रविवार, जुलै 21, 2019
   
Text Size

संस्कृति व साहित्य

तुम्ही जनतेशी एकरूप व्हाल तर असे कराल. विवेकानंद म्हणाले, ''तुमचे हृदय जनतेच्या हृदयाबरोबर उडू दे.'' दुसर्‍याच्या दुःखाने दुःखी व्हा; असे आर्त भक्त व्हा. मग ते दुःख कसे दूर करावे, याची चिज्ञासा तुमच्या मनात येईल आणि मग कोणता कल्याणकारक मार्ग याचा विचार करून तो मांडाल. लाल हुकूमशाही नको. भांडवलशाहीही नको. परंतु समता तर आणायची. मग लोकशाही समाजवाद हाच एक मार्ग दिसेल. तुम्ही तुमच्या गोष्टी, कविता, कादंबर्‍या, नाटके, बोलपट या ध्येयाला प्रत्यक्षात आणण्यासाठी लिहा. ज्ञानेश्वर म्हणतात.

''जो जे वांछील तो ते लाहो।''


किंवा ''अवघाचि संसार सुखाचा करीन'' असेही ते म्हणाले. तुमचे ध्येयही हेच असू दे. याहून कमी ध्येय मी नाही सहन करणार. आपापल्या शक्यतेनुसार यासाठी झटा. बर्नार्ड शॉ म्हणाले, ''मला काही सांगायचे आहे म्हणून तर मी लिहितो.''
काही तरी हेतू धरूनच आपण प्रवृत्त होतो. तो हेतू असा उदात्त असो. सामाजिक विषमता, आर्थिक विषमता झडझडून दूर करून राष्ट्राचा संसार उज्ज्वल नि उदात्त करायचा आहे. तुमचे लेखणीचे ललित या ध्येयार्थ असो. माझ्याजवळ सांगायला तरी दुसरी काही नाही.

''पुढील वर्षी कारवारला होणार्‍या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष करण्याचा अनेकांचा विचार आहे. तुम्ही साहित्य सभेचे सभासद मात्र व्हायला हवे,'' असे मला म्हणाले. म्हणूनच मी सभासद होत नाही. मला अध्यक्षपद नको. मजजवळ विशेष सांगायला काही नाही. लिहिणे माझा थोडासा स्वधर्म आहे. परंतु ती माझी जीवनव्यापी वृत्ती नाही. सावरकर म्हणाले, ''लेखण्या मोडा, बंदुका घ्या.'' मी म्हणेन, ''झाडू घ्या, कुदळी घ्या!'' काम करताना जे अनुभव मिळतील ते वेळ मिळेल तेव्हा, राहवत नाही असे वाटेल तेव्हा जनतेला द्या. मी साधना चालवतो. काही विचार जायला हवेत अशी तहान वाटते म्हणून. मी ते साहित्य सेवा म्हणून करत नसून लहानशी जीवनसेवाच करतो. परंतु महाराष्ट्रभर झाडू घेऊन हिंडावे, अनुभव मिळवावे, ते साधनेला पाठवावेत, सेवादलाच्या मुलांबरोबर सामुदायिक शेती करावी, श्रमाचे महाकाव्य अनुभवावे ही खरी मनोकामना. तुम्ही म्हणाल, मी आंतरभारती संस्था काढून तिच्यात गुंतणार. कधी जाल जमीन फुलवायला? शेतीचे प्रयोग करायला?

प्रांतातून फुटीर वृत्ती वाढत आहे. म्हणून अन्नधान्यइतकीच प्रांतीय सदभावनांची नितान्त आवश्यकता आहे. म्हणून ही संस्था काढण्याची कसोशी. परंतु ह्या संस्थेतूनही मुले घेऊन मी उद्या अधून मधून महाराष्ट्रभर स्वच्छता करीन. मेळे-संवाद करीत हिंडेन. सारेच एकदम कसे साधणार? परंतु ज्याला वाङमयाला वाहून घेणे म्हणतात तसा मी नाही. इंग्रजीत म्हणतात, ''He took to literture'' त्याने साहित्य हा स्वधर्म केला. मी त्या अर्थी केला नाही. माझ्या जीवनात लेखणी, झाडू व जातिनिरपेक्ष या त्रिविध वृत्ती आहेत. तिहींचा थोडाफार चाळा मिळाला तर मी मस्त असतो. साहित्याने माझे सारे जीवन व्यापलेले नाही. म्हणून तेथे अध्यक्ष म्हणून येणे मला परधर्म वाटेल, आणि 'परधर्म भयावह' खरे ना?

