शुक्रवार, आँगस्ट 23, 2019
   
Text Size

आस्तिक

'राजा, हा आस्तिक तुझ्याजवळ ही प्रेमभिक्षा मागत आहे. राजानें नाहीं म्हणू नये, घाल ही ऐक्याची भिक्षा भांरताच्या इतिहासांतील दिव्य शेवटी कठोरांतील कठोरहि विरघळतो. कठोरता आत्मचंद्राला कायमची चिकटूं शकत नाहीं. ती शेवटीं गळते. ती पाहा तुझी कठोरतापाझरली. राजा, तुझ्या डोळयांतून पाणी आले ! '

'भगवन् मला क्षमा करा. मलाच ह्या पाप्याला होळींत फेंका. माझेंच दहन करा. मी अपराधी आहें. या सहस्त्रावधि मातांच्या शापांनी मी आधींच जळून गेलों असेल.' जनमेजय आस्तिकांच्या पायांवर पडून म्हणाला.

'ऊठ, राजा ऊठ. आलेले वादळ गेलें. द्वेषपटल गेलें. तुझ्या हृदयांतील खरा धर्मसूर्य जागा झाला. आतां कशाला मरूं इच्छितोस ? या हजारों माता तुला आशीर्वाद देत आहेत. पाहा त्यांची मुखें फुललीं. त्यांचे डोळे भरून आले. ते अश्रुं तुझे जीवन फुलवतील. ते आशीर्वादाचे अश्रु आहेत. आतां मरण्याची इच्छा नको करूं. आतां तर तुझा सर्वांना खरा आधार. आतां चिरंजीव हो. हें ऐक्य वाढव. या ऐक्याला सर्वत्र हिंडून फिरून पाणी दे. पूर्वीच्या जीवनावर पडदा पडूं दें. झाले गेले सर्वजण विसरून जाऊं. अंधारांतील प्रकाश जीवनात भरूं.' आस्तिक म्हणाले.
सर्व नागबंदींना मुक्त करण्यांत आले. मुले आईबापांना बिलगली. सखे सख्यांना भेटले. पत्नींनीं पतींकडे अश्रुपूर्ण दृष्टीनें प्रेमाने पाहिले. तेथें प्रेमाचा सागर उचंबळला. आनंदाचा सागर उचंबळला. जयजयकार गगनांत गेले. 'महाराजाधिराज जनमेजयांचा विजय असो', 'भगवान् आस्तिकांचा विजय असो', 'शांतिधर्माचा, ऐक्यधर्माचा, संग्राहक प्रेमधर्माचा विजय असो' असे नाना जयजयकार ! मुलें नाचूं लागलीं. शांतिध्वजा फडकवूं लागली. कृष्णी कार्तिकाला भेटली. वत्सला नागानंदाजवळ भावनांनी ओथंबून उभी होती. नागानंद बांसरी वाजवूं लागले. प्रेमाची बांसरी. लक्षावधि प्रजा प्रेमसंगीतांत डुंबत राहिली. मुलें नाचूं लागलीं.

जनमेजयानें बृहत् भारतीय परिषद् बोलाविली. राजेमहाराजे आले. ऋषिमुनि आले, इंद्र आला. नागनायक आले, नागराजे आले. भव्य दिव्य सभा. लाखों आर्य व नाग जनता जमली होती. जे पूर्वी बंदी होते ते सर्व वस्त्रालंकारांनी अलंकृत असे तेथें शोभत होते. वृध्द सुश्रुता आसनावर होती. मुख्य आसनावर भगवान् आस्तिक होते. त्यांच्या एका पायाशीं जनमेजय होता. दुस-या पायाशीं इंद्र होता. अपूर्व सभा.

आरंभी नागानंदानें बांसरी वाजविली. सर्व सभा एका भावनासिंधूंत डुंबू लागली. सर्वांचा एका वृत्तीत लय झाला. नंतर ऋषींनी शांतिमंत्र म्हटले. मग श्रीआस्तिक बोलावयास उभे राहिले.

