शुक्रवार, मे 24, 2019
   
Text Size

आस्तिक

प्रयोगपते, मधूनमधून असें कसोटी घेणारें प्रसंग येतीलच. त्या त्या काळीं निरनिराळया वेषांत निरनिराळया मिषांनी कांही वक्रतुंड नेहमी राहतीलच तुझ्या प्रयोगाला विरोध करण्यासाठीं उभें. ते आपापल्या समूहांना दुस-यांपासून सर्वस्वी अलग राहावयास शिकवतील. लहान लहान मुलांची मनें द्वेषानें भरूं पाहतील. रात्रंदिवस सर्वांच्या कानींकपाळीं 'द्वेष, द्वेष', 'सूड सूड' म्हणून ओरडत राहतील. परंतु मनुष्यांतील सदंशावर, मनुष्यांतील मांगल्यावर श्रध्दा ठेवणारे थोर आस्तिकही त्या त्या काळीं उभे राहतील. आणि शेवटी सर्वांना सांभाळूं पाहणा-या ऐक्याचा विजय होईल. जीवनाचें स्वरूप शेवटीं संहार हें नसून सहकार्य हें आहे ही गोष्ट सर्वांना पटेल. द्वेष सदैव विजयीं होऊं शकत नाहीं. आत्म्याला सर्वांना भेटण्याची इच्छा असते. कोंडी फोडून उड्डाण करण्याचा त्याचा स्वभाव आहे. कवची फोडून, अंडें फोडून पक्षी बाहेर पडतो व अनंत आकाशांत नाचूं-गाऊं लागतो, त्याप्रमाणें मानवी आत्माहि सर्व कृत्रिम बंधनें तोडून पंख फडफडवून बाहेर पडेल. द्वेषाचींच उपनिषदें पसरवणारे वक्रतुंड सरळ होतील. उच्च ध्येयासाठीं ज्या वेळीं आस्तिकांसारखी एखादी महान् विभूति शांतपणें प्राणयज्ञ करावयास उभी राहतें, त्या वेळीं सर्व लोक गंभीरपणें, उत्कटपणें विचार करूं लागतात आणि त्या विभूतींभोंवतीं गोळा होतात. उदात्त त्याग शेवटीं विजयी होतो. सकल चराचरासाठीं रात्रंदिवस जळणा-या सूर्याभोंवतीं इतर ग्रहोपग्रह शेवटीं प्रदक्षिणा घालूं लागतात व त्याच्यापासून प्रकाश घेऊन प्रकाशमान होतात. सर्वोदयासाठी निरपेक्षपणें सर्वस्वाचा होम करणा-यांच्या भोंवती मानवी समाज शेवटीं प्रदक्षिणा घालील. अशा रीतीनें विरोधांतून शेवटीं विकासच विजयी होऊन बाहेर पडेल. म्हणून तूं कधीहि निराश होऊं नकोस. घाबरूं नकोस. सत्प्रवृत्तींवर विश्वास ठेवून काम कर. शेवटीं सत्याचा जय होईल, यावर श्रध्दां ठेव. सत्कर्मासाठीं धडपडत राहा. मानवांना प्रेमानें जवळ आणण्यासाठीं झट. एकमेकांचा चांगुलपणा पाहावयास शिकव. या सुंदर व विशाल भारतदेशांत मानवैक्याचा प्रयोग संपूर्णपणें यशस्वी होईल. तो यशस्वी झालेला माझ्या डोळयांना दिसतहि आहे !'

'प्रभो, आम्ही प्रयत्नांची पराकाष्ठा करूं. अशक्य वाटणारें शक्य करूं. मानव शेवटीं अंतर्यामीं एक आहे हे सर्वांना कळून पराकोटीचा आनंद होईल. देवदेवा, तूं चिंतनांत रमून जा. आम्हीं तुझे पाईक काळजीपूर्वक-श्रध्दापूर्वक प्रयोग परिपूर्णतेला नेल्याशिवाय राहणार नाहीं. या भव्य व सुंदर भारत देशांत तो प्रयोग शेवटच्या परिणत दशेला आला कीं आम्ही तुला हांक मारूं प्रयोगाचें हें फळ पिकून गोड झालें कीं तें तुझ्या मंगल चरणीं वाहूं व कृतार्थ होऊं.' प्रयोगपति म्हणाला.

प्रभुनें चिंतनसिंधूंत पुन्हां बुडी घेतली. प्रयोगपति पुन्हां पुढील कार्याला लागला. महान् देवदत्त कार्य ! देवाचा महान् भारतीय प्रयोग !

