गुरुवार, आँगस्ट 22, 2019
   
Text Size

*कलिंगडाच्या साली

‘थकवा आहे. मी इंन्जक्शन देतों. बरें वाटेल. डोसहि देईन ते चार तासांनी द्या. झोंप लागली तर मात्र उठवूं नका. विश्रांति हवी आहे. मेंदू थकला आहे.’ डॉक्टर म्हणाले.

त्यांनी इन्जक्शन दिलें नि ते गेले. त्यांच्याबरोबर गंगू गेली. ती औषध घेऊन आली.

‘जयन्ता आ कर.’ ती म्हणाली.

त्यानें तोंड उघडलें. तिनें औषध दिलें. तो पडून राहिला. सायंकाळची वेळ झाली. आई देवदर्शनास गेली होतीं. वडील अजून आले नव्हते. इतर भावंडे खेळायला गेली होतीं.

घरीं जयन्ता नि गंगू दोघेंच होतीं.
‘गंगूताई, माझ्या खिशांत पैसे आहेत. तूं इन्जक्शन घे. आणि आपल्या आईला आंगठीची हौस होती. तूंच केव्हातरी म्हणाली होतीस. त्या अंगठीसाठीं हे मी पैसे जमवून ठेवलें आहेंत. तूं तिला एक आंगठी घेवून दे.’

त्याच्यानें बोलवेना. तो दमला. डोळे मिटून पडून राहिला. आतां सारीं घरीं आलीं होतीं. जयन्ता बरा आहे असेच सर्वांना वाटत होतं. जेवणें खाणें झालीं.

‘तूं थोडें दूध घे.’ आई म्हणाली.
‘दे, तुझ्या हातानें दे.’ तो म्हणाला.
भावंडे निजलीं. वडील, आई नि गंगू बसून होतीं.
‘तुम्ही निजा. मी त्याच्याजवळ बसतें. गंगू, मग मी तुला बारा वाजतां उठवीन.’ वडील म्हणाले.
‘आणि दोन वाजल्यावर गंगू तूं मला उठव. मग मी बसेन.’ आई म्हणाली.

‘तुम्ही सारीं निजा. मला आतां बरें वाटत आहे. खरेंच बाबा, तुम्ही दिवसभर दमलेले. आणखी जागरण नको. निजा तुम्ही.’ जयन्ता म्हणाला.

‘जयन्ता, मला आतां संवयच झाली आहे दिवसभर काम करण्याची. बैल घाण्याला न जुपला तरच आजारी पडायचा. परंतु माझ्याबरोबर लहान वयांत तुम्हांसहि घाण्याला जुंपून घ्यावें लागत आहे याचें वाईट वाटतें.’

 

“वेडी आहेस तूं! मला अलिकडे खूप आनंद वाटत असतो, कॉलेजांत जातो, त्यामुळें वर्ष फुकट नाही जाणार. नोकरी करतों म्हणून घरींहि मदत होते. त्या दिवशीं मीं आईला लुगडे आणलें, तिला किती आनंद
झाला! बाबांनाहि बरें वाटलें असेल. लहान वयाची मुलें खेड्यांपाड्यांतून आईबापांस मदत करतात. सातआठ वर्षांचा मुलगा गुराखी होतो, घरीं मदत आणतो. पांढरपेशांचीं मुलें घराला भार असतास. आम्हींहि खपलें पाहिजे. वर्तमानपत्रें विकावीं, दुसरे कांहीं करावें. पांढरपेशा कुटुंबांत एक मिळविणारा आणि दहा खाणारीं! ही बदलली पाहिजे परिस्थिति.”

“जयन्ता, तूं मला एक हातमशीन घेऊन दे. मी घरीं शिवणकाम करीत जायीन.”

“आधी बरी हो. तुझ्या येत्या वाढ दिवसाला मी ती भेट देईन. दोघे घरीं आलीं. आणि जयन्ताची परीक्षा आली. त्याने चार दिवसांची रजा घेतली. पेपर चांगले जात होते. आज शेवटचा पेपर, घरीं बहीण वाट पहात होती. कां बरें जयन्ता अजून आला नाहीं ? – जयन्ता पेपर लिहून उठला. सारीं मुलें निघालीं; परंतु जयन्ता एकदम घेरी येउन पडला. मित्र धांवले. त्यांनी त्याला उचललें. एक टॅक्सी करून ते त्याला घरीं घेऊन आले. “काय झालें ?” गंगूनें घाबरून विचारलें. “घेरी आली होती.” मित्र म्हणाले.

ते मित्र गेले. गंगू भावाजवळ बसली. तिच्या डोळ्यांत अश्रू होते. वडील कामावर गेले होते. भावंडें शाळेंतून अजून आलीं नव्हतीं. आई दळण घेऊन गेली होती. गंगू एकटी होती.

