘ना खंत ना खेद’ या पुस्तकांत लिहिते : “असा भाऊ कुठें मिळेल ?”

आई दु:खी होती. पतीच्या आधीं आपण भरल्या कपाळानें, भरल्या हातांनीं जाऊं, असें तिला वाटे. परंतु उलटें झालें. वेळ मिळे तेव्हां मातृभक्त जवाहरलाल आईजवळ बसून तिचें दु:ख हलकें करायचे.

 

व्यापक दृष्टीचे शिक्षक

ते बहीण कृष्णा हिला म्हणाले : “हा जिनीव्हाचा नकाशा घे. हें ट्रामचें वेळापत्रक. हीं तिकिटांचीं कूपनें. जा हिंड फीर. हा इंग्लिश-फ्रेंच शब्दकोश घे.” तिनें फ्रेंच शिकावें म्हणून एकदां रागावले. प्रत्येकानें कांहीं शिकावें, वेळ फुकट दवडूं नये, परावलंबी नसावें, असें त्यांना फार वाटतें. बरेंच सामान घेऊन मंडळी चालत जात होती. कृष्णा म्हणाली : “पाय थकले. मोटार कर ना रे भाई ?” भाई म्हणाला : “मोटार केली तर मग रात्रीं नाटकाला नाहीं जायचें. काय पाहिजे बोला.” नाटकाचा आनंद गमावण्याऐवजीं सगळ्यांनीं पायीं जायचें कबूल केलें.

उन्हाळ्यांत युरोपांतील अनेक विद्यार्थी जिनीव्हाला जमतात. तो महान् मेळावा असतो. हिंदी, चीनी, सिलोनी, अमेरिकन, फ्रेंच, जर्मन सारे तेथें जमावयाचे. जवाहरलाल त्यांच्यांत मिसळावयाचे. प्रख्यात फ्रेंच साहित्यिक रोमाँ रोलाँ यांनाहि ते मधून भेटत. घरीं कृष्णा स्वयंपाकपाणी करी. जवाहरलालहि मदत करायचे. कृष्णाला खिजवायचे : “तूं फार सुखांत वाढलीस. काम करीत जा. श्रम करीत जा. श्रम करीत जा. सुखासीन जीवनानें व्यक्तिमत्त्वाचा विकास नाही होत.” अनेक क्रान्तिकारक भेटायला यायचे. धनगोपाल, वीरेन्द्र चट्टोपाध्याय यायचे, थोडावेळ रहायचे, जायचे. जवाहरलाल इटलींतही नेपल्स वगैरे पाहून आले. पॅरिसला अनेक फेर्‍या व्हावयाच्या.

ब्रूसेल्स येथें साम्राज्यविरोधी संघाची स्थापना करण्यांत येत होती. जवाहरलालांना हिंदचे प्रतिनिधि म्हणून आमंत्रण देण्यांत आलें. ते गेले. आजच्या इंडोनेशियाचे पुढारी त्या वेळेस प्रथमच जवाहरलालांना भेटले. थोड्या दिवसांनी मोतीलालहि युरोपांत आले. १९२७ मध्यें रशियन क्रांतीच्या १० व्या वार्षिक दिनाला मॉस्कोहून पितापुत्रांना आमंत्रण आलें होतें. मंडळी तिकडे गेली. जवाहरलाल बरेंच बघून आले. १९२७ च्या डिसेंबरांत कोलंबोला सारी मंडळी आली. मद्रासला १९२८ मध्ये काँग्रेसचें अधिवेशन होतें. तें आटोपून आनंदभवनांत हे प्रवासी पुन्हा आले.

स्वातंत्र्याचा ठराव

१९२८ च्या डिसेंबरांत कलकत्ता काँग्रेस भरली. मोतीलालजी अध्यक्ष होते. वसाहतीच्या स्वराज्याचा ठराव तेथें मंजूर झाला. जवाहरलालांचा विरोध होता. महात्माजी म्हणाले : “सरकारला एक वर्षाची मुदत देऊं. नाहींतर स्वातंत्र्याचा ठराव करूं व त्यासाठी लढा देऊं.” एक वर्ष हां हां म्हणतां गेलें. देशभर युवक चळवळी उभ्या राहिल्या. उत्तर प्रदेशांतील युवक चळवळीचे पंडितजी अध्यक्ष होते. अखिल भारतीय कामगार चळवळीचेहि ते अध्यक्ष झाले. याच सुमारास हिंदी कम्युनिस्टांवर सरकानें खटला भरला. मीरत खटला म्हणून तो प्रसिध्द आहे. त्यांच्यासाठीं जवाहरलालांनीं बचावसमिति नेमली. परंतु खटल्यांतील व्यक्ति आपापलींच प्रचंड वक्तव्यें आणीत व न्यायमूर्तींसमोर वाचीत. बचावसमितीशीं ते सहकार करीत. ना. जवाहरलालांना वाईट वाटलें. १९२९ ची लाहोर काँग्रेस आली. जवाहरलालांचें नांव अध्यक्ष म्हणून उत्तर प्रदेशानें सुचविलें. गांधीजींनी तें उचलून धरलें. त्यांनीं लिहिलें : “तो स्फटिकाप्रमाणें निर्मळ आहे. शूर आहे. त्याचा उतावीळपणाहि त्याला शोभतो. राष्ट्र त्याच्या हातांत सुरक्षित आहे.” लाहोरची काँग्रेस भरली. महात्माजींनीं दिलेली वर्षाची मुदत संपली होती. ३१ डिसेंबर १९२९ रोजीं स्वातंत्र्याचा ठराव मंजूर झाला. रावी नदीच्या तीरावर रात्रीं बारा वाजता जवाहरलालांनीं स्वातंत्र्याची प्रतिज्ञा सांगितली, लाखोंनीं ती उच्चारली. २६ जानेवारी हा स्वातंत्र्यदिन म्हणून पाळण्याचा देशभर आदेश गेला.

   

पुढे जाण्यासाठी .......