 

प्रयोगपति अत्यंत आनंदला होता. झाड जो लावतो, त्यालाच तें जगण्याचा आनंद. इतरांना त्याच्या आनंदाची काय कल्पना ? आर्य व नागयांच्या ऐक्याचा प्रयोग कितपत यशस्वी होतो ही चिंता होती. नाव तीरास लागणार कीं तुफान वादळांत बुडणार ? अशीं धास्ती वाटूं लागली होती. प्रयोगपतीच्या श्रध्देची परीक्षा होती. त्यानें प्रयत्न सुरू ठेवले. श्रध्देस यश आलें. पहिलें पाऊल टाकण्यांत आलें.

प्रयोगपतीनें परमेश्वरांस मंगल गीतांनी जागें केलें. प्रभु चिंतनांतून उठला. प्रयोगपतीचें आनंदी मुख पाहून त्याला समाधान वाटलें.

'पहिला प्रयोग पार पडला ना ?' प्रभूनें विचारिलें.

'होय, देवा ! ' प्रयोगपति नम्रपणें म्हणाला.

प्रभु म्हणाला, 'प्रयोग पुढें चालूं दें. आणखी अन्य मानवी प्रवाह या भरतभूमींत आण. ऐक्याचें पाऊल आणखीं पुढें पडूं दे. नाना धर्म, नाना संस्कृति येऊं देत हळूहळू एकत्र. प्रथम प्रथम स्पर्धा होईल, झगडें होतील. परंतु त्यातून शेवटीं परमैक्य प्रकट होईल. माझ्या दृष्टीला तें सर्व संस्कृतीचें ऐक्य दिसत आहे. भरतभूमीत ती माझी इच्छा तृप्त झालेली मला दिसत आहे. आर्य व नाग यांच्या ऐक्यांत किती अडचणी आल्या ! परंतु त्या कांहीच नव्हतं. पुढें याहून मोठया अडचणी येतील. ज्या नागांची व आर्यांची आज एकी झाली त्यांतूनहि पुढें निराळें प्रश्न उत्पन्न होतील. आर्य लोक नागांची संस्कृति आत्मसात् करितील, परंतु नागांना खालीं खालीं लकटतील. त्यांना एक प्रकारे ठिकठिकाणीं अस्पृश्य करितील. त्यांच्या शेतीभाती जप्त करितील. त्यांना केवळ परावलंबी करितील. त्यामुळे आर्य व नाग यांच्या झगडयांऐवजीं स्पृश्य व अस्पृश् या नांवाने झगडा सुरू होईल. परंतु त्यानें घाबरून जाण्याचे कारण नहीं. कांही उदार स्पृश्य ह्या अस्पृश्यांना पुन्हां प्रेमानें जवळ घेऊं पाहतील. परंतु मग अस्पृश्यच रागावून दूर राहूं लागतील. ते म्हणतील, 'आम्ही अलगच राहूं.' परंतु त्यांचा हा राग हळूहळू दूर होईल. प्रथम आई रडणा-या मुलाला घेत नाहीं. मग ती त्याला घेऊंन गेली तर चिडलेलें मूल आईजव जात नाहीं. तसेंच हें आहे. परंतु शेवटी मायलेकरें एकत्र येतीलच. तसे हे प्रवाह पुन्हां जवळ येतील. तसेच हिंदु व मुसलमान असे झगडें होतील. हिंदु-मुसलमान प्रथम लढतील. भांडतील. परंतु मागून ते एकमेकांची संस्कृति अभ्यासूं लागतील. एकमेकांच्या सुंदर चालीरीति घेतील. एकमेकांच्या निरुपद्रवी धार्मिक आचारविचारांना मान्यता देतील. एकमेकांच्या साधुसंतांना भजतील. परंतु पुन्हांहि कोणी मध्येंच व्यत्यय आणतील. पुरी होत येणारी इमारत ढांसळूं लागेल. या देशाचीं शकलें करण्याचे विचार उत्पन्न होतील. प्रयोगपते, तुझे हजारों वर्षांचे प्रयत्न मातींत मिळतील, असें तुला वाटेल. सर्वांना अंधार घेरील. कसें पाऊल टाकावें असा विचार पडेल. परंतु ह्या देशाचे तुकडे करा असें म्हटलें जातांच झोपलेंलेहि जागे होतील. न बोलणारेही बोलू लागतील. सर्व सत्प्रवृत्तीचे लोक पांगलेले होते ते एक होतील. म्हणतील, नाहीं होऊं देणार तुकडे. आम्ही एकत्र राहूं. परस्परांचे मांगल्य पाहूं. तडजोड करूं. हिंदु, मुसलमान, शीख, ख्रिश्चन सारे उठतील व ऐक्याचे प्रयत्न करूं लागतील.

