मंगळवार, मे 21, 2019
   
Text Size

आस्तिक

राजा, द्वेषानें द्वेष क्षमत नाहीं. मत्सरानें मरत नाहीं. तुमच्या आर्यांत जशा कांही सुंदर चालीरीति आहेत. तशा नागांतहि आहेत. तुम्ही दोघे एक व्हा. धर्म आणखीं वैभवशाली होईल. हिमालयाला शेकडों शिखरें आहेत, त्या सर्वांमुळें तो शोभतो. भारतीय धर्माला शेकडों सुंदर सुंदर विचारा-आचारांची शिखरें शोभोत. विविधता हें वैभव आहे; परंतु त्या विविधतेच्या पाठीमागे एकता मात्र हवी. एका वृक्षाच्या फांद्या, एका नदीचे प्रवाह, एका सागरांतील लाटा, एका अंबरांतील तारे, एका सतारींतील बोल!

राजा, आर्यांचा विष्णु व नागांचा सहस्त्र फणांचा नागदेव, येऊं देत दोन्ही दैवतें एकत्र. देव एकत्र आले कीं भक्तहि एकत्र येतील. शेषशायी भगवान् आपण निर्माण करूं. देवाचें वैभव वाढवूं. शेषाच्या आधारावर असणारा विष्णु. नागांच्या आधारानें जगणारें आर्य. नाग हे येथील. ते पाया आहेत. त्यांची मदत घ्या; सहकार्य घ्या. दोघे गोडीनें जगा. आर्यसंस्कृति व नागसंस्कृति एकत्र येवोत. दोहोंची एक नवीनच संमिश्र अशी संस्कृति होवो. शुभ्र गंगेंत काळी यमुना मिळून जाऊं दे. प्रवाह अधिक विशाल व गंभीर होऊं दे. पुढील पिढयांना आदर्श घालून ठेवा.   

राजा, या पवित्र व सुंदर, समृध्द व सस्यश्यामल भूमींत अनेक जाती-जमाती येतील. तुम्ही आर्य आलांत, दुसरेहि येतील. या भूमीच्या प्रेमानें नाना धर्म येतील. उपाशी अन्नान्न राष्ट्रे या भारतमातेजवळ येतील. ती त्यांनाहि जवळ घेईल व पोशील. परंतु तुम्ही दूर दूर राहाल तर भांडाल व मातेला कष्टवाल. पुढील काळांत येणा-या नाना लोकांनी कसें वागावें त्यासाठीं आज तुम्ही उदाहरण घालून ठेवा.

एकमेकांना उच्चनीच समजूं नका. उगीच कुरापती काढूं नका. कलागती वाढवूं नका. मांगल्य निर्मिण्यासाठीं जगेल-मरेल तो खरा माणूस. जाती-जातींत सलोखा व स्नेह निर्माण करण्यांसाठीं जगेल-मरेल तो खरा मानव. मानव्याची महती स्वत: जीवनांत प्रकट करून ती दुस-यांनाहि पटवील तो खरा मनुष्य. या भारतांत नाना संस्कृतीचे लोक येणार. महान् वटवृक्षांवर शेंकडों रंगांची व नाना आवाजांची पाखरें येऊन बसणार. तो महान आहे म्हणूनच येणार. त्याचप्रमाणें हा देश महान् आहे. म्हणूनच येणार भिन्न भिन्न लोक. हे सारें भिन्न भिन्न लोक एकत्र येतील व शेवटीं विश्वसंग्राहक परममंगल संस्कृति निर्मितील. भरतभूमि मानव्याचें तीर्थक्षेत्र होईल. नाना संस्कृतीचें संमिश्र असें सहस्त्र पाकळयांचे कमलपुष्प फुलवतील.

