मंगळवार, जुलै 23, 2019
   
Text Size

आस्तिक

जनमेजय रागानें जळफळत होता. त्याची सर्वत्र छी:थू: होत होती !तो दांतओठ खात होता. त्यानें आज पुन्हां सारे कैदी बाहेर काढले. दोरीनें बांधून उभे केले. पतीजवळ पत्न्या उभ्या करण्यांत आल्या. कोणाच्याजवळ मुलेंहि होती. एकेक कुटुंब बलिदानार्थ रांगेने उभें करण्यांत आलें. होमकुंडें पेटलीं. तुपाच्या धारा ओतून काष्ठें शिनगांवण्यांत आली. त्या ज्वाळाखाऊं की चावूं करीत होत्या  !  जनमेजयाच्या द्वेषाला खाऊं पाहात होत्या.

'कोठें आहे ती वत्सला ? 'जनमेजय हा राजाच नव्हें. जो प्रजेचें ऐकत नाहीं तो का राजा ? तो लुटारू चोर.' असें हिनें म्हटलें, नाहीं का ? आणा तिला पुढें. तिच्या नव-यालाहि ओढा.' जनमेजय गर्जला.
दोघांना दोरखंडांनी बांधून उभे करण्यांत आलें.

'काय वत्सले,विचार केलास की नाहीं ! या पतीला सोड, माझी क्षमा माग. प्राण नको असतील तर तयार हो. प्राण हवे असतील तर माझी आज्ञा ऐक.' तो म्हणाला.

'जा रे पाप्या ! तुझे तोंडहि पाहावयाची मला इच्छा नाहीं. तुझे अपवित्र शब्द ऐकण्याची इच्छा नाहीं. तुझ्यासारखें पापात्मे ज्या भूमीवर नांदतात ती भूमि सोडून जाण्यासाठी मी उत्सुक आहें. जाऊं दे देवलोकीं, दुस-या लोकीं. पतीला सोडून पत्नी राहूं शकत नाहीं. हें तुला किती सांगायचे ? प्रभा प्रभाकराला सोडीत नाहीं. जोत्स्ना चंद्राला सोडीत नाहीं. हे अविनाभाव संबंध असतात ! नाग पवित्र आहेत. तूं मात्र धर्मभ्रष्ट चांडाळ आहेस. सहस्त्रावधि लोकांचे, स्त्रीपुरुषांचे, मुलाबाळांचे हवन करूं पाहणारा, तूं का मनुष्य ? तूं वृकव्याघ्र आहेस. वृकव्याघ्रहि बरे. ते रक्ताला इतके तहानलेले नसतात. तूं कोण आहेस ? तुझ्या पशुत्वाला, दुष्टत्वाला तुलना नाहीं. मला धर्म शिकवितो आहे ! हा तुझा रक्तलांच्छित धर्म, हा का धर्म ? निरपराधी जीवांचे रक्त सांडणें हा का धर्म ? हा धर्म नाहीं. ही तुझी जहरी लहर आहे. द्वेषाची लहर म्हणजे विषाचा वणवा, विषाची लाट ! तुझ्या राज्यांत एक क्षणभरहि जगण्याची मला इच्छा नाहीं. जेथे सर्वांच्या विकासाला अवसर नाहीं तें राज्य केवळ पापरूप आहे. तुमचे कायदे, तुमच्या संस्था सर्वांच्या विकासाला कितपत साहाय्य करतात यावर तुमच्या राज्याची वा धर्माची प्रतिष्ठा. नकों तुझें राज्य, नको तुझा हा धर्म. मला लौकर जाऊं दे. कुठल्या होमकुंडात उडी घेऊं, बोल. आमचे मांस चुरचुर जळतांना पाहून तुझ्या अंगावर मूठभर मांस चढो. आम्हां हजारोंच्या आगींत जळण्यानें तुझ्या एकटयाचा राग शांत झाला तरीहि पुष्कळ झालें. सूर्याला जन्म देतांना सर्व प्राची दिशा लाल लाल होते. ती रक्तबंबाळ होऊन पडते व बालसूर्य वर येतो. तुझ्या जीवनांत ज्ञानरवि यावा म्हणून आम्ही हजारों लहानमोठीं माणसें आमचें रक्त सांडायला उभीं आहोत. बोल राजा......    "

