गुरुवार, जुन 20, 2019
   
Text Size

जातिधर्मनिरपेक्ष राष्ट्र व सामाजिक समता

परंतु खरी गोष्ट हीच आहे की, आम्ही कोठेही गेलो, कोठेही असलो तरी आमची जातीय दृष्टी घेऊन जाऊ. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व श्री राजभोज यांच्या मते हिंदु धर्मीय बुध्दधर्मी झाले म्हणजे जातीयता जाईल. एक तर बुध्दांना दशावतारांत घालून त्यांची 'अहिंसा परमो धर्मः' वगैरे शिकवण घेऊन आम्ही बुध्द धर्म आत्मसात केलाच होता. परंतु हिंदु धर्माऐवजी बुध्दधर्म नाव घेतल्याने का क्रान्ती होणार आहे? ख्रिश्चन धर्मात गेलेल्यांत हा ब्राह्मण ख्रिश्चन, हा महार ख्रिश्चन असे भेद आम्ही ठेवलेच आहेत. बुध्द धर्म नाव घेतले तरीही खोड का जाणार आहे? परवा एका महार मित्राच्या घरी लग्नास चांभार बंधूला बोलाविले तर तेही तेथील अनेकांना आवडले नाही. ही तर आपली दशा आहे.

धर्माची नावे बदला, पक्षांची नावे बदला. जातीचे बिल्ले लावूनच आपण सर्वत्र असेच मिरवणार. जे आपल्याला मार्क्सवादी म्हणतात, अधिक क्रान्तिकारक समजतात, त्यांच्याजवळही आधी जातीला मान असतो हे पाहिले म्हणजे मनात येते. तो मार्क्स उद्विग्न होऊन म्हणेल, ''या मित्रांपासून वाचवा मला!'' कोठला मार्क्सवाद, कोठली जातिधर्मनिरपेक्ष द्दष्टी! एका प्राथमिक शिक्षकाचे मला पत्र आले, ''मी सोनार जातीचा आहे. म्हणून माझी सतरा ठिकाणी बदली. मी ब्राह्मणेतर असलो तरी पुन्हा सोनार पडलो, त्यामुळे ही दशा.'' आपण एका थोर ध्येयाचे उपासक आहोत, त्यासाठी लढणारे झिजणारे आहोत, आपण सारे एक, आपण जणूं एक आत्मा, एक भ्रातृमंडळ, अशी निष्ठा जोवर नाही तोवर कोणतेही नाव घ्या, कोणतीही बिरुदे मिरवा, सारे फोल आहे. तुमच्या मनातून जाती, धर्म, नावे, आडनावे हे सारे गळून तेथे उज्वल जळजळीत ध्येयनिष्ठा तळपू लागेल तेव्हाच पाऊल पुढे पडेल. नाही तर सेवा व्हायची दूर राहून हेवेदावे मात्र माजतील. ध्येयाकडे जायचे दूर राहून जातीयतेच्या डबक्यातच रुतून बसाल, आणि राष्ट्रालाही त्यात फसवाल. मनातील घाण जावो म्हणजे बाहेरची जाईल.

 

हिंदु धर्म उदार होवो. काळानुरुप बदला नाही तर मरा, हा सृष्टीचा कायदा आहे. भारतीय नारींची, हिंदुभगिनींची मान धर्मामुळे तरी खाली न होवो. धर्म कोणाला दुःखात लोटण्यासाठी नसतो. तो तर आनंद व सुख हे देण्यासाठी असतो. सर्वांना न्याय, समता, विकास, संधी यासाठी धर्म. धर्माची ही उदारता पुन्हा उज्ज्वलपणे प्रतीत होवो.