राजा, अहंकारानें विकास थांबतो, वाढ खुंटते. संकुचितपणानें शेवटीं मराल, गुदमराल, सहानुभूतीशिवाय व सहकार्याशिवाय हे जीवन म्हणजे रखरखीत वाळवंट आहे. आपल्या थोर पूर्वजांनी 'शृण्वन्तु सर्वे अमृतस्य पुत्रा:' अशी सर्वांना हांक मारिली. 'अमृतस्य पुत्रा: न तु केवलं आर्याणां न तुनागानाम् ।' ज्या विश्वशक्तीनें आर्य निर्मिले, त्याच विश्वशक्तीने नागहि निर्मिले. जे तत्त्व आर्यांत आहे, तेंच नागांतहि आहे. आर्यांना भुकेसाठीं अन्न लागतें तसेच नागासहि लागतें. हें जो पाहील, तो खरा मनुष्य. तो डोळस. बाकीचे आंधळें, डोळे असून आंधळें !

 

'राजा, माझ्याहून थोर अशा व्यक्ति तूं आंगींत फेंकण्यासाठी उभ्याकेल्या आहेस. या सहस्त्रावधि माता, यांच्यात का दिव्यता नाहीं ?  हे सहस्वावधि पुरुष तूं उभे केलेस. त्यांच्यांत का पुण्याई नाहीं ? हीं शेकडों मुलें तूं बांधून उभी केलीं आहेस. त्या मुलांहून कोण रे, निर्मळ ? या पृथ्वीला जी कांही थोडी पवित्रता व मधुरता आहे, या पृथ्वीला जी कांहीं थोडीं गोड शांति व गोड आनंद मिळतो, तो ह्या अकपट मुलांमुळे. मुलें म्हणजे संसारवृक्षाची फुलें. ह्या सर्वांचे तूं हवन करणार व मला वांचवणार ? ती वत्सला, ते थोर नागानंद, एकेक पृथ्वी-मोलाचीं माणसें तूं जाळण्यासाठी उभी केलींस ! हा भयंकर आसुरी संहार आरंभलास ! आम्हांला कसें जगवेल ? राजा, आम्हांलाहि जाळ. कोठल्या होमकुंडांत शिरूं ? शिष्यांना गुरूंने मार्ग दर्शविला पाहिजे. मला शिरूं दे. माझ्या पाठोपाठ हे कुमार येतील.' आस्तिक शांतपणें बोलत होते.

'भगवन्, नागजातीचा मला कां राग येऊं नये ? माझ्या पित्याचा दुष्टपणें यांच्यातीलच एकानें प्राण घेतला. हे लोक दुष्ट नाहीत ? 'जनमेजयानें विचारिलें.