 

वेदांतील ॠषी वाणीविषयी काय म्हणतो? ती वाग्देवता म्हणते,

''अहं राष्ट्री संगमनी जनानाम्''

पृथ्वीमोलाचा संदेश. वाणी सर्व राष्ट्रासाठी आहे. राष्ट्रातील सर्वांना जोडण्यासाठी. मग ते कोणत्याही धर्माचे असोत. आर्य आणि नाग आम्ही शेषशायी विष्णू निर्मून एकत्र आणले. जनांचे संगम करणारी मी आहे असे वाग्देवता सांगते. अनेक मानवी प्रवाहांना एकत्र आणणारी. संगम आपण पवित्र मानतो. त्रिवेणी संगम अधिकच पवित्र. तीन नद्या एकत्र मिळाल्या म्हणून जर पवित्र तर नाना धर्मांचे मानवी प्रवाह एकत्र आणण्यात किती पवित्रता? महर्षी अण्णासाहेब कर्वे आत्मचरित्रात म्हणतात, ''मुरुड गाव वसवणार्‍या  पूर्वजांनी गावात मुसलमान आले तर त्यांच्या मशिदीसाठी जागा योजून ठेवल्याय'' शिवाजीमहाराज सूडाचे गणित नाही करीत बसले. मराठयांनी अजमेरचा नादुरुस्त दर्गा दुरुस्त करून दिला. मित्रांनो, आज तुमच्या वाणीसमोर हे महान कार्य आहे. तुमची वाणी 'संगमनी जनानाम्' होवो. कला जोडते. तोडत नाही.

गीतेत 'वेदानाम् सामवेदोऽस्मि' असे म्हटले आहे. मी मनात म्हणे, ''ॠग्वेद महत्त्वाचा असून सामवेदाला का महत्त्व?'' मला लक्षात आले की, सामदेव हा संगीताचा वेद आहे. ॠग्वेदातील मंत्र संगीतात बसविले की सामवेद. आणि संगीत ऐकणार्‍यांची साम्यावस्था करते. सारे एका भावनेत पोहू लागतात. आपणास असे संगीत निर्मायचे आहे. विविधेतून एकता निर्मायची आहे. तुमची वाणी भारतीय ऐक्य प्रस्थापो. सर्व जातीजमातींचे धर्माचे ऐक्य. साम्राज्यशाहीने दहा हजार वर्षाचा प्रयोग खंडित केला. तो पुन्हा सुरू करायला उभे राहा.

तुम्हाला हे द्वेषमत्सर, हे दैन्य, ही विषमता पाहून बेचैन वाटायला पाहिजे. द्वेषमत्सर जातीजमातीतील दूर करण्यासाठीच लेखणी हाती घ्या. नागपूर हिंदुस्थानच्या मध्ये उभा आहे. जणू भारताचे हृदय. येथे बंगाली लोक आहेत, तामीळ, तेलगू आहेत. येथे हिंदी आहे. मराठी आहे. येथील मराठीच्या उपासकांनी या इतर भाषांतील गोडी मराठीत ओतावी. परस्परांचा परस्परांस परिचय करून द्यावा. ऐक्य वाढवावे. हे एक महान कार्य आहेच, शिवाय आर्थिक विषमता दूर करण्याचे काम आहे. तोवर समाजात आनंद येणार नाही. सभ्दावना फुलणार नाहीत; जोवर एक तुपाशी आणि एक उपाशी आहे. मी तुरुंगांत होतो. एक हरिजन कैदी मला म्हणला, ''माझ्या घरी पत्र लिहा.'' का बरे तो मुलगा आईला मारायला धावला? घरी गरिबी. आई त्याला म्हणायची, ''ऊठ लवकर, जा रानात, आण मोळी. तो दहा, बारा बारा वर्षांचा पोर एखादे दिवशी थंडीत नसेल उठला, रागावला असेल आईवर. त्याची मातृभक्ती दारिद्रयाने नष्ट केली आणि मातेची वत्सलता दारिद्रयानें गोठली. हे दारिद्रय दूर व्हायला हवे. तुमच्या सर्व लेखण्या यासाठीच झिजवा. जातीय विषमता दूर व्हावी म्हणून तुम्ही तुमची साहित्यिक शक्ती घेऊन या.