वत्सला बोलत होती तों तिकडून प्रचंड जयनाद आले. शांतिगर्जना आल्या. आस्तिक भगवानांचा जयजयकार कानीं आला. 'ऐक्याचा विजय असो ! ' असे ध्वनि कानांवर आले. 'ससैन्य इंद्र का आला ? आस्तिकांचा का जयजयकार ? का खरोखरच आस्तिक आलें ! मला ही वार्ता कशी कळली नाहीं ? वक्रतुंडानें कां सांगितली नाहीं ?' जनमेजय अशा विचारांत पडला. होमकुंडे धडधडत होती. राजानें उभें राहून दूर पाहिलें. जणूं राज्यांतील सारी प्रजा येत आहे असें त्याला वाटलें. लाखों स्त्रीपुरुषांचा सागर येत होता. पिवळया शांतिध्वजा दुरून दिसत होत्या.

 

प्रेमळ मानवेतर पशुपक्ष्यांची ही सृष्टि ! मानवालाहि कृतज्ञतेचे, प्रेमस्नेहाचे धडे देणारी ही सृष्टि ! हिला प्रणाम असो. आम्हांला ही सृष्टि आशीर्वाद देवो. '

आस्तिकांनी क्षणभर डोळे मिटले. पुन्हां ते स्थिर-गंभीर झाले. निघालें. पाठोपाठ ऋषिमुनी निघाले. त्यांच्या पाठोपाठ सर्व तरुण निघाले. महान् मूर्त त्याग वाट चालूं लागला. भगवान् आस्तिक निघणार आहेत ही गोष्ट सर्वत्र गेलीच होती. हारीत, यज्ञमूर्ति, दधीचि यांनी प्रचार केला होता. ते वाटेंत मिळालें. त्यांच्याबरोबर आणखी प्राणयज्ञ करणारे आले होते. ती पाहा कार्तिकाची सेना आली. शांतिसेना, कार्तिकानें आस्तिकांना साष्टांग प्रणाम केला. त्यांनी त्याला हृदयाशी धरिलें.

"तुझ्याच पत्नीनें ना हातांत निखारे घेतले ? धन्य आहेस तूं. धन्य तुमचा जोडा.' आस्तिक त्याच्या पाठीवरून हात फिरवीत म्हणाले.

संतांचा हात पाठीवरून फिरणें, किती समाधान असतें ! तें जणूं तो परमेश्वराचा मंगल स्पर्श असतो. त्या स्पर्शाने शरीरांतील अणुरेणु पवित्र होतो, पुलकित होतो.

पुढें स्त्रियांची शांतिसेना मिळाली. शांतीचे ध्वज हातीं घेऊन जाणा-या स्त्रिया. कडेवर मुलें घेऊन जाणा-या माता ! प्रेमधर्म जगाला मातांनी नाहीं शिकवावयाचा तर कोणीं ? त्या स्त्रिया एकीमागून एक आस्तिकांच्या पायां पडल्या. आस्तिकांच्या डोळयांतून पावित्र्य व मांगल्य स्रवत होतें. त्यांना तो अपूर्व देखावा पाहून उचंबळून येत होतें.

'ही कार्तिकाची माता, ही कार्तिकाची पत्नी.' एकानें ओळख करून दिली.

'अजून हातावरचे फोड बरे नाहीं वाटतें झाले ?  फुलाप्रमाणें कोमल अशा हातांत केवढी ही शक्ति !' आस्तिक म्हणाले.

त्रिवेणी संगम पुढें जाऊं लागला. हजारों लाखों स्त्रीपुरुष गांवागांवाहून ही अमर यात्रा पहावयास निघाले. सारा देश हादरला. सारें भारतखंड गहिवरलें. हिमालय वितळून वाहूं लागला. समुद्र उचंबळून नाचूं लागला. नद्या अधिकच द्रवल्या. त्यांचे पाणी पाणी झालें. अपूर्व असा तो क्षण होता !

 

'आणि माझ्या मोराला जप रे. नागेशचें नांव घे म्हणजे तो नाचेल, पिसारा पसरील. त्याचीं पिसें नको कोणाला उपटूं देऊस. त्याच्या डोळयांतून पाणी येत आहे. त्यालासुध्दा समजें. जप हो त्याला.' नागेशानें सांगितलें.