'राजा, अर्जुनानें-तुझ्या पणजोबानें-तक्षकांच्या सर्व वसाहती जाळून टाकिल्या. हजारों नाग त्या वेळीं त्या आगींत भाजून मेले. त्या आगींत भस्म झाले. त्या आगींतून पळून जाणारेहि आगींत फेंकले गेले. तक्षकवंशांतील एक तरूण फक्त वांचला, तुझ्या पित्यानें नागाच्या ऋषींची विटंबना केली. ऋषींच्या गळयांतून मारलेले साप अडकवले. तुम्ही आर्यांनी नागांना भरडून काढलें आहे. तुम्हीं नागांवर इतके अत्याचार केले आहेत, कीं तुकचें शासनच करावयाचें झालें तर तुम्हां सर्व आर्यांचे राईराईएवढे तुकडे करावे लागतील. तरीहि ती शिक्षा कमीच होईल. आर्यांनी नागांना छळलें, जाळलें, पोळलें; तुम्ही त्यांच्या सुपीक वसाहती बळकावल्यांत. त्यांना दूर हांकललेंत. त्यांना केवळ दास केलेत. त्यांच्या स्त्रियांना केवळ करमणूक म्हणून क्षणभर जवळ घेतलेंत व मग दूर फेंकलेंत. तरीहि ते नाग शांत होते. आतां त्यांची दैवतेंहि तुम्ही अपमानू लागलात. त्यांच्या सुंदर पाषाणी नागमूर्ति फेकूं लागलात. ते शांत राहणारे, तुमचे सहस्त्रावधि अपराध पोटांत घालणारे नाग ते आतां उठले. ते का क्रूर ? ते क्रूर कां तुम्ही क्रूर ? जेत्यांना स्वत:चा क्रूरपणा दिसत नाहीं. जितांची कत्तल करण्यांतहि आपण त्यांना करुणाच दाखवीत आहोंत, त्यांना लुटण्यांत आपण त्यांच्यावर उपकार करीत आहोंत. त्यांना गुलाम करण्यांत आपण त्यांना संस्कृतिच देत आहोत, असे त्यांना वाटतें. खड्ग म्हणजे संस्कृति नव्हें. मनुष्यांचा वध करणें म्हणजे संस्कृति नव्हें. दुस-यांच्या झोपडया जाळून आपले प्रासाद उठविणें म्हणजे सुधारणा नव्हें. माणुसकीची वाढ म्हणजे सुधारणा. मला तर सारा क्षुद्रपणा दिसत आहे. केवळ हीनवृत्ति दिसत आहे. केवळ द्वेष दिसत आहे. नाग म्हणे क्रूर. नाग म्हणजे वाईट, कां रे बाबा ? ईश्वराने का एखाद्या विशिष्ट मानववंशाला केवळ क्रूर असेंच निर्मिलें ?  भलेबुरें सर्वांत आहेत. आर्यांत अत्यंत दुष्ट असतील, तर नागांत महात्मे मिळतील. कोणी कोणास हंसूं नये. प्रकाश व अंधार सर्वत्र आहे. फुलं व कांटे सर्वत्र आहेत. अशी कोणती जात आहे कीं ती केवळ पवित्र आहे, नि:स्वार्थ आहे, निष्कलंक आहे ? सर्व सुंदर एक परमेश्वर आहे. आपणांस एकमेकांचे गुण घेत व स्वत:चे दोष दूर करीत पुढें जावयाचें आहे. दुस-यांची हत्त्या करून परमेश्वराच्या मंदिरांत प्रवेश करतां येणार नाहीं.

नागजातींवर तूं उगीच तुटून पडत आहेस. गांवोगांव भले संबंध उत्पन्न होत होते, परंतु तूं पुन्हां खो घातलास. आतां कांही नाग इंद्राकडे गेले. तूं का त्यांच्याशी लढाई करणार ? पुन्हां कांहीं या बाजूस, कांहीं त्या बाजूस, उभे राहून का सारे मरणार ? पुन्हां सत्पुत्रांच्या रक्ताचा सडा भारतमातेच्या अंगावर सांडणार ? राजा, गंगा, यमुना, सिंधु, ब्रह्मपुत्रा, तापी, नर्मदा, कृष्णा गोदावरी, तुंगभद्रा, कावेरी वगैरे मंगल नद्यांनी सुपीक व सुंदर झालेल्या या भारतमातेचीं तुम्हीं सारीं मुले. जिच्या पायाशीं सागर खेळत आहे व जिच्या डोक्यांशी हिमालय नम्रपणें उभा आहें अशीं हीं भव्य भूमातेचीं तुम्हीं लेंकरें  ! आपल्यांच मुलांच्या आपसांतील मारामारीनें आपल्या अंगावर त्यांचे रक्त सांडावें असें कोणत्या मातेला पाहवेल, सहन करवेल ? ही मातां पाताळांत गडप होऊं पाहील. येथील हवापाणी, अन्न तुम्हाला तेवढें पवित्र करतें,व नागांना नेमकें अपवित्र करतें का ?  हा अहंकार आहे.