 

लोकमान्यांनी गीतारहस्य लिहून अर्पण कोणाला केले? 'श्रीशाय जनतात्मने' जनतारूपी प्रभूला त्यांनी अर्पण केले. जनता हा त्यांचा देव होता. तुम्हा साहित्यकांचाही जनता देव होवो. जनतेचे स्वरूप काय, तिचे सुखदुःख, तिच्या गरजा, यासाठी तुमचे वाङ्‌मय असो. कला आनंदासाठी असते ही गोष्ट खरी. परंतु मला क्षणिक आनंद नको आहे. उपनिषदे, ब्रह्मज्ञानही आनंदासाठीच आहेत. ब्रह्मांची द्वारकाच आनंदरूप अशी केली आहे. आजचे जीवन निरानंद आहे. तेथे सुंदरता नाही. सर्वत्र दैन्याची, वैषम्याची कुरूपता भरली आहे. भरपूर पीक यायला हवे असेल तर शेतकरी कुंदा खणून टाकतो. टपोरे बी पेरतो. आपणासही समाजात आनंद यावा असे वाटत असेल तर सारा कुंदा खणून काढावा लागेल. रूढीचे, संकुचित विचारांचे तण लेखणीच्या नांगराने काढा. तुमच्या लेखणीची महान शक्ती आहे. रूसो, व्हॉल्टेर यांनी क्रांती केली. मार्क्सने क्रांती केली, अंकल टॉम्स केबिन कादंबरीने क्रांती केली. आपल्याला क्रांती करायची आहे. मूल्ये बदलायची आहेत. क्रांती म्हणजे रक्तपात नव्हे. आज श्रमणार्‍यांला मान नसेल नि ऐदी शेणगोळयाला लोड मिळत असेल, तर हे चूक आहे असे दाखवा. श्रमणार्‍यांची प्रतिष्ठा निर्मा, नि बांडगुळांना भिरकावून द्या. याला क्रांती म्हणतात.

अशी क्रांती तेव्हा कराल- जेव्हा तुम्ही जनतेच्या जीवनात बुडया घ्याल. परमेश्वराला कवीचा कवी असे म्हटले आहे. कारण तो सर्व विश्वविषयी सहानुभूति बाळगतो. लहानशा फुलपाखराच्या रंगासमोर तुमच्या पातळाचे काठ खाली माना घालतील. तो मुंगीची काळजी घेईल. तृणपर्णाला जपेल. तुमची सहानुभूती ज्या मानाने व्यापक त्या मानाने तुम्ही मोठे साहित्यिक व्हाल. शेक्सपिअरच्या नाटकात सर्व धंद्यातील भाषा सापडेल. व्हिक्टर ह्यूगोला अमक्या धंद्याची भाषा माहीत नाही असे नाही. ते सर्वांत मिसळत, उठत, बसत. गाडीवान असो, झाडूवाला असो, सर्वांजवळ बोलतील, समजू घेतील. अशी व्यापकता तुमच्या अनुभवाला हवी. ज्ञानेश्वरींत कोणणातील 'मुडा' वगैरे शब्द आहेत. ते त्या बालवयात किती हिंडले हरी जाणे. शंकराचार्य हिंदुस्थानभर गेले. पंडितांसाठी भाष्ये, तर सामान्य जनतेसाठी स्तोत्र लिहीत होते. सर्व जनता त्यांचेसमोर आहे. जनतेचे प्रश्न हाती घेताहेत. नाना दैवताची भांडणे होती. त्यांनी पंचायतन पूजा सुरू केली. 'आणा सारे देव एकत्र. सर्वांची स्तोत्रे देतो करून. एकच तत्त्व आहे.' असे म्हटले.

तुम्हाला भारताचा इतिहास शब्दा शब्दात सापडेल. शब्दब्रह्माची उपासना करून मुक्त होता येते. पाणिनी मुक्त झाले. मराठीत हरिहर वगैरे नावे आहेत. शिवनारायण वगैरे मारवाडी नावे असतात. महान् ऐक्याचा तो प्रयोग होता. आपण भांडलो परंतु पुढची पिढी तरी न भांडो असे या नावे ठेवणार्‍यांच्या मनात असेल. ज्याने आपल्या मुलाला 'हरिहर' नांव आरंभी ठेवले असेल तो केवढा क्रांतिकारक! शैव-वैष्णवांचे भांडण त्याने मिटवले. दोन्ही दैवते त्याने एकत्र आणली.

भारताचा हा मोठेपणा उच्चरवाने सांगायला हवा आहे. सर्वत्र द्वेषमत्सर आहेत, जातीयता आहे. तुम्ही सांगा की, सर्वांना जवळ घेण्यात भारताचे अमरत्व आहे. समुद्र आटत नाही. कारण तो सर्वांना जवळ घेतो. भारत सर्वांना जवळ घेई. म्हणून अजून कालोदारात गडप नाही झाला; परंतु आमचा जो मोठेपणा, ज्यात आमचे अमरत्व-तेच आम्हांला आज नकोसे झाले आहे.