“जयन्ता, जयन्ता” तिनें हाकां मारल्या. तिचे डोळे भरून आले होते. थोड्या वेळानें आई आली.
“बाळ जयन्ता.” आईनें हांक मारली.
जयन्ता शुद्धीवर आला. त्यानें डोळें उघडलें, तो एकदम उठला, त्याने आईला मिठी मारली.
‘मला मृत्यु नेणार नाहीं.’ तो म्हणाला.
‘पडून राहा बाळा’ आई म्हणाली.
‘तुझ्या मांडीवर निजतों.’
‘ठेव डोकें.’
‘आई, डॉक्टरला आणूं ?’ गंगूनें विचारलें.
‘गंगू, डॉक्टर कशाला ? गरिबाला डॉक्टर नकोत. ते पैसे घरीं उपयोगीं पडतील’- जयन्ता म्हणाला.

‘बाळ डॉक्टरला आणू दे हो.’ आईनें समजूत घातली. गंगू गेली. आणि थोड्या वेळाने ती डॉक्टरना घेऊन आली. त्यांनी तपासलें.

 

पुढें मॅट्रिकच्या परीक्षेचा निकाल लागला. जयन्ता पास झाला. त्याला शेकडा ७० मार्क मिळाले. कोणत्याहि कॉलेजांत त्याला शिष्यवृत्ति मिळाली असती. त्यानें कॉलेजांत नांव घातलें. सकाळी कॉलेजांत जाणार होता, दुपारी नोकरी करणार होता. पंधरा वर्षांचा जयन्ता तासन् तास रेशनिंगचें काम करी. तो दमून जाई. शरिराची वाढ होण्याचें ते वय; परंतु त्याच वेळेस आबाळ होत होती. काय करायचें ?

जयन्ता घरी आईलाहि मदत करी. रविवारी घर सारवी. इतर भावंडांचे कपडे धुई, तो क्षणभरहि विश्रांति घेत नसे. घरांत विजेचा दिवा नव्हता, रॉकेल मिळायचे नाहीं. जयन्ता एका मित्राच्या घरीं अभ्यासाला जाई.

कॉलेज सुटल्यावर तो आता घरी येत नसे. तिकडेच राईस प्लेट खाऊन नोकरीवर जाई. परंतु जयन्ता अशक्त होत चालला.

“जयन्ता तुला बरं नाहीं वाटत ?” गंगूने विचारलें.
“बरें वाटतें तर ? तूंच जप. तुला इन्जक्शनें घ्यायला हवींत. त्यासाठी मी पैसे साठवून ठेवले आहेत. तू आमची एकुलती एर बहीण. मी देवाकडे गेलो तरी इतर भाऊ आहेत; परंतु तूं गेलीस तर दुसरी बहीण कुठें आहे ?”

“असें नको बोलूं, तूं शीक. हुषार आहेस. तूं मोठा होशील, खरेंच जयन्ता!”
“मला खूप शिकावें असें वाटतें.”
“शीक हो; परंतु प्रकृतीस जप.”

गंगू आता इंजेक्शने घेऊं लागली. जयन्ताचा शब्द तिला मोडवेना. परंतु जयन्ता मात्र खंगत चालला. “जयन्ता तुला काय होते ?” आईने विचारलें.

“परीक्षा जवळ आली आहे. रात्रीं अभ्यास करतो. म्हणून तुम्हाला मी असा दिसतो. शरीर थकले तरी मनाला खूप उत्साह आहे. परिक्षा संपली कीं तीन महिने मग अभ्यास नाही. प्रकृति सुधारेल. आई; काळजी नको करूं.”

“तो तिकडे तुरुंगांत; तुझी ही अशी दशा.”
“आई सार्‍या देशांतच अशी दशा आहे. त्यांतल्या त्यांत आपण सुखी नाहीं का ?”
“तूं शहाणा आहेस बाळ.”

आईच्या डोळ्यांत पाणी आलें. जयन्ता पुस्तक घेऊन निघून गेला. परीक्षा जवळ आली होती. गंगू, जयन्ता, दोघे त्या दिवशीं फिरायला गेलीं होतीं.

“गंगू, तुला आता बरें वाटतें ?”
“मला तुझी काळजी वाटते.”

   

“जयंता, तूं पास होशीलच; पुढें काय करणार तूं ? तुझा मोठा भाऊ तर चळवळींत गेला. तुझ्या मनांत काय आहे.” वडिलांनीं विचारलें. चळवळीचा भर ओसरला आहे. माझे तिकडे लक्ष नाहीं. मी लहान मुलगा कोठें जाणार ? परंतु मला खूप शिकायची इच्छा आहे.”

“कॉलेजचा खर्च कसा भागवायचा, बाळ ?”

“बाबा, मला नोकरी मिळेल. मला चांगले मार्क्स मिळतील. कॉलेजमध्ये शिष्यवृत्तीहि कदाचित् मिळेल. कॉलेजच्या शिक्षणाचा तुमच्यावर भार पडणार नाहीं.”