 

बाळ शशांकाचा हात धरून आस्तिक सर्वांच्या पुढें होतें. पाठीमागून सर्व जनसागत होता. जनमेजय उभा राहिला. भगवान् आस्तिक हातांत शांतिध्वज घेतलेले असे समोर येऊन उभे राहिले. बाळ शशांकानें समोर आई पाहिली, वडील पाहिले. तो एकदम धांवत जाऊन आईला बिलगला. सैनिक त्याला दूर ओढूं लागलें.

'थांबा, ओढूं नका. ही माझी आई आहे. तिच्याबरोबरच मी उडी टाकीन.   
आई, माझा एक हात तूं धर व एक बाबा धरतील. आपण उडी घेऊं. कोणत्या होमकुंडांत ? ह्या ? ' तो बोलत होता. ते तेजस्वी शब्द ऐकून काय वाटलें असेल बरें तेथील लोकांना ? जनमेजयाला काय वाटलें ?  हजारों वृध्द स्त्री-पुरुषांना काय वाटलें ? ते शब्द ऐकून जनमेजयाची मान खालीं झाली, तर सहस्त्रांची मान वर झाली.

'राजा, सप्रेम प्रणाम.' भगवान् आस्तिक म्हणाले.

'भगवन् मला लाजवूं नका. आपल्या चरणांची धूळ आम्हीं मस्तकीं धरावीं.' असें म्हणून राजा जनमेजय दंडवत त्यांच्या पायावर पडला. आस्तिकांनी त्याला उठवून क्षेमालिंगन दिलें.

'आपण कोणीकडून आलांत ? काय हेतु धरून आलांत ? आपल्यासारख्या पुण्यमूर्ति महर्षींचे दर्शन अत्यंत दुर्लभ. कां केलांत दर्शन देण्याचा अनुग्रह ? आज शतजन्मांची पुण्यें फळली. म्हणून आपलें दर्शन घडलें.' जनमेजय बध्दांजलि म्हणाला.

'राजा शब्दावडंबर करण्याची ही वेळ नाहीं. औपचारिक बोलण्याची ही वेळ नाहीं. मी माझें बलिदान करण्यासाठीं आलों आहें. मी व माझ्या आश्रमांतील अंतेवासी, त्याप्रमाणेंच इतर महान् ऋषिमुनि आम्ही सर्व तुझ्या होमकुंडात शिरण्यासाठीं आलों आहोंत. शेकडों लोक वाटोवाट मिळालें. तेंहि आले आहेत. तूं जो हा नरमेघ सुरू केला आहेस, हें सर्पसत्र सुरू केलें आहेत, त्यांत आमचीहि आहुति पडून तुझा नागद्वेष शांत होवो. हा शशांक, हा नागेश, हा रत्नकांत, तो बोवायन, तो पद्मनाभ, दे सर्वांच्या आहुति. त्या बघ सुश्रुता आई. सर्वांत वृध्द अशा त्या आहेत. त्याहि तुझ्या द्वेषाला शांत करण्यासाठीं आल्या आहेत. राजा, माझ्या देहांतहि तुझ्या दृष्टींने अपवित्र असणारें नागरक्त आहे. हा अपवित्र देह अग्नीत फेंक व धर्माला उजळा दें. पृथ्वीला पावनता दे.' आस्तिक म्हणाले.

'महाराज, तुमच्या अस्तित्वानें पावित्र्य पवित्र होईल. धर्म सनाथ होईल. तुम्ही असें कां बोलता ? मीं आपला कधीं तरी अपमान केला का ? आपल्या आश्रमांवर पाठवले का सैनिक ? आपणांविषयीं मला अत्यंत पूज्य बुध्दि आहे.' जनमेजय म्हणाला.

   

जनमेजय रागानें जळफळत होता. त्याची सर्वत्र छी:थू: होत होती !तो दांतओठ खात होता. त्यानें आज पुन्हां सारे कैदी बाहेर काढले. दोरीनें बांधून उभे केले. पतीजवळ पत्न्या उभ्या करण्यांत आल्या. कोणाच्याजवळ मुलेंहि होती. एकेक कुटुंब बलिदानार्थ रांगेने उभें करण्यांत आलें. होमकुंडें पेटलीं. तुपाच्या धारा ओतून काष्ठें शिनगांवण्यांत आली. त्या ज्वाळाखाऊं की चावूं करीत होत्या  !  जनमेजयाच्या द्वेषाला खाऊं पाहात होत्या.