 

आस्तिक भावनाभारानें वांकून खांली बसले. जनमेजय उभा राहिला. त्याला प्रथम बोलवेना. मोठया कष्टानें तो बोलूं लागला. 'मला सर्वांनी क्षमा करावी. नागांनी क्षमा करावी. ज्यांना ज्यांना मी शारीरिक वा मानसिक वेदना दिल्या, त्यांच्याजवळ मी क्षमा मागतों. भगवान् आस्तिकांनी सत्पथ दाखविला. या मार्गानें आपण सारें जाऊं या. आजच्या प्रसंगाचें चिरस्मरण राहण्यासाठीं आपण वर्षांतील एक दिवस निश्चित करूं या. आषाढ-श्रावणांत पाऊस फार पडतो. रानावनांत दूर राहणारे सर्प, नाग पाण्यानें बिळें भरली म्हणजे आपल्या आश्रयांस येतात. नागबंधु सर्पांची पूजा करतात. आपण पावसाळयांतील एखादा दिवस नागपूजेसाठीं म्हणून राखूं या. श्रावण शुध्द पंचमीचा दिवस ठरवूं या. कारण त्या दिवशींच मोठी नागयात्रा भरत असते. तोच दिवस हिंदुस्थानभर ठरवूं. त्या दिवशीं आर्य व नाग, सर्वांनीच नागांची पूजा करावी. त्या दिवशींच संपूर्ण अहिंसा पाळूं. कींड-मुंगीला दुखवणार नाहीं, पानफूल तोडणार नाहीं. एक दिवस तरी प्रेमाचें महान् दर्शन.त्या दिवशीं हंसू, खेळूं, नाचूं, झोक्यावर झोके घेऊं, कथागोष्टी सांगूं. तुम्हां सर्वांना आहे का ही सूचना मान्य ?'

सर्व राजांनी संमति दिली. ऋषिमुनींनी संमति दिली. नागजातीतील तो तक्षकवंशीय तरुण म्हणाला, 'आम्हीं सारे विसरून जाऊं. आपण सारे भाऊ भाऊ होऊं.' वत्सला तेथें येऊन म्हणाली, 'मी महाराज जनमेजयांस फार कठोर बोललें, त्यांनी क्षमा करावी.' परंतु जनमेजयच उठून म्हणाला, 'तुम्ही थोर पतिव्रता आहांत. राजाच्या आज्ञेपेक्षां सदसद्विवेकबुध्दीची आज्ञा अधिक थोर असेल, हें तुम्ही निर्भयपणें जगाला दाखवलेंत. राजाची आज्ञा अयोग्य असेल तर ती पायाखालीं तुडविणें हेंच प्रजेचे कर्तव्य. अशानेंच राजा ताळयावर येईल. राजा शुध्दीवर येईल. राजाच्या 'होस हो' म्हणणें हें प्रजेचें काम नाहीं. वत्सलाताई, तुम्हीच सध्दर्म दाखविलांत. त्या सैनिकांनाहि माघारे दवडून नवपंथ दाखविलांत. या मदांधाला क्षमा करा. मीं महान् अपराध केला. मला तुमच्या चरणांवर पडू दे व रडूं दे.'

खरोखरच राजा जनमेजय वत्सलेच्या पायां पडला.'शाबास, शाबास !' सारें म्हणाले. वृध्द सुश्रुता आजी म्हणाली, 'जनमेजय व वत्सला यांचा एका दिवशींचा जन्म आहे. दोघें एका ध्येयाचीं झाली ! ' सोहळा संपला. सर्व भरतखंड भेटलें. एकरूप झालें. आनंदीआनंद झाला.'