 

राजा, विवेकाने बघ. निर्मळ प्रेमळ निरहंकारी दृष्टीनें बघ. शांतपणें हृदयांत डोकावूनबघ. माझें म्हणणें तुला पटेल. परंतु मला तूं वाचवावें म्हणून हें मी बोलत नाहीं. या नागांचा व त्यांना सहानुभूति दाखविणा-या सर्वांचा संहार करणार असशील तर माझीहि आहुतिं पडूं दे. नागजातींचा समूळ संहार चालला असतांना कोणाला जपतप करीत बसवेल, आश्रमांत राहवेल ? देवांच्या सहस्त्रावधि लेकरांचा अमानुष छळ होत असतांना कोण स्वस्थ बसेल ? इंद्रासारखें तुझ्याशी शस्त्रास्त्रांनी लढतील. तरवार हातीं घेऊन लढणें हे माझे काम नाहीं. माझ्यासारखा तपोधन तरवारीसमोर शांतपणे उभा राहील. अन्यायाला जीवनार्पणानें विरोध करील. पशुत्वाविरुध्द मनुष्यत्व उभे करून विरोध करील. राजा, या थोर माता तूं गाईप्रमाणे उभ्या केल्या आहेस. राजा, तुझ्या आयाबहिणींना, तुझ्या कुटुंबातील सर्वांना जर कोणीं असें दो-या बांधून उभे केलें असतें तर ? प्रत्येक गोष्ट स्वत:वरून पाहावीं. अरे, या तुझ्याच मायबहिणी आहेत. अर्जुनानें नागकन्यांशी नव्हते का विवाह केले ? आणि ती सती द्रौपदी ती तरी कोण होती ? मला तर वाटतें ती नागकन्याच असावी. कारण ऋषि अग्नीनें ती द्रुपद राजाला दिली. द्रुपदाला मूलबाळ नव्हतें. ऋषि अग्नि हा आर्यांच्या वसाहती वाढवणारा. त्यानें नागांना छळलें. परंतु सुंदर नागबाला पाहून त्यांचेंहि हृदय द्रवलें. ती लहान मुलगी त्यानें द्रुपदाला नेऊन दिली. ती काळीसांवळी होती म्हणून तिला कृष्णा असेंहि म्हणत. द्रुपदानें प्रेमानें तिला वाढवलें व ती द्रौपदी म्हणून ओळखली जाऊं लागली. माझे मत सर्वांना नाहीं पटणार. केवळ कृष्णवर्ण म्हणून आर्य नव्हत, असा सिध्दांत कसा मांडावा ? आम्हां नागांतहि कांहीं श्वेत नाग आहेत  तुमच्या आर्यातहि कांहीं कृष्णवर्ण आर्य असतील. परंतु खांडववन जाळवणा-या अग्नीनें द्रुपदाला ही मुलगी नेऊन दिली, ही गोष्ट निर्विवाद. तें कांहीं असों. मला सांगायचें एवढेंच कीं, या नागमाता एक प्रकारे तुझ्या माताच आहेत. त्यांचे बलिदान करायचें असेल तर कर. त्या मातांबरोबर माझेंहि भस्म होवों. माझ्या मातीचेंहि सोनें होवो.

राजा, या पृथ्वीवर शांतीचे राज्य असावें, अशी त्या पूर्वीच्या महर्षींची तळमळ. प्रत्येक वेदमंत्रांच्या शेवटीं ' ॐ शांति: शांति: शांति: ' अशी त्रिवार उत्कट ध्येयघोषणा त्यांनी केली आहे. पूर्वजांचीं थोर ध्येये उत्तरोत्तर अधिकाधिक मूर्त करावयाचीं हें पुढील पिढयांचे काम असतें. परंतु तूं तर त्या ध्येयांना मातींत मिळवूं पाहात आहेस. तूं ह्या नागांना नाहीं जाळायला उभें केलेंस, तर थोर पूर्वजांची महान् ध्येयें, त्यांची थोर स्वप्ने, त्यांच्या आशाआकांक्षा ह्या सर्वांची तूं होळी करणार आहेस. राजा, मनुष्यत्व कशांत आहे तें लक्षांत घे. पशुतेचा त्याग करीत दिव्यत्वाकडे जाणें हे मनुष्याचें काम. तूं कोठें रे खालीं चाललास ? अहंकाराच्या भरीस पडून कोठें चाललास वाहवत ? राजाची मति भ्रष्ट झाली तर सा-या राष्ट्राचा नाश होतो. भगवान शुक्राचार्यांच्या  सांगण्यांवरून तुझ्या पित्यानेच विष चारणा-या त्या तरुण  नागाला क्षमा नाहीं का केली, प्रेम नाहीं का दिले ? आज परीक्षिति काय म्हणत असतील ? मरतांना त्यांनी जें दिव्यत्व दाखविलें तें का तूं धुळींत मिळविणार ?