'कोठें आहे ती वत्सला ? 'जनमेजय हा राजाच नव्हें. जो प्रजेचें ऐकत नाहीं तो का राजा ? तो लुटारू चोर.' असें हिनें म्हटलें, नाहीं का ? आणा तिला पुढें. तिच्या नव-यालाहि ओढा.' जनमेजय गर्जला.
दोघांना दोरखंडांनी बांधून उभे करण्यांत आलें.

'काय वत्सले,विचार केलास की नाहीं ! या पतीला सोड, माझी क्षमा माग. प्राण नको असतील तर तयार हो. प्राण हवे असतील तर माझी आज्ञा ऐक.' तो म्हणाला.

'जा रे पाप्या ! तुझे तोंडहि पाहावयाची मला इच्छा नाहीं. तुझे अपवित्र शब्द ऐकण्याची इच्छा नाहीं. तुझ्यासारखें पापात्मे ज्या भूमीवर नांदतात ती भूमि सोडून जाण्यासाठी मी उत्सुक आहें. जाऊं दे देवलोकीं, दुस-या लोकीं. पतीला सोडून पत्नी राहूं शकत नाहीं. हें तुला किती सांगायचे ? प्रभा प्रभाकराला सोडीत नाहीं. जोत्स्ना चंद्राला सोडीत नाहीं. हे अविनाभाव संबंध असतात ! नाग पवित्र आहेत. तूं मात्र धर्मभ्रष्ट चांडाळ आहेस. सहस्त्रावधि लोकांचे, स्त्रीपुरुषांचे, मुलाबाळांचे हवन करूं पाहणारा, तूं का मनुष्य ? तूं वृकव्याघ्र आहेस. वृकव्याघ्रहि बरे. ते रक्ताला इतके तहानलेले नसतात. तूं कोण आहेस ? तुझ्या पशुत्वाला, दुष्टत्वाला तुलना नाहीं. मला धर्म शिकवितो आहे ! हा तुझा रक्तलांच्छित धर्म, हा का धर्म ? निरपराधी जीवांचे रक्त सांडणें हा का धर्म ? हा धर्म नाहीं. ही तुझी जहरी लहर आहे. द्वेषाची लहर म्हणजे विषाचा वणवा, विषाची लाट ! तुझ्या राज्यांत एक क्षणभरहि जगण्याची मला इच्छा नाहीं. जेथे सर्वांच्या विकासाला अवसर नाहीं तें राज्य केवळ पापरूप आहे. तुमचे कायदे, तुमच्या संस्था सर्वांच्या विकासाला कितपत साहाय्य करतात यावर तुमच्या राज्याची वा धर्माची प्रतिष्ठा. नकों तुझें राज्य, नको तुझा हा धर्म. मला लौकर जाऊं दे. कुठल्या होमकुंडात उडी घेऊं, बोल. आमचे मांस चुरचुर जळतांना पाहून तुझ्या अंगावर मूठभर मांस चढो. आम्हां हजारोंच्या आगींत जळण्यानें तुझ्या एकटयाचा राग शांत झाला तरीहि पुष्कळ झालें. सूर्याला जन्म देतांना सर्व प्राची दिशा लाल लाल होते. ती रक्तबंबाळ होऊन पडते व बालसूर्य वर येतो. तुझ्या जीवनांत ज्ञानरवि यावा म्हणून आम्ही हजारों लहानमोठीं माणसें आमचें रक्त सांडायला उभीं आहोत. बोल राजा......    "