भारतीय संस्कृती निसर्गाशी वैर नाही करीत. वृक्षवेली, लता, नद्या, पर्वत, पशुपक्षी,-सर्वांना आपल्या संस्कृतीत, आपल्या जीवनात स्थान. तुळशीचे गोपाळ-कृष्णाशी आपण लग्न लावतो. जणू चराचराला भावना आहेत. हा मूर्खपणा नाही. ही व्यापक सहानुभूती आहे. परंतु या सर्व गोष्टींचा विचार झाला म्हणजे वाईट वाटते की एवढी थोर जीवनद्दष्टी ज्या देशातील लोकांना देण्यात आली होती तेथील लोक एकमेकापासून दूर कसे राहिले? येथे कोटयवधी अस्पृश्य कसे दूर ठेवण्यात आले? शेकडो वन्य जातींना आपण जवळ केले नाही. आपण व्यवहार आणि त्तवज्ञान यांची फारकत केली म्हणून वाईट दिवस आले.

एका गावी सभेस गेलो. तेथे निरनिराळया जातींचे लोक वेगवेगळे बसले. कधी सुधारणार हे सारे? आपला देश शतखंड आहे. सहस्त्रखंड आहे. तरी आम्ही संस्कृतीच्या गप्पा मारतो. हिन्दुधर्माची महती गातो. समाजाची छकले पाडणे हा का  हिंदुधर्म? त्या महान धर्माचा आत्मा या लोकांना कधी कळणार?

हिन्दुस्थानला हजारो वर्षाची जातीय द्दष्टीने बघावयाची सवय आहे. त्या त्या जातींच्या नि धंद्यांच्या पंचायती आहेत. त्या आपआपल्या जातींचे नियमन करीत. सुखदुःख बघत. आज काळ निराळा आहे. धंदे गेल्यामुळे जातींना आर्थिक महत्व राहिले नसले तरी जातीच्या डबक्यापलिकडे पाहण्याची आजही दृष्टी नाही. आपण जातिनिरपेक्ष राष्ट्र उभे करण्याची घोषणा केली आहे. परंतु प्रत्येक पक्षाला जातीय दृष्टी ग्रहण लावीत आहे. निवडणुका आल्या म्हणजे जातीय दृष्टीनेच उमेदवार उभे करण्यात येतात. कोठेही प्रश्न उभा राहो, कोणतेही कार्य असो, तेथे आधी जात डोळयांपुढे येते. परवा महाराष्ट्र साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदाविषयी लिहितानाही कोणत्या जातीला अध्यक्षपद मिळाले याचा उहापोह वृत्तपत्रांतून झाला. अध्यक्षपदासाठी ज्याला उभे राहायचे असेल त्याने अर्ज करावा लागतो. त्यातून बहुमताने निवड केली जाते. एक प्रकारची लोकशाही पध्दत आहे. कोणत्याही जातीचे असा, तुम्ही साहित्यसेवा केली असेल, साहित्याविषयी तुम्हाला आस्था असेल, अध्यक्ष म्हणून निवडून यायची महत्त्वाकांक्षा असेल तर अर्ज भरून पाठवा. स्वागतसभासदांनी बहुमताने निवडले तरी ठीक, न निवडले तरी खेळीमेळीने वागावे. यात रागवण्या-रुसण्यासारखे काय आहे?

 

घटस्फोटाचा पुष्कळसा त्रास वाटतो. अनेक जातीजमातीत घटस्फोट रूढच आहे. काही प्रतिष्ठित गणल्या गेलेल्या जातीत नाही. परंतु त्यांनी केवढी कुचंबणा होते. मला पाचदहा उदाहरणे तरी माहिती आहेत की जेथे स्त्रियांचा आत्मा गुदमरे. तेथेही त्यागाने ती राहिली. ती प्रातःस्मरणीय होय.

परंतु कायद्याने-धर्माने तरी मोकळीक द्यायला हवी. भारतीय संस्कृतीने संयम शिकवला आहे. घटस्फोटाचा येते दुरुपयोग नाही. कदाचित वासराला सारखे बांधून ठेवल्यामुळे दावे सोडताच ते मोकाट सुटते. हिंदू स्त्रियाही त्या गायीप्रमाणे बांधल्या गेल्या; त्या स्वातंत्र्य भोगायला अधिकच अधीर होतील. परंतु पुन्हा सारी परिस्थिती समतोल होईल.