राजा, पुन्हा विचार कर. विवेकाला स्थान दे. आर्य व नाग यांचे ऐक्य करणारा म्हणून इतिहासांत विख्यात हो. तूं नागांचे हवन आरंभणारा म्हणून इतिहासांत राहशीलच. परंतु हें हवन थांबवून दोन्ही जातीचे मीलन करणाराहि तूंच होतास, असेंहि इतिहास सद्गदित होऊन सांगेल. आर्य व नाग यांची हृदयें जोड. या थोर सती, या थोर मायबहिणी, यांना आदरानें वस्त्रालंकार दे. सर्वांचा सत्कार कर. हे नागबंधु, यांनाहि भेटी दे. सर्वांना जवळ घे. प्रेम दे. शल्यें बुजव. इंद्र वगैरे इतर सर्व राजांनाहि बोलाव. सर्व भरतखंडातील राजे येऊं देत. सर्व भरतखंडभर आर्य व नाग यांच्या ऐक्याचा संदेश जाऊं दे. आतां आर्यांनी नागांच्या वाटेला जाऊं नये, नागांनी आर्यांच्या जाऊं नये; एवढेच नाहीं, दोन्ही समाज, दोन्ही वंश एकमेकांतमिळून जाऊं देत, एकरूप होऊ देत. भारताचें तोंड नवतेजानें फुलूं दे. भावी पिढयांना उत्तरोत्तर वाढत जाण्याचें, भेदांत अभेद पाहण्याचें ध्येय मिळूं दे. आज आर्य व नाग एक होत आहांत. उद्या तुमच्यांत आणखी प्रवाह येऊन मिळतील. या भरतभुमींत तो विश्वचालक मानवजातीचें सारे नमुनें आणील व एक मनोज्ञ असें दृश्य दाखवील. ही त्याची इच्छा ओळखून वागूं या. ईश्वरी इच्छेच्या विरूध्द जाण्यानें आपण मरूं. दुस-यास मारूं. प्रवाहाच्या विरुध्द दिशेनें पाहण्यांत अर्थ नाही. या भरतखंडाच्या इतिहासाची गति मानवैक्याकडे आहे. तिकडे हा प्रवाह चालला आहे. हा प्रवाह पुढें धीर-गंभीर होऊन, अति विशाल होऊन,सच्छांतीच्या सागराला मिळेल !

 

राजा, द्वेषानें द्वेष क्षमत नाहीं. मत्सरानें मरत नाहीं. तुमच्या आर्यांत जशा कांही सुंदर चालीरीति आहेत. तशा नागांतहि आहेत. तुम्ही दोघे एक व्हा. धर्म आणखीं वैभवशाली होईल. हिमालयाला शेकडों शिखरें आहेत, त्या सर्वांमुळें तो शोभतो. भारतीय धर्माला शेकडों सुंदर सुंदर विचारा-आचारांची शिखरें शोभोत. विविधता हें वैभव आहे; परंतु त्या विविधतेच्या पाठीमागे एकता मात्र हवी. एका वृक्षाच्या फांद्या, एका नदीचे प्रवाह, एका सागरांतील लाटा, एका अंबरांतील तारे, एका सतारींतील बोल!

राजा, आर्यांचा विष्णु व नागांचा सहस्त्र फणांचा नागदेव, येऊं देत दोन्ही दैवतें एकत्र. देव एकत्र आले कीं भक्तहि एकत्र येतील. शेषशायी भगवान् आपण निर्माण करूं. देवाचें वैभव वाढवूं. शेषाच्या आधारावर असणारा विष्णु. नागांच्या आधारानें जगणारें आर्य. नाग हे येथील. ते पाया आहेत. त्यांची मदत घ्या; सहकार्य घ्या. दोघे गोडीनें जगा. आर्यसंस्कृति व नागसंस्कृति एकत्र येवोत. दोहोंची एक नवीनच संमिश्र अशी संस्कृति होवो. शुभ्र गंगेंत काळी यमुना मिळून जाऊं दे. प्रवाह अधिक विशाल व गंभीर होऊं दे. पुढील पिढयांना आदर्श घालून ठेवा.   