   

मराठीची तुम्ही निरपेक्ष सेवा करा. आपल्या मराठीत अमुक नाही असे म्हणण्याची पाळी न येवो. रवींन्द्रनाथांनी देवाघरी जाण्याच्या आधी विश्वरचनेवर शास्त्रीय ग्रंथ लिहिला. तो महाकवी वीणा बाजूला ठेवून शास्त्र-ग्रंथ लिहायला घेतो. आमचे विज्ञानवेत्ते काय करीत होते? त्यांची अजून परिभाषा नसेल परंतु तोवर ऑक्सिजन, कार्बन असेच शब्द वापरा. भराभरा शास्त्रीय कल्पना, ज्ञान सर्वत्र न्यायचे आहे. वाट कोठवर बघायची? घेतली तीच शास्त्रीय भाषा तर काय बिघडले? जग जवळ आले आहे. तीही भाषा आपलीच समजा. पंडित जवाहरलाल एकदा म्हणाले, 'मी राजकारणात पडलो नसतो तर संक्षेपाने जगातील सारे चांगले ग्रंथ हिंदीत आणले असते.' तुम्ही मराठीत आणा. ज्याला स्वतंत्र गंगा निर्माण करता येत असेल त्याने नये अनुवाद करू; ज्यांना ते नसेल जमत त्यांनी आणावे पाट आणि मातृभाषा समृध्द करावी. तुरुंगात मला चांगले पुस्तक मिळताच मी अनुवाद करून ठेवीत असे. प्रसिध्द होईल तेव्हा होईल. मेल्यानंतर हस्तलिखिते इतिहास संशोधक मंडळाला मिळतील. माझ्या पेटीत अजून कितीतरी अनुवाद पडून आहेत. मोबदला मिळो न मिळो. करून ठेवा, ज्ञानेश्वरांनी अमृतासारख्या ओव्या कोळशाने लिहिल्या. त्यांना का कधी धनाची अपेक्षा केली? जुन्या वागीश्वरांनी निरपेक्षपणे सेवा केली. आईच्या सेवेची का आपण मजुरी मागतो? अर्थात आपणाला जगायचे असते, मिळाले काही तरी उपयोगी पडते, परंतु तेवढयासाठीच म्हणून लिहू नये, मराठीच्या प्रेमाने लिहा.

पूज्य विनोबाजी धुळे तुरुंगात एकदा म्हणाले, 'ज्या भाषेत ज्ञानेश्वरी आहे ती माझी मातृभाषा याची मला कृतार्थता वाटते. ईश्वराची ही कृपा' विनोबाजींना अनेक भाषा येतात. परंतु भक्तिप्रेमाने ते म्हणाले, 'रामायणास तुलना नाही. ज्ञानेश्वरीस तुलना नाही. आणि ती ज्ञानेश्वरी एका कुमाराने लिहिली. का लिहिली? ब्रह्मविद्येचा सुकाळ व्हावा म्हणून, आणि ती ब्रह्मविद्या आबाल वृध्दांस समजावी म्हणून.'

'आबालवृध्दसुबोध' असे शब्द श्री. ज्ञानदेवांनी लिहिले. त्यांच्यासमोर सारा समाज होता. केवळ प्रतिष्ठित लोक नव्हते. विनोबांनी गीताई लिहिली. आश्रमातील मुलींना अनुवाद समजला तर पास, न समजला तर नापास, अशी अवघड कसोटी त्यांनी लावली. 'यज्ञवशिष्ट जे खाती' हा अनुवाद मुलींना अवघड गेला हे पाहताच 'यज्ञात उरले खाती' असा बदल त्यांनी केला. महाराष्ट्रात २ लाख गीताई खपली. गावोगाव ती गेली. राष्ट्रीय ग्रंथ जणू गीताई झाली आहे. परंतु कोणा साहित्यसंमेलनाच्या अध्यक्षाला तिचा उल्लेख करावा असे वाटले नाही. जे जनतेपर्यंत जाऊन पोहोचतील ते राष्ट्रीय ग्रंथ. हरिपाठाचे अभंग हेच अजून राष्ट्रीय पुस्तक आहे? तुमची पुस्तके गेली का जनतेपर्यंत? ती जनतेसाठी आहेत का?

 

संस्कृतीचा आणि अहिंसक समाजवादाचा हा प्राणमय अर्थ सर्वांनी हृदयाशी धरला पाहिजे. तदनुरूप वागले पाहिजे. मी आशा करतो की, ते नवे पान उलटतील, मानव संस्कृतीचा अर्थ खरोखर त्यांना समजून घ्यायचा असेल, तर ज्याने तो अर्थ जीवनात प्रकट केला त्याची मूर्ती हे आदर्श मानतील. ज्याने मानवजातीला वीतभर उंच नेले त्याला शत्रू मानणे ही का संस्कृती? तो अविवेक होता.