   

'आजचा परम मंगल दिवस. उपनिषदें आज कृतार्थ झालीं. परमेश्वरानें फार मोठी कृपा करून हा दिवस दाखविला. या भारताच्या इतिहासाचें विधिलिखित आज आपण लिहून ठेवीत आहोंत, सुवर्णाक्षरांनी लिहून ठेवीत आहोत. निरनिराळया जातींनी सूडबुध्दीनें एकमेकांशी सदैव लढत राहण्याऐवजी, 'आपलीच संस्कृति श्रेष्ठ, आपणच काय ते देवाचे लाडके, सर्व सद्गुण केवळ आपणंतच आहेत, बाकीचे मानववंश महणजे नुसते शुंभ, हीन, असंस्कृत पशु' असे मानण्याऐवजीं दुस-या मानव वंशास गुलाम करून त्यांचा उच्छेद करण्याऐवजीं सर्व मानववंशात दिव्यता आहे, त्या त्या भिन्न मानवी समाजांतहि एक प्रकारची चारित्र्याची प्रभा असते, त्यांच्या त्यांच्या संस्कृतींतहिविशिष्ट असे महत्वाचे गुण असतात. हे ध्यानांत घेऊन एकमेकांनी एकमेकांच्या जवळ येणें, मनानें व बुध्दीनें अधिक श्रीमंत होणें, अधिक विशाल होणें हें सर्व मानवांचे कर्तव्य आहे, ही गोष्ट या भारतांत आज प्रामुख्यानें ओळखिली जात आहे. अत:पर झाले गेलें विसरून गेलें पहिजे. खंडीभर मातींतून जो एक सोन्याचा कण मिळतो तो आपण जवळ घेतों. त्याप्रमाणे मानवीं इतिहासाच्या अनंत घडामोडींतून शेवटीं जो सत्कण मिळतो, तो घेऊन पुढें गेले पाहिजे. ती आपली पुढची शिदोरी. भावी पिढीच्या हातांत द्वेषाची जुनी मशाल आपण देणार नाहीं. प्रेमाचा हा दीप त्यांच्या हातीं देऊं. 'हा नंदादीप वाढवीत न्या,' असे त्यांना सांगूं. जो सोन्याचा कण आपणांस मिळाला तो त्यंना देऊं. जुनीं मढीं उकरीत बसण्यांत अर्थ नाहीं. जुन्या इतिहासांतील भांडणें उगाळींत बसण्यांत अर्थ नाहीं.जुन्या इतिहासांतील मंगल घेऊन पुढें गेले पाहिजे. एका म्हाता-याची गोष्ट तुम्हांला माहीत असेल. त्याला दोन मुलगे होते. दोघांतील शहाणा कोण, तें त्याला पाहावयाचें होतें. त्यों त्यांना दोन खोल्या बांधून दिल्या. किंचित् द्रव्य दिलें. 'एवढयाश्या द्रव्यांत जो आपली खोली भरून दाखवील तयाला मी माझी सर्व संपत्ति देईन.' असें त्यानें सांगितलें. एका मुलाला गांवातील कचराच अगदी अल्प किंमतीत मिळाला. त्याने गाडया भरून ती घाण आणली व खोली भरून टाकिली. परंतु तो दुसरा मुलगा. त्यानें मातीच्या दहा पणत्या विकत घेतल्या. त्यांत तेल घातलें, वाती घातल्या. ते लहानसे मंगल दीप त्यानें खोलीत लावून ठेवले. बाप परीक्षा घ्यावयास आला. एक खोली त्याने घाणींने भरलेली पाहिली. एका खोलीत मधुर मंगल असा शांत प्रकाश भरलेला पाहिला. आपणहि जुन्या इतिहासांतील घाण नेहमीं बरोबर बाळगूं नये. त्यांतील प्रकाश घ्यावा. आतां उखाळयापाखाळया नका काढूं. सर्व राजे-महाराजे, सर्व ऋषिमुनि, सर्व आश्रम, सर्व प्रजा, सर्वांनी आता हे ऐक्याचे बाळ वाढवावे.

ये, तक्षकवंशांतील नायका, ये. तुझा व जनमेजयाचा हात मी एकमेकांच्या हातांत देतो. या. आतां हे हात एकमेकांस तारोत, सांभाळोत. हे हात प्रेमसेवा देवोत. हे हातं विषे चारणार नाहींत. होळींत लोटणार नाहींत. भेटा, परस्परांस क्षेमालिंगन द्या. इंद्रा तूंहि ये. जनमेजयास भेट. मणिपूरच्या राजा, ये, तूंहि जनमेजयास हृदयाशी धर. भरतखंडांत आतां शांति नांदो, आनंद नांदो, विवेक नांदो, स्नेह नांदो, सहकार्य नांदो. आज मला धन्य धन्य वाटत आहे. तपोधनाला शांतिप्रसारापेक्षां दुस-या कशांत आनंद आहे ? खरा धर्मशील मनुष्य उगीचच्या उगीच केवळ स्वार्थासाठीं जगाला युध्दाच्या खाईत लोटणार नाहीं. खरा धर्मशील मनुष्य हे वणवे विझवण्याचा कसून प्रयत्न करील, स्वत:चे प्राण अर्पून प्रयत्न करील. आज तुम्ही सारें खरे धर्मपूजक शोभतां. आज धर्माला आनंद झाला असेल, परमेश्वराला प्रेमाचें भरतें आलें असेल ! '