राजा, या पवित्र व सुंदर, समृध्द व सस्यश्यामल भूमींत अनेक जाती-जमाती येतील. तुम्ही आर्य आलांत, दुसरेहि येतील. या भूमीच्या प्रेमानें नाना धर्म येतील. उपाशी अन्नान्न राष्ट्रे या भारतमातेजवळ येतील. ती त्यांनाहि जवळ घेईल व पोशील. परंतु तुम्ही दूर दूर राहाल तर भांडाल व मातेला कष्टवाल. पुढील काळांत येणा-या नाना लोकांनी कसें वागावें त्यासाठीं आज तुम्ही उदाहरण घालून ठेवा.

एकमेकांना उच्चनीच समजूं नका. उगीच कुरापती काढूं नका. कलागती वाढवूं नका. मांगल्य निर्मिण्यासाठीं जगेल-मरेल तो खरा माणूस. जाती-जातींत सलोखा व स्नेह निर्माण करण्यांसाठीं जगेल-मरेल तो खरा मानव. मानव्याची महती स्वत: जीवनांत प्रकट करून ती दुस-यांनाहि पटवील तो खरा मनुष्य. या भारतांत नाना संस्कृतीचे लोक येणार. महान् वटवृक्षांवर शेंकडों रंगांची व नाना आवाजांची पाखरें येऊन बसणार. तो महान आहे म्हणूनच येणार. त्याचप्रमाणें हा देश महान् आहे. म्हणूनच येणार भिन्न भिन्न लोक. हे सारें भिन्न भिन्न लोक एकत्र येतील व शेवटीं विश्वसंग्राहक परममंगल संस्कृति निर्मितील. भरतभूमि मानव्याचें तीर्थक्षेत्र होईल. नाना संस्कृतीचें संमिश्र असें सहस्त्र पाकळयांचे कमलपुष्प फुलवतील.

राजा, अहंकारानें विकास थांबतो, वाढ खुंटते. संकुचितपणानें शेवटीं मराल, गुदमराल, सहानुभूतीशिवाय व सहकार्याशिवाय हे जीवन म्हणजे रखरखीत वाळवंट आहे. आपल्या थोर पूर्वजांनी 'शृण्वन्तु सर्वे अमृतस्य पुत्रा:' अशी सर्वांना हांक मारिली. 'अमृतस्य पुत्रा: न तु केवलं आर्याणां न तुनागानाम् ।' ज्या विश्वशक्तीनें आर्य निर्मिले, त्याच विश्वशक्तीने नागहि निर्मिले. जे तत्त्व आर्यांत आहे, तेंच नागांतहि आहे. आर्यांना भुकेसाठीं अन्न लागतें तसेच नागासहि लागतें. हें जो पाहील, तो खरा मनुष्य. तो डोळस. बाकीचे आंधळें, डोळे असून आंधळें !

   

'राजा, माझ्याहून थोर अशा व्यक्ति तूं आंगींत फेंकण्यासाठी उभ्याकेल्या आहेस. या सहस्त्रावधि माता, यांच्यात का दिव्यता नाहीं ?  हे सहस्वावधि पुरुष तूं उभे केलेस. त्यांच्यांत का पुण्याई नाहीं ? हीं शेकडों मुलें तूं बांधून उभी केलीं आहेस. त्या मुलांहून कोण रे, निर्मळ ? या पृथ्वीला जी कांही थोडी पवित्रता व मधुरता आहे, या पृथ्वीला जी कांहीं थोडीं गोड शांति व गोड आनंद मिळतो, तो ह्या अकपट मुलांमुळे. मुलें म्हणजे संसारवृक्षाची फुलें. ह्या सर्वांचे तूं हवन करणार व मला वांचवणार ? ती वत्सला, ते थोर नागानंद, एकेक पृथ्वी-मोलाचीं माणसें तूं जाळण्यासाठी उभी केलींस ! हा भयंकर आसुरी संहार आरंभलास ! आम्हांला कसें जगवेल ? राजा, आम्हांलाहि जाळ. कोठल्या होमकुंडांत शिरूं ? शिष्यांना गुरूंने मार्ग दर्शविला पाहिजे. मला शिरूं दे. माझ्या पाठोपाठ हे कुमार येतील.' आस्तिक शांतपणें बोलत होते.

'भगवन्, नागजातीचा मला कां राग येऊं नये ? माझ्या पित्याचा दुष्टपणें यांच्यातीलच एकानें प्राण घेतला. हे लोक दुष्ट नाहीत ? 'जनमेजयानें विचारिलें.