'त्या रत्नीच्या वांसराला पोटभर दूध पिऊं देत जा.' रत्नकान्तानें सांगितलें.

अशी चालली होती निरवानिरव. झाडावरून टपटप पाणीं पडत होते. ते दंवबिंदु होते, की प्रेमबिंदु होते ? असा सुगंधआला वा-याबरोबर कीं कधीं असा आला नव्हता. आश्रमांतील फुलें का आपली सारी सुगंधसंपत्ति देऊन टाकीत होती ? आपले सुगंधी प्राण कां ती सोडीत होती ? मोर केकारव करीत होता. गाई हम्मारव करीत होत्या. मांजर आस्तिकांच्या पायांशी पायांशी करीत होतें. चपळ व अल्लड हरणें दीनवाणीं उभीं होतीं. पांखरे फांद्यांवर नि:स्तब्ध बसलीं होती. 'आतां कोण घालणार नीवारदाणें' असें का त्यांना वाटत ! होतें आस्तिकांचा तो प्रेमळ हात, त्या हातून पुन्हा मिळतील का दाणे ? असें का त्यांच्या मनांत येत होते ? तेथील सारी सृष्टि भरून आली होती. आश्रमांतील पशुपक्ष्यांच्या, वृक्षवनस्पतींच्या रोमरोमांत एक प्रकारची तीव्र संवेदना भरून राहिली होती.

आस्तिक आश्रमांतील वृक्षांना, फुलांना, उद्देशून म्हणाले,'जातों आम्हीं. तुम्हीं आमचे सद्गुरु. प्रेमळ वृक्षांनो, आम्हांला आशीर्वाद द्या. तुम्हीं आपलें सारें जगाला देतां, फुलें-फळें-छाया सर्व देता. तोडणा-यावरहि छाया करितां. दुष्ट असों, सुष्ट असो, जवळ घेतां. दगड मारणा-यांस गोड फळें देतां. तुमची मुळें रात्रंदिवस भूमीच्या पोटांत धडपडत असतात. परंतु या धडपडीनें मिळणारें सारें भाग्य तुम्ही जगाला देतां. तुम्ही आमच्यासाठीं थंडीवा-यांत-पावसांत-उन्हांत अहोरात्र उभे. आमच्यासाठीं तुम्ही जळतां. तुमचें सारें आमच्यासाठीं,  तुमच्याप्रमाणें आगींत जाण्याचें आम्हांला धैर्य येवो. स्वत:चे सर्वस्व नम्रपणें व मुकाटयानें देण्याची इच्छा होवो.

आश्रमांतील फुलांनो, तुमच्याप्रमाणें आमचें जीवन निर्मळ, सुंदर व सुगंधीं होवों. तुमचें लहानसें जीवन. परंतु किती परिपूर्ण, किती कृतकृत्य ! सृष्टीचें तुम्हीं अंतरंग आहांत; सृष्टीचे मुकें संगींत आहांत. जातों आम्हीं. कांटयावरहिं तुम्ही उभीं राहतां व सुगंध देतां. आम्हांसहि आगीत शिरतांना हंसूं दे, जगाला सुगंध देऊं दे.

आश्रमांतील पशुपक्ष्यांनो, किती तुम्ही प्रेमळ ! आम्ही तुम्हांला मूठभर धान्य फेंकावें, परंतु तुम्ही दिवसभर आम्हांस संगीत ऐकवतां. आमच्या खांद्यावर येऊन बसतां. हांतांतून दाणे घेतां. तुम्हांला प्रेम समजतें. मानवाला कां समजूं नये  ? आमची रत्नीं गाय आवाज ओळखतें. प्रेमळ हात तिच्या कासेला लागला तर अधिक दूध देते. ही हरणें किती प्रेमाने जवळ येतात  ! मोर प्रेमळ माणूस पाहून पिसारा उभारतों. कशीं तुम्हां पशुपक्ष्यांची मनें !  आणि ही मांजरी सारखीं कालपासून म्यांव म्यांव करीत आहे. 'मी येऊं' 'मी येऊं' असें का विचारीत आहे ?