 

'राजा, हा आस्तिक तुझ्याजवळ ही प्रेमभिक्षा मागत आहे. राजानें नाहीं म्हणू नये, घाल ही ऐक्याची भिक्षा भांरताच्या इतिहासांतील दिव्य शेवटी कठोरांतील कठोरहि विरघळतो. कठोरता आत्मचंद्राला कायमची चिकटूं शकत नाहीं. ती शेवटीं गळते. ती पाहा तुझी कठोरतापाझरली. राजा, तुझ्या डोळयांतून पाणी आले ! '

'भगवन् मला क्षमा करा. मलाच ह्या पाप्याला होळींत फेंका. माझेंच दहन करा. मी अपराधी आहें. या सहस्त्रावधि मातांच्या शापांनी मी आधींच जळून गेलों असेल.' जनमेजय आस्तिकांच्या पायांवर पडून म्हणाला.

'ऊठ, राजा ऊठ. आलेले वादळ गेलें. द्वेषपटल गेलें. तुझ्या हृदयांतील खरा धर्मसूर्य जागा झाला. आतां कशाला मरूं इच्छितोस ? या हजारों माता तुला आशीर्वाद देत आहेत. पाहा त्यांची मुखें फुललीं. त्यांचे डोळे भरून आले. ते अश्रुं तुझे जीवन फुलवतील. ते आशीर्वादाचे अश्रु आहेत. आतां मरण्याची इच्छा नको करूं. आतां तर तुझा सर्वांना खरा आधार. आतां चिरंजीव हो. हें ऐक्य वाढव. या ऐक्याला सर्वत्र हिंडून फिरून पाणी दे. पूर्वीच्या जीवनावर पडदा पडूं दें. झाले गेले सर्वजण विसरून जाऊं. अंधारांतील प्रकाश जीवनात भरूं.' आस्तिक म्हणाले.
सर्व नागबंदींना मुक्त करण्यांत आले. मुले आईबापांना बिलगली. सखे सख्यांना भेटले. पत्नींनीं पतींकडे अश्रुपूर्ण दृष्टीनें प्रेमाने पाहिले. तेथें प्रेमाचा सागर उचंबळला. आनंदाचा सागर उचंबळला. जयजयकार गगनांत गेले. 'महाराजाधिराज जनमेजयांचा विजय असो', 'भगवान् आस्तिकांचा विजय असो', 'शांतिधर्माचा, ऐक्यधर्माचा, संग्राहक प्रेमधर्माचा विजय असो' असे नाना जयजयकार ! मुलें नाचूं लागलीं. शांतिध्वजा फडकवूं लागली. कृष्णी कार्तिकाला भेटली. वत्सला नागानंदाजवळ भावनांनी ओथंबून उभी होती. नागानंद बांसरी वाजवूं लागले. प्रेमाची बांसरी. लक्षावधि प्रजा प्रेमसंगीतांत डुंबत राहिली. मुलें नाचूं लागलीं.

जनमेजयानें बृहत् भारतीय परिषद् बोलाविली. राजेमहाराजे आले. ऋषिमुनि आले, इंद्र आला. नागनायक आले, नागराजे आले. भव्य दिव्य सभा. लाखों आर्य व नाग जनता जमली होती. जे पूर्वी बंदी होते ते सर्व वस्त्रालंकारांनी अलंकृत असे तेथें शोभत होते. वृध्द सुश्रुता आसनावर होती. मुख्य आसनावर भगवान् आस्तिक होते. त्यांच्या एका पायाशीं जनमेजय होता. दुस-या पायाशीं इंद्र होता. अपूर्व सभा.

आरंभी नागानंदानें बांसरी वाजविली. सर्व सभा एका भावनासिंधूंत डुंबू लागली. सर्वांचा एका वृत्तीत लय झाला. नंतर ऋषींनी शांतिमंत्र म्हटले. मग श्रीआस्तिक बोलावयास उभे राहिले.

   

पुढे जाण्यासाठी .......