'राजा, अर्जुनानें-तुझ्या पणजोबानें-तक्षकांच्या सर्व वसाहती जाळून टाकिल्या. हजारों नाग त्या वेळीं त्या आगींत भाजून मेले. त्या आगींत भस्म झाले. त्या आगींतून पळून जाणारेहि आगींत फेंकले गेले. तक्षकवंशांतील एक तरूण फक्त वांचला, तुझ्या पित्यानें नागाच्या ऋषींची विटंबना केली. ऋषींच्या गळयांतून मारलेले साप अडकवले. तुम्ही आर्यांनी नागांना भरडून काढलें आहे. तुम्हीं नागांवर इतके अत्याचार केले आहेत, कीं तुकचें शासनच करावयाचें झालें तर तुम्हां सर्व आर्यांचे राईराईएवढे तुकडे करावे लागतील. तरीहि ती शिक्षा कमीच होईल. आर्यांनी नागांना छळलें, जाळलें, पोळलें; तुम्ही त्यांच्या सुपीक वसाहती बळकावल्यांत. त्यांना दूर हांकललेंत. त्यांना केवळ दास केलेत. त्यांच्या स्त्रियांना केवळ करमणूक म्हणून क्षणभर जवळ घेतलेंत व मग दूर फेंकलेंत. तरीहि ते नाग शांत होते. आतां त्यांची दैवतेंहि तुम्ही अपमानू लागलात. त्यांच्या सुंदर पाषाणी नागमूर्ति फेकूं लागलात. ते शांत राहणारे, तुमचे सहस्त्रावधि अपराध पोटांत घालणारे नाग ते आतां उठले. ते का क्रूर ? ते क्रूर कां तुम्ही क्रूर ? जेत्यांना स्वत:चा क्रूरपणा दिसत नाहीं. जितांची कत्तल करण्यांतहि आपण त्यांना करुणाच दाखवीत आहोंत, त्यांना लुटण्यांत आपण त्यांच्यावर उपकार करीत आहोंत. त्यांना गुलाम करण्यांत आपण त्यांना संस्कृतिच देत आहोत, असे त्यांना वाटतें. खड्ग म्हणजे संस्कृति नव्हें. मनुष्यांचा वध करणें म्हणजे संस्कृति नव्हें. दुस-यांच्या झोपडया जाळून आपले प्रासाद उठविणें म्हणजे सुधारणा नव्हें. माणुसकीची वाढ म्हणजे सुधारणा. मला तर सारा क्षुद्रपणा दिसत आहे. केवळ हीनवृत्ति दिसत आहे. केवळ द्वेष दिसत आहे. नाग म्हणे क्रूर. नाग म्हणजे वाईट, कां रे बाबा ? ईश्वराने का एखाद्या विशिष्ट मानववंशाला केवळ क्रूर असेंच निर्मिलें ?  भलेबुरें सर्वांत आहेत. आर्यांत अत्यंत दुष्ट असतील, तर नागांत महात्मे मिळतील. कोणी कोणास हंसूं नये. प्रकाश व अंधार सर्वत्र आहे. फुलं व कांटे सर्वत्र आहेत. अशी कोणती जात आहे कीं ती केवळ पवित्र आहे, नि:स्वार्थ आहे, निष्कलंक आहे ? सर्व सुंदर एक परमेश्वर आहे. आपणांस एकमेकांचे गुण घेत व स्वत:चे दोष दूर करीत पुढें जावयाचें आहे. दुस-यांची हत्त्या करून परमेश्वराच्या मंदिरांत प्रवेश करतां येणार नाहीं.

नागजातींवर तूं उगीच तुटून पडत आहेस. गांवोगांव भले संबंध उत्पन्न होत होते, परंतु तूं पुन्हां खो घातलास. आतां कांही नाग इंद्राकडे गेले. तूं का त्यांच्याशी लढाई करणार ? पुन्हां कांहीं या बाजूस, कांहीं त्या बाजूस, उभे राहून का सारे मरणार ? पुन्हां सत्पुत्रांच्या रक्ताचा सडा भारतमातेच्या अंगावर सांडणार ? राजा, गंगा, यमुना, सिंधु, ब्रह्मपुत्रा, तापी, नर्मदा, कृष्णा गोदावरी, तुंगभद्रा, कावेरी वगैरे मंगल नद्यांनी सुपीक व सुंदर झालेल्या या भारतमातेचीं तुम्हीं सारीं मुले. जिच्या पायाशीं सागर खेळत आहे व जिच्या डोक्यांशी हिमालय नम्रपणें उभा आहें अशीं हीं भव्य भूमातेचीं तुम्हीं लेंकरें  ! आपल्यांच मुलांच्या आपसांतील मारामारीनें आपल्या अंगावर त्यांचे रक्त सांडावें असें कोणत्या मातेला पाहवेल, सहन करवेल ? ही मातां पाताळांत गडप होऊं पाहील. येथील हवापाणी, अन्न तुम्हाला तेवढें पवित्र करतें,व नागांना नेमकें अपवित्र करतें का ?  हा अहंकार आहे.