   

ते म्हणाले, 'आपण आश्रमांत, 'असत्याकडून आम्हांस सत्याकडे ने, मृत्यूकडून अमृतत्वाकडे ने, अंधारातून प्रकाशाकडे ने' अशी प्रार्थना करीत असूं. त्या प्रार्थनेचे फळ आज मिळत आहे. आज आपण देहावर स्वार होत आहोंत. हा देह ध्येयाचें साधन आहे हें जयाला कळलें त्याने अमृतत्व मिळविलें. लांकूड ज्याप्रमाणे चुलींत घालावयाचें असतें, त्यांप्रमाणे हा देह ध्येयासाठीं आगींत घालावयाचा असतो. आज आपण तें करीत आहोंत. देहाची आसक्ति सोडणें म्हणजेच असत्यांतून सत्याकडें जाणें. या तीन्ही वचनांचा एकच अर्थ आहे. या तीन्हीं वाक्यांचा आज साक्षात्कार करून घ्यावयाचा आहे. या साक्षात्काराचा आनंद ज्याच्या डोळयांसमोर उभा राहिला, त्याला न भीति न चिंता. तो ध्येयप्राप्तीच्या आनंदांत मस्त असतो.

जनमेजयाविषयीं आपल्या मनांत द्वेष-मत्सर नको. तो निमित्त म्हणून आपल्या ज्ञानाची परीक्षा घ्यावयास उभा राहिला आहे. पूर्वी विश्वामित्रांनी वसिष्ठांची अशीच परीक्षा घेतली होती. त्यांचे मुलगे विश्वमित्रानें मारले, तरी वसिष्ठ शांत राहिले. ज्या वेळीं माता अरुंधती म्हणाली, 'चांदणें कसें शुभ्र पडलें आहे !' त्या वेळीं महात्मा वसिष्ठ म्हणाले, 'विश्वामित्राच्या तपासारखें हें चांदणें आहे.' स्वत:चे शंभर मुलगे ज्यानें मारले, त्याच्या विषयीहि वसिष्ठांचे कसे हे कौतुकाचे उद्गार ! ती परंपरा आपण पुढें चालवूं.

परमेश्वराने सृष्टि निर्माण केली. सृष्टि निर्माण करून त्यानें मानवांजवळ यज्ञ हें साधन दिलें. 'या यज्ञानें सर्व मिळवून घ्या' असें त्यानें सांगितलें. हे यज्ञसाधन मानवांजवळ आहे कीं नाहीं याची तो मधून मधून परीक्षा घेत असतो. मानवाची नाडी धड आहे कीं नाहीं हें तो पाहात असतो. आज अंधकार दिसत आहे. द्वेष भरपूर वाढला आहे. उपाय काय ? बलिदान. स्वेच्छेचे बलिदान. आपण आज परमेश्वराला दाखवूं या कीं यज्ञसाधन जिवंत आहे. त्याची उपासना आमच्यांत अद्याप आहे. परमेश्वर पाहील व प्रसन्न होईल. जनमेजयाचें हृदया पुन्हा द्रवेल. नवीन उज्ज्वल भविष्य सुरू होईल. चला आपण यात्रेकरूं आहोंत. सत्यदेवाचे यात्रेकरूं. मानवजातीची ही महान् यात्रा कधींच सुरू झाली आहे. कधीं संपेल तें मी काय सांगू ? परंतु 'आपण या सत्यदेवाचें यात्रेंत सामील झालों होतों', एवढं प्रत्येकाला जर म्हणतां येईल तर किती सुंदर होईल !

सारे सिध्द व्हा. नम्रपणें, निरहंकारपणें, प्रेमळपणें, भक्तिभावानें, ध्येयानंदाच्या कल्पनेनें नटून, हृदय उचंबळून, अनासक्तपणें, निर्भयपणें प्रयाणार्थ सिध्द व्हा. ॐ शांति: शांति: शांति: ! ! ! '

आश्रमांत वृध्द नकुल राहणार होता. आश्रमांतील हरणांची, गाईंची, मोरांची तो काळजीं घेणार होता. फुलझाडें, फळझाडें यांची निगा राखणार होता.