आपण मंगलमूर्तीची मूर्ती आणतो. एखादा अवयव मोडला-तोडला, तर अशुभ मानतो. समग्र दर्शनात सत्य आहे. पावित्र्य आहे. Wholeness is holiness. गणपतीची संपूर्ण मूर्ती असेल तर ती पवित्र. गणपतीची मूर्ती म्हणजे मानवतेची मूर्ती. सकल गणांच्या, सकल मानवी समुदायांच्या पालनकर्त्याची ती मूर्ती. मानवतेच्या मंगलमूर्तीचे नका तुकडे करू. सर्वांच्या कल्याणातच तुमचे कल्याण. म्हणून शेक्सपिअरने म्हटले की, 'जे करशील ते देशासाठी, देवासाठी, सत्यासाठी असू दे.' त्याने नुसता देश असे नाही म्हटले. माझ्या देशसेवेत देवाची नि सत्त्याची सेवा आपोआपच व्हायला हवी. किंबहुना असे म्हटले तरी चालेल की, सत्य आणि देव यांच्या सेवेत देशाची सेवा येऊन जाते. मोठया वस्तूत छोटी वस्तू येऊन जाते.

संस्कृती म्हणजे जीवनाला जे जे उजाळा देते, सुंदरता देते, समृध्द करते, पुढे नेते, ते ते संस्कृतीच होय. संस्कृती म्हणजे संयम. मानवाला सुसंस्कृत व्हायचे असेल तर मानवाने संयम राखला पाहिजे. मी मोठा, माझा धर्म मोठा, माझी जात मोठी, माझा प्रांत मोठा. माझे तेवढे चांगले; बाकीचे त्याज्य, असे म्हणणार्‍याला संस्कृती कळली आहे असे मला वाटत नाही. संस्कृती जगातील जे जे चांगले ते ते घ्यायला तयार राहील. संस्कृती सहकार करील. संस्कृती संगम करील, असे न करणारी ती संस्कृती नसून विकृती होय.

म्हणून वेद गर्जना करतात, 'भूमा स्याम्' आम्हाला मोठया द्दष्टीचे होऊ दे. भूमा म्हणजे विशाल, महान्. दहा हजार वर्षांपासून वेद ही गर्जना करीत आहेत. संत सांगत आहेत. तोच संदेश महात्माजींच्या रूपाने उत्कटपणे मानव जातीसोमर प्रकट झाला. तो संदेश घेऊन चला सारे जाऊ. भारत मानव्याचे तीर्थक्षेत्र करू. प्रेमस्नेहाचे माहेरघर करू. तेथे नकोत क्षुद्र भेद. तेथे नको विषमता. येथे अहिंसक समाजवादाने मानवाची प्रतिष्ठा स्थापू. व्यक्ती आणि समाज यांचे सुमधूर सामंजस्य निर्मू आणि भारताचे व भारताच्या द्वारा मानवजातीचे सेवक बनू.

साहित्याचा, कलेचा तसा फारसा अभ्यास मी केलेला नाही. मराठी साहित्याशी माझा परिचय तीस सालापर्यंतचा. त्यानंतरचे वाङ्‌मय मी फारसे वाचले नाही, कारण गेली बरीच वर्षे खेडयापाडयातून हिंडण्यात गेली. साहित्य हा माझा जीवन-धर्म नाही. रवींन्द्रनाथांसारखे साहित्य हा स्वधर्म मानतात. ते गीतात्र्जलीत म्हणतात, ''माझ्या गीतांच्या पंखांनी मी तुझ्या पायांना स्पर्श करीन.'' साहित्याच्या द्वारा ते स्वतःचे जीवन कृतार्थ मानीत होते. साहित्याने प्रभूला, पूर्णतेला ते गाठू बघत होते. माझी तशी वृत्ती नाही. जुन्या भाषेत बोलायचे तर मी शूद्रवृ्त्ती आहे. लेखणीच्या लालित्यापेक्षा मला झाडू घेऊन झाडणे आवडते. आजार्‍यांची शुश्रूषा करायला आवडते. कोणाला स्वयंपाक करून जेवायला घालायला आवडते. मी थोडे फार लिहिले परंतु साहित्य, कला यांचा मोठा विचार करून लिहिले असे नाही. तेव्हा माझ्यापासून तसल्या व्याख्यानाची अपेक्षा करू नका.

   

पुढे जाण्यासाठी .......