वत्सला बोलत होती तों तिकडून प्रचंड जयनाद आले. शांतिगर्जना आल्या. आस्तिक भगवानांचा जयजयकार कानीं आला. 'ऐक्याचा विजय असो ! ' असे ध्वनि कानांवर आले. 'ससैन्य इंद्र का आला ? आस्तिकांचा का जयजयकार ? का खरोखरच आस्तिक आलें ! मला ही वार्ता कशी कळली नाहीं ? वक्रतुंडानें कां सांगितली नाहीं ?' जनमेजय अशा विचारांत पडला. होमकुंडे धडधडत होती. राजानें उभें राहून दूर पाहिलें. जणूं राज्यांतील सारी प्रजा येत आहे असें त्याला वाटलें. लाखों स्त्रीपुरुषांचा सागर येत होता. पिवळया शांतिध्वजा दुरून दिसत होत्या.

 

प्रेमळ मानवेतर पशुपक्ष्यांची ही सृष्टि ! मानवालाहि कृतज्ञतेचे, प्रेमस्नेहाचे धडे देणारी ही सृष्टि ! हिला प्रणाम असो. आम्हांला ही सृष्टि आशीर्वाद देवो. '

आस्तिकांनी क्षणभर डोळे मिटले. पुन्हां ते स्थिर-गंभीर झाले. निघालें. पाठोपाठ ऋषिमुनी निघाले. त्यांच्या पाठोपाठ सर्व तरुण निघाले. महान् मूर्त त्याग वाट चालूं लागला. भगवान् आस्तिक निघणार आहेत ही गोष्ट सर्वत्र गेलीच होती. हारीत, यज्ञमूर्ति, दधीचि यांनी प्रचार केला होता. ते वाटेंत मिळालें. त्यांच्याबरोबर आणखी प्राणयज्ञ करणारे आले होते. ती पाहा कार्तिकाची सेना आली. शांतिसेना, कार्तिकानें आस्तिकांना साष्टांग प्रणाम केला. त्यांनी त्याला हृदयाशी धरिलें.

"तुझ्याच पत्नीनें ना हातांत निखारे घेतले ? धन्य आहेस तूं. धन्य तुमचा जोडा.' आस्तिक त्याच्या पाठीवरून हात फिरवीत म्हणाले.

संतांचा हात पाठीवरून फिरणें, किती समाधान असतें ! तें जणूं तो परमेश्वराचा मंगल स्पर्श असतो. त्या स्पर्शाने शरीरांतील अणुरेणु पवित्र होतो, पुलकित होतो.

पुढें स्त्रियांची शांतिसेना मिळाली. शांतीचे ध्वज हातीं घेऊन जाणा-या स्त्रिया. कडेवर मुलें घेऊन जाणा-या माता ! प्रेमधर्म जगाला मातांनी नाहीं शिकवावयाचा तर कोणीं ? त्या स्त्रिया एकीमागून एक आस्तिकांच्या पायां पडल्या. आस्तिकांच्या डोळयांतून पावित्र्य व मांगल्य स्रवत होतें. त्यांना तो अपूर्व देखावा पाहून उचंबळून येत होतें.

'ही कार्तिकाची माता, ही कार्तिकाची पत्नी.' एकानें ओळख करून दिली.

'अजून हातावरचे फोड बरे नाहीं वाटतें झाले ?  फुलाप्रमाणें कोमल अशा हातांत केवढी ही शक्ति !' आस्तिक म्हणाले.

त्रिवेणी संगम पुढें जाऊं लागला. हजारों लाखों स्त्रीपुरुष गांवागांवाहून ही अमर यात्रा पहावयास निघाले. सारा देश हादरला. सारें भारतखंड गहिवरलें. हिमालय वितळून वाहूं लागला. समुद्र उचंबळून नाचूं लागला. नद्या अधिकच द्रवल्या. त्यांचे पाणी पाणी झालें. अपूर्व असा तो क्षण होता !

   

पुढे जाण्यासाठी .......