'नकुल, माझ्या हरणाला मारूं नका हं. तें मला इकडेतिकडे शोधतील. निघून जायचें हो एखादें व वाघ खायचा त्याला. त्याला माझा विसर पाङ तें हिरवें गवत खाणार नाहीं. त्याला म्हण, 'शशांकने खा असें सांगितलें आहे.' म्हणजे खाईल. आणि मीं लावलेल्या त्या पुन्नागाला पाणी घाल. लहानसें आहे झाड, परंतु लौकरचं त्याला फुलें येतील. पुन्नागाचीं फुलें कशी छान दिसतात  ! मला आवडतात,' शशांक सांगत होता.

 

आश्रमांतील महत्वाचीं अशी ती बैठक होती. वातावरण गंभीर होतें. अनेक ऋषिमुनीं आले होतें. सर्व विद्यार्थी अर्धवर्तुलाकार बसले होतें. आश्रमांतील माजी विद्यार्थीहि आले होते. त्यागी तरुणांचा एक अदम्य असा मेळावा तेथें जमला होता. आस्तिक म्हणाले, 'उद्यां सूर्य उगवला कीं निघावयाचें. अंधारांत प्रकाश आणण्यासाठीं निघायचें. जनमेजयाच्या क्रोधाग्नीला शांत करावयासाठीं निघावयाचें. समाजांतील द्वेषमय जीवन आपण आपल्या प्रेममय जीवनानें क्षुद्र करण्यासाठी निघूं या. आपण मोठमोठीं ब्रह्मवाक्यें उच्चारतों. ती महावाक्यें जीवनांत आणूं या. तुम्ही आईबापांची अनुज्ञा घेऊन आलां आहांत. आपण अमर असा होमं पेटवूं की या दशाला त्यामुळे सदैव स्फूर्ति तिळेल. ज्या ज्या वेळी या देशातील भावी पिढयांना संकुचितता, स्वार्थ, द्वेष घेरील, त्या त्या वेळीं आपलें हे होणारें बलिदान त्यांना नवजीवन देईल. तुमच्यांतील ज्याचे ज्यांचे हृदय ध्येयाला भेटण्यासाठीं उचंबळत आहे, त्यांनी त्यांनी मजबरोबर निघावें. माझ्याही शरीरांत नागरक्त आहे. जनमेजय मला कां बध्द करून नेत नाहीं. मला आपण होऊन जाऊं दे. त्या त्यांच्या होमकुंडात हा देह अर्पूं दे. मजबरोबर हे अनेक थोर ऋषिमुनिहि येत आहेत. त्यांत कांही आर्य आहेंत, कांही नाग आहेत. कांही संमिश्र आहेत. सर्वांनी निघावयाचें निश्चित केलें आहे. आपला आश्रम कृतार्थ झाला. पवित्र झाला. अत:पर या देशांतील प्रत्येकाच्या हृदयांत आश्रम निर्माणा होईल. हा आपला आश्रम जाईल. स्थूलरूपानें जाईल. परंतु तो सर्वांच्या हृदयांत चिरंजीव होईल.'

'आम्ही सारें तुमच्याबरोबर येणार  ! ' तरुण म्हणाले.
'शशांक व मी हांतात हात घेऊन उडी टाकूं. कायम टिकणारें आर्य व नाग यांचे ऐक्य निर्मूं.' नागेश म्हणाला.

'रत्नकांत व मी अशीच एकदम उडी घेतो.' बोधायन म्हणाला.

'अग्ने नम सुपथा रामे अस्मान् ' असा मंत्र म्हणत मी उडी घेईन.' असें पद्मनाभ म्हणाला.

'अमर्त्यं मर्त्यों जोहवीमि । जातवेदों यशो अस्मासु घेहि' असें मी म्हणेन व फेंकीन स्वत:ला.' जातवेद म्हणाला.

रात्री सर्व शांतपणें झोंपीं गेले. मोठया पहांटे आस्तिक उठलें. सर्व ऋषिमुनि उठलें. छात्र उठलें. गंगेवरून सर्वजण स्नानें करून आले. सूर्य आतां वर येणार होता. भारताचें भाग्य वर येत होतें. अपूर्व तेज जन्मत होतें. भगवान. आस्तिकांनी 'आनंदं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कदाचन' या विषयावर शेवटचे दोन शब्द सांगितले.

   

पुढे जाण्यासाठी .......