घटस्फोटाच्या बिलाची चर्चा करताना अनेकांची भाषणे झाली. सर्व विवाहांचा विचार केला का? पूर्व पंजाबमध्ये नुसता बांगडयांचा जोड दिला की विवाह होतो. नाना प्रकार आहेत असे प्रतिनिधी म्हणत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणाले, ''सारा विचार केला आहे.''

महाराष्ट्र महिलांच्या स्वातंत्र्याचा भक्त. येथे मुक्ताबाई मुक्तपणे विहरली. येथे वेणाई, अक्काबाई, रामदासांच्या मठांत काम करीत. येथे श्री. रमाबाई, अहिल्याबाई, लक्ष्मीबाई झाल्या. येथे ना गोषा ना पडदा.

परंतु काही मोठया समजल्या जाणार्‍या मराठा घराण्यांतून गोषा-पडदा असतो. किती मुलींची कुचंबणा होते. एकीकडे क्रांतीच्या गप्पा मारणार्‍या लोकांतही ही गुलामगिरी आहे. त्याविरुध्द कोणी का बोलत नाही? परंतु मराठा मुलींनीच याबाबत बंड करावयास हवे. मी खानदेशांत अनेक ठिकाणी हे सांगत असे. शेकडो प्रकारची गुलामगिरी आहे. परंतु ही सामाजिक गळवे आपण झाकून ठेवती असतो. मराठा समाजात स्त्री स्वातंत्र्य जायला हवे. पुनर्विवाहाची चळवळ व्हायला हवी. स्त्रियांचा आत्मा मुक्त व्हायला हवा. क्रांतिकारक तरुणांनी हे बंड करावयास पाहिजे. मला मराठा मुलींची पत्रे आली आहेत. एक मुलगी लिहिते, ''गुरुजी, मी शिकले; पण आज पडद्यात येऊन पडले. कोणास सांगू हे दुःख? मनात निराळयाप्रकारचे सामाजिक कार्य करावे असे येते. परंतु मी सभेलाही जाऊ शकत नाही.'' मला वाईट वाटते. मार्क्सवादाच्या आम्ही गप्पा मारतो. परंतु घरीदारी हा साधा मोकळेंपणाही आम्ही न्यायला तयार नाही. मराठा मुलीतच क्रांतीची ज्वाळा पेटायला हवी. इतर जागृत भगिनींनी त्यांना या बाबतीत मदत करायला हवी. मराठा मुलामुलींनीच हे काम करावे असे मी म्हणतो याचा अर्थ मी जातीय द्दष्टीने हे सांगत नाही. अर्थात लोक गैरसमज करतील म्हणून मी भीतीने टाळता कामा नये. जोवर माझे मन शुध्द आहे तोवर मला भय कशाला? Objective condition प्रत्यक्ष परिस्थिती सांगितली. चार मराठा तरुण-तरुणी सामाजिक बंड करायला निघाली तर त्यांच्या बरोबर पाचवा मीही येईन. परंतु ही सामाजिक गुलामगिरी जायला हवी. शिकूनही गुलामगिरी जात नसेल तर शिकण्याचा फायदा काय?

   

ख्रिस्ती धर्मातही बडे सरदारलोक गरिबांशी लग्न लावायला तयार होत नाहीत. तो इंग्लंडचा आठवा एडवर्ड राजा. त्याला गादी सोडावी लागली! का? तर तो राजघराण्यातील एखाद्या राजकन्येशी लग्न न करता दुसर्‍या एका मुलीशी लग्न करता झाला म्हणून. इंग्लंडमधील लोकशाहीचा हा पराजय होता. नुसते सर्वाना मत देऊन लोकशाही येत नाही. सर्वाचा दर्जाही समान लेखायला हवा.