 

बाळ शशांकाचा हात धरून आस्तिक सर्वांच्या पुढें होतें. पाठीमागून सर्व जनसागत होता. जनमेजय उभा राहिला. भगवान् आस्तिक हातांत शांतिध्वज घेतलेले असे समोर येऊन उभे राहिले. बाळ शशांकानें समोर आई पाहिली, वडील पाहिले. तो एकदम धांवत जाऊन आईला बिलगला. सैनिक त्याला दूर ओढूं लागलें.

'थांबा, ओढूं नका. ही माझी आई आहे. तिच्याबरोबरच मी उडी टाकीन.   
आई, माझा एक हात तूं धर व एक बाबा धरतील. आपण उडी घेऊं. कोणत्या होमकुंडांत ? ह्या ? ' तो बोलत होता. ते तेजस्वी शब्द ऐकून काय वाटलें असेल बरें तेथील लोकांना ? जनमेजयाला काय वाटलें ?  हजारों वृध्द स्त्री-पुरुषांना काय वाटलें ? ते शब्द ऐकून जनमेजयाची मान खालीं झाली, तर सहस्त्रांची मान वर झाली.

'राजा, सप्रेम प्रणाम.' भगवान् आस्तिक म्हणाले.

'भगवन् मला लाजवूं नका. आपल्या चरणांची धूळ आम्हीं मस्तकीं धरावीं.' असें म्हणून राजा जनमेजय दंडवत त्यांच्या पायावर पडला. आस्तिकांनी त्याला उठवून क्षेमालिंगन दिलें.

'आपण कोणीकडून आलांत ? काय हेतु धरून आलांत ? आपल्यासारख्या पुण्यमूर्ति महर्षींचे दर्शन अत्यंत दुर्लभ. कां केलांत दर्शन देण्याचा अनुग्रह ? आज शतजन्मांची पुण्यें फळली. म्हणून आपलें दर्शन घडलें.' जनमेजय बध्दांजलि म्हणाला.

'राजा शब्दावडंबर करण्याची ही वेळ नाहीं. औपचारिक बोलण्याची ही वेळ नाहीं. मी माझें बलिदान करण्यासाठीं आलों आहें. मी व माझ्या आश्रमांतील अंतेवासी, त्याप्रमाणेंच इतर महान् ऋषिमुनि आम्ही सर्व तुझ्या होमकुंडात शिरण्यासाठीं आलों आहोंत. शेकडों लोक वाटोवाट मिळालें. तेंहि आले आहेत. तूं जो हा नरमेघ सुरू केला आहेस, हें सर्पसत्र सुरू केलें आहेत, त्यांत आमचीहि आहुति पडून तुझा नागद्वेष शांत होवो. हा शशांक, हा नागेश, हा रत्नकांत, तो बोवायन, तो पद्मनाभ, दे सर्वांच्या आहुति. त्या बघ सुश्रुता आई. सर्वांत वृध्द अशा त्या आहेत. त्याहि तुझ्या द्वेषाला शांत करण्यासाठीं आल्या आहेत. राजा, माझ्या देहांतहि तुझ्या दृष्टींने अपवित्र असणारें नागरक्त आहे. हा अपवित्र देह अग्नीत फेंक व धर्माला उजळा दें. पृथ्वीला पावनता दे.' आस्तिक म्हणाले.

'महाराज, तुमच्या अस्तित्वानें पावित्र्य पवित्र होईल. धर्म सनाथ होईल. तुम्ही असें कां बोलता ? मीं आपला कधीं तरी अपमान केला का ? आपल्या आश्रमांवर पाठवले का सैनिक ? आपणांविषयीं मला अत्यंत पूज्य बुध्दि आहे.' जनमेजय म्हणाला.

   

पुढे जाण्यासाठी .......