“तुझ्या शिक्षणाचा खर्च मला करावा लागणार नाहीं असें धरलें तरी तुझ्याकडून घरसंसार चालवायला मदत थोडीच होणार आहे ? अरे, मी एकटा किती काम करूं ? मी थकून जातों. सरकारी नोकरी. शिवाय सकाळीं खासगी नोकरी; महिनाअखेर दोन्ही टोकं मिळायला तर हवींत ? घरांत तुम्हीं पाचसहा भावंडें. तो मोठा गेला देशसेवेला. बी.ए. होईल, मदत करील, अशी आशा होती. परंतु घरीं न सांगता गेला. जांऊ दे. देशासाठीं कोणी तरी जायला हवेंच. परंतु तुम्हांला कसें पोसूं ? जयन्ता, तूं नोकरी धर. रेशनिंगमध्ये मिळेल; मी बोलून ठेवले आहे.” वडील म्हणाले.

“मी पंधरा वर्षांचा; मला कोण देईल नोकरी ?”

“तेथें वयाची अट नाहीं. मॅट्रिक पास असलास म्हणजे पुरे. अरे कोंवळ्या मुलीहि काम करतात.”

इतक्यांत जयंताची बहीण तेथें आली ती म्हमाली, “बाबा, मी करूं कां नोकरी ? जयन्ताला शिकूं दे. तो हुषार आहे. मला द्या ना कोठें मिळवून.”

“अग, तूं मॅट्रिक नापास; शिवाय तुझी प्रकृति बरी नसते.”
“नोकरी करून सुधारेल. आपला कांहीं उपयोग होत आहे असें मनांत येऊन समाधान वाटेल.”
“असें नको बोलूं. तूं शीक. हुषार आहेस. तूं मोठा होशील, खरेंच जयन्ता!”
“मला खूप शिकावेंसें वाटतें.”
“शीक हो; परंतु प्रकृतीस जप.”

“नको गंगू, तूं नको नोकरी करूं. आम्हा भावांना तूं एक बहीण तूं बरी हो. तुझें वजन वाढूं दे. मी करीन नोकरी. सकाळी कॉलेजात जाईन. हजारों मुलें असे करीत आहेत.”
“परंतु तूं अशक्त; तुला एवढा ताण सहन होईल का ?”
“मनांत असलें म्हणजें सारें होतें.

 

कुSठें राहातोस, कुSठें झोपतोस ?”

“असाच कुठेंतरी राहातों नि झोंपतों. स्टेशन हेंच घर. सकाळी एखाद्या सार्वजनिक नळावर अंघोळ करतों, कपडे वाळवतो. स्टेशनांत बाकावर येऊन पडतों. कधीं राणीच्या बागेंत बसतो. कारण स्टेशनांत तरी कोण निSजूं देतो! अशीं मोठीं माणसे येतात. हजारों रुपयांची त्यांना जागा हवी. या मुलाला रात्रपाळी असेल, झोपायला जागा नसेल, थकून-भागून येथें झोपला असेल, असा विचार कोण करणार, दादा ?”

तो मुलगा कसें बोलत होता म्हणून सांगूं ! साधें सरळ सत्यकथन ! जगावर राग ना रुसवा. स्टेशनांत एक केळेविक्या बसला होता. पटकन् गेलो नि दोन आण्यांची केळी घेऊन आलो.

“घे.” मी त्याला म्हटलें.
“कशाला आणलींत ?”
“दुसरें काय देऊं ?”

तुम्ही त्या दिवसीं ते चार आणे दिलेत, तेच लाखांच्या ठिकाणीं. त्या दिवशी मी गळून गेलो होतो. तुम्ही अन्नदाते भेटलांत. तुम्ही सारें काहीं दिलेंत. सहानुभूति दिलीत. खरें ना ? गरिबाबद्दल कुणाला आहे आस्था ? कोण करतो त्यांच्या सुखदु:खाचा विचार! कधी संपतील हे गरिबांचे हाल ?”

“जेव्हा समाजवाद येईल तेव्हां.”
“कधीं येईल ?”

तुम्ही आणाल तेव्हां. तो का आकाशांतून पडणार आहे ? तुझ्यासारख्या तरुण मुलांनी अभ्यास करायला हवा, संघटनेत सामील व्हायला हवें. कधीं गांवी गेलास तर तेथेहि हे विचार न्यायला हवेत. आपल्यासाठी दुसरा कोण काय करणार ? “तुम्ही मला सोपी सोपी पुस्तके द्याल ?”
“तूं किती शिकलास ?”
“चार बुकें शिकलों. वाचता येतें.”
“जनवाणी वाच, साधना वाच.”
“तुम्ही कुठें भेटत जाल ?”
मी त्याला माझा पत्ता दिला. इतक्यांत गाडी आली.
“मी जातों. तुझें नांव काय ?”
“रामकृष्णा.”
“जातों, रामकृष्ण. सुखी रहा.”
“तुमचा समाजवाद येईल तेव्हां खरा सुखी होईन. कारण मग सर्वांच्या सुखाचा प्रश्न सुटेल.” तो मजकडे पाहून म्हणाला.

   

पुढे जाण्यासाठी .......