मानवता सर्वत्र एकच आहे. आमचे अतार घराण्यातील एक मित्र शेख घराण्यातील मुलीशी लग्न करणार आहेत म्हणून त्यांची अतार मंडळी त्यांच्यावर रागवली आहेत. अतार समाजातीलच मुलीशी लग्न लाव असा त्यांचा आग्रह. तसे पाहिले तर शेख हे अतार समाजाहूनही श्रेष्ठ मानले जातात. परंतु आपल्या समाजातील हवी हा त्यांचा आग्रह. वास्तविक पैगंबर हे मानवतेचे महान उपासक. त्यानी कालपर्यंत गुलाम असणार्‍या मुली मोठमोठया खानदानांना देवविल्या. ज्या एका गुलामाला त्यांनी स्वतंत्र केले त्याने आपल्या मागून खलीफा व्हावे अशी इच्छा त्यांनी प्रदर्शित केली होती. त्याच पैगंबरांच्या धर्मातील हे लोक तू अतार, मी शेख करीत बसले, मनुष्याला समता का आवडत नाही?

भारतात सर्रास मिश्रविवाह सुरू व्हावेत असे मला वाटते. मुलामुलींनी याबाबत बंड करावे. परंतु आई बापांच्या आधारावर अवलंबून असलेली मुले अशी लग्ने करू शकणार नाहीत.

स्वतंत्र व्हावयाला स्वतःचा संसार स्वतंत्रपणे चालवावयाची अंगात धमक हवी. नाही तर, ''अर्थस्य पुरुषो दासा:'' याप्रमाणे शेवेटी 'आईबाप असे म्हणतात, मग काय करायचे?' असे रडके उदगार काढणारे तरुणच सर्वत्र आढळावयाचे.

हिंदुधर्माने सर्व मिश्र विवाहांस अतःपर समंती द्यायला हवी. आज वेळ आली आहे. कधी कधी संकर हा शंकर म्हणजे कल्याणप्रद असतो. ज्यांना आपआपल्या जाती जमातीत विवाह करायचा असेल त्यांना आहेच स्वातंत्र्य. तुम्ही मिश्र विवाह करा अशी सक्ती नाही. परंतु कोणी केला तर तोही शास्त्रीय मानला जायला हवा. हिंदुधर्म त्यालाही आशीर्वाद द्यायला उभा हवा. हिंदुधर्मात हा लवचिकपणा, ही उदारता नाही? विनोबाजी धुळे जेलमध्ये म्हणाले, ''विवाह समुद्रामधले नसावेत. डबक्यातील नसावेत, नदीतील असावेत.'' आता आम्ही या डबक्यात आहोत. जरा डबकी फोडा. अगदी सागर नको असला तरी नदीत या. एकदम परदेशातील मुलगी नका करू किंवा तेथील नवरदेव नका आणू. परंतु भारतात तरी एक व्हा. आपणास नवराष्ट्र उभारावयाचे आहे ते मातीच्या डबक्यात राहून कधीच होणार नाही.

मुलगा पित्याच्या इस्टेटीत वारस असतो. मुलगी का नसावी? इस्लामी कायदा मुलीसही वारसा देतो. या बाबतीत स्त्रियांना न्याय मिळाला पाहिजे.

 

''मी सर्व राष्ट्राचा आहे, लोकांचे भिन्न प्रवाह जोडणारा, त्यांचा संगम करणारा'' हे ध्येय ज्याच्या डोळयांसमोर असेल, तदर्थ जो रात्रंदिवस धडपडत असेल, तो भारताचा सत्पुत्र. तो भारतीय संस्कृतीचा खरा उपासक. बाकीचे केरकचरा, फोलपट होत. एखादे वेळेस वाटते, नवभारताची मुले-मुली हजारोंनी उठावीत व ऐक्याची उदात्त गाणी गात हिंडावीत. प्रचाराचा, नवविचारांचा पाऊस पडायला हवा. परंतु आहे कोणाला स्फूर्ती? ही एक मिशनरी ज्वाळा पेटविल्याशिवाय कोणतेही कार्य होणार नाही. ज्यात्यंधांच्या संघटना विषे पेरीत आहेत. हिंसक लोकांच्या संघटना आगी लावीत आहेत. माझे एक मित्र नगर जिल्ह्यात काम करतात. त्यांनी त्यांच्या तालुक्यात सहकारी पध्दतीने केवढे काम केले! जनतेचे, शेतकर्‍याचे केवढे कल्याण केले. काळया बाजाराला किती आळा बसविला! परंतु त्यांचा वाडा परवा हिंसकांनी भस्मसात केला. माझे हे मित्र हिंसक, आगलावे आणि गरळ ओकणारे धर्महीन, धर्मान्धांच्या विरुध्द प्रत्यक्ष सेवेने नि सहविचार प्रसाराने झगडत होते. त्यांच्या सेवेमुळे आपला प्रभाव पडत नाही, आपले कोणी ऐकत नाही असे पाहून दुष्टांनी आग लावून त्यांचा वाडा भस्मसात केला. बंगालमध्ये, पंजाबमध्ये अशा हजारो आगी गेल्या दोन तीन वर्षात लागल्या. परंतु व्यक्तीच्या सुखःदुखाने ऐतिहासिक मूल्ये, ऐतिहासिक घडामोडी अजमावयाच्या नसतात. स्वतःच्या वैयक्तिक जीवनाची फूटपट्टी घेऊन महान् आंदोलने योजता कामा नयेत. प्राचीनकालापासून एकीकडे आसुरी वृत्तीचे लोक व दुसर्‍या  बाजूला उदार वृत्तीचे नम्र परंतु निर्भय असे दैवी वृत्तीचे लोक, यांचा लढा चालत आला आहे. तो आजही चालू आहे. यात अनेकांच्या आहुत्या पडतील. अनेकाचे संसार रसातळाला जातील. जगन्नाथाच्या रथाखाली चिरडून घेतल्याशिवाय नवनिर्मिती कोणती?

परवा मीही हिंदी साहित्यसम्राट प्रेमचंद यांच्या पध्दतीने लिहिलेले स्मृतिरम्य चरित्र वाचीत होतो. मराठीत हे पुस्तक यायला हवे. प्रेमचंद मानवधर्माचे उपासक होते. ते हिंदु-मुस्लीम ऐक्याचे पुरस्कर्ते म्हणून त्यांनाही धर्महीन, धर्मांध लोक ''मुल्ला'' म्हणून-उपहासाने म्हणत. धुळयाच्या काही लोकांनी मला ''मुल्ला'' म्हणून संबोधिले होते. निदान एका बाबतीत तरी त्या थोर साहित्यकांशी माझे नाते जडले म्हणून मला अपार आनंद झाला.

माझा एक मारवाडी मित्र आहे, तो अमेरिकेतून शिकून आला. आता एका गिरणीत मोठा अधिकारी आहे. पाचसातशे रुपये पगार आहे. त्याच्या बहिणीचे मला पत्र आले आहे की त्याला आन्तरजातीय लग्न करावयाचे आहे. एखादी सुशिक्षित वधू पाहा. मी कोठे जाणार वधू संशोधन करीत? परंतु मला माझ्या या तरुण मित्राचे कौतुक वाटले. सार्‍या देशभर आन्तरजातीय विवाह सुरू व्हायला हवे आहेत. राष्ट्र घुसळून निघो, सारी सरमिसळ होवो. त्यातून चैतन्यमय नवभारत उभा राहील.

मीही अनेक लग्ने बघत आहे. परंतु रूढ बंधने मोडून कोणी लग्न करीत आहे का, इकडे माझे लक्ष आहे. त्याच त्या जातीतील लग्न आता पुरे असे वाटते. सरमिसळ झाल्याशिवाय भारतात सर्वगामी नवचैतन्य येणार नाही. अजून आपल्याकडे ही जात, ती जात याच कल्पना आहेत. श्रेष्ठ, काश्ष्ठपणाची बंडे आहेत. हिंदुधर्मात हे आहे असे नाही तर सर्व धर्माच्या अनुयायांतही हे प्रकार दिसतील.

   

पुढे जाण्यासाठी .......