गुरुवार, एप्रिल 25, 2019
   
Text Size

घनाचा आजार

“मालती, तुझा मला बोजा नाही. तू काळजी नको करून. तुझ्यासाठी आम्ही खटपट करीत नाही असे का तुला वाटते? अशी वैतागाची भाषा नको बोलूस.” दादा म्हणाला.

“परंतु आधी जेवायला चला.” ती म्हणाली.

“घना, अरे घना-” सखारामने हाक मारली, डोळे चोळीत तो उठला.

“सुंदर स्वप्न पाहात होतो, कशाला उठवलेस?” तो म्हणाला.

“आधी पोटात जाऊ दे; मग भरपूर स्वप्ने बघत झोप.” सखाराम प्रेमाने बोलला.

जेवण-खाण झाले, आणि खरखरच घना लवकर झोपी गेला. तो आज थकून गेला होता.

आठ दिवस हा हा म्हणत गेले. आज घना परत जाणार होता. आज जेवायला शिकरण केली होती. तीच मेजवानी.

“पोटभर जेवा.” मालती म्हणाली.

“आज शिकरणशी केलीत?” त्याने विचारले.

“लग्नाचे हे केळवण!” दादा म्हणाला.

“ठरले वाटते कुठे लग्न?” त्याने सरळ विचारले.

“दादाला माहीत.” सखाराम म्हणाला.

घनाची बांधाबांध झाली. मालतीने पटकन एक डबा आणला.

“हा घ्या बरोबर.” ती म्हणाली

“कशाला ओझे?”

“वाटेत कमी करा. आणि तिकडे तुम्ही एकटे. कोण आहे गोडधोड द्यायला? तुम्ही जगाची काळजी घेता, तुमची कोण घेणार? आम्ही सामान्य माणसे. तुमच्यासारख्यांची थोडी सेवा हातून घडली तरी ती केवढी कृतार्थता! खरेच.” ती काप-या आवाजात म्हणाली.

“मालती, तुम्ही सर्व सुखी असा.” तो म्हणाला.

सर्वांचा निरोप घेऊन तो गेला. आगगाडीत बसल्यावर त्याच्या विचारांची गाडी भरघाव सुटली होती.

 

“माझ्या लक्षातच नाही आले. मला वाटले की तुमचे लग्न झाले. मागे कोणी बॅरिस्टर आला होता ना?” घनाने प्रश्न केला.

“तो बॅरिस्टर नव्हता,- बालिशतर होता; बावळट होता त्याचा मला तिटकारा वाटला.” सखारामने सांगितले.

रस्त्यात घनाला जोराने ठेच लागली. आंगठ्यातून रक्त आले.

“बरेच लागले.” मालती म्हणाली.

“माझे लक्षच नव्हते.” घना म्हणाला.

“जपून जावे लागते जगात.” सखाराम म्हणाला.

तिघे घरी आली. दादाही घरी आला होता. मालती स्वयंपाक करायला गेली. गच्चीत आरामखुर्ची टाकून तिच्यात घना पडला. त्याच क्षणात डोळा लागला. दोघे भाऊ बोलत होते, मालतीच्या लग्नासंबंधी बोलणे होते.

“हे तुझे मित्र नाही का करणार लग्न?” दादाने विचारले.

“दादा, एकदम तुझ्या मनात कसे आले?”

“त्यांना पाहून मला पवित्र, पावन वाटले. असा नवरा मालतीला मिळाला तर तिच्या गुणांचे चीज होईल, असे एकदम मनात आले.”

“मी कसे त्याला विचारू? सुंदरपूरला तो सेवा करतो. कामगार संघटना करीत आहे. रस्ते झाडतो, शिकवतो. त्याला का मी संसारात गुरफटवू? आणि संसाराला नको काय? त्याच्याजवळ काय आहे? सुंदरपूरचे काही मित्र वर्गणी करून त्याचा खर्च भागवतात.” सखारामने सांगितले.

“माझ्या आपले मनात आले.” दादा म्हणाला.

“काय आले, दादा, मनात?” मालतीने विचारले.

“दुसरे काय असायचे मनात? तुझ्या लग्नाचे हो. आईच्या आत्म्याला एरवी समाधान मिळणार नाही.” दादा दु:खाने म्हणाला.

“दादा, मी तुम्हांला आज सांगून टाकते की माझ्या लग्नाचा विचार तुम्ही मनातून काढून टाका. ती चिंता अत:पर नको.”

“का? तू का कोणाला पसंत केले आहेस? आशी लाजू नको.”

“दादा, मी कोठे जाते का तरी? मी कोणाला पसंत करू? दरिद्री-नारायणाच्या सेवेत रमावे असे मला वाटते. आज ना उद्या तुझी मालती सेवेसाठी बाहेर पडेल.”

 

“तुमच्या दगडाला जणू पंख फुटले होते. तुमच्या हातात अजब शक्ती दिसते. आता मी फेकते हा दगड.” असे म्हणून मालतीने दगड फेकला. परंतु तो एकदम पाण्यात गेला. तो उड्या मारीत गेला नाही. सखारामच्याने आता राहावले नाही. तोही खेळात सामील झाला. तिघे खेळात रमली. घनाचे दगड नुसते पाण्याला स्पर्श करून उड्या मारीत जात. मालतीला कौतुक वाटे.

“रामनामाने शिळा तरत. तुम्ही का मनात रामनाम म्हणता?” तिने विचारले.

“लोकांची सेवा हे माझे रामनाम. जपजाप्य माझ्याजवळ नाही.” तो म्हणाला.

“तुम्ही देवबीव नाही मानीत” तुम्ही का नास्तिक आहात?” तिने हसत विचारले.

“नास्तिक म्हणजे काय? हे जग मांगल्याकडे चालले आहे असे मी मानतो. ही आशा ज्याच्याजवळ आहे- तो आस्तिक नव्हे का? देव आकाशात कोठेतरी आहे असे मानून या जगात प्रत्यक्ष वागताना जो वाटेल तसा वागतो, त्याच्यापेक्षा जगाच्या मांगल्यावर श्रद्धा राखून ते मांगल्य मानवी जीवनात यावे म्हणून जो धडपडतो तोच खरा आस्तिक, असे नाही तुम्ही म्हणणार? सखाराम तुला काय वाटते?”

“ईश्वराला न मानणारे नास्तिक पुष्कळ वेळ महान संतांप्रमाणे वागताना दिसतात, तर माळा ओढणारे दांभिक बगळे असतात.” तो म्हणाला.

मालती सायंकालीन आकाशाकडे बघत होती. तेथे जसे शतरंग फुलले होते. ती एकाएकी मुकी झाली. तेथील एका शिलाखंडावर ती बसली. सखाराम व घनाही तेथे बसले. सृष्टीला बघता बघता जणू समाधी लागली.

“चल भाऊ. उशीर झाला. मला स्वयंपाक करायचा आहे. वैनी असती तर तिच्या हातचा स्वयंपाक हे जेवते.” मालती म्हणाली.

“घना, आमची वैनी म्हणजे देवमाणूस. कधी आदळआपट नाही. द्वेष-मत्सर नाही. मालती घरात काम करू लागली की वैनी तिला म्हणते, ‘वन्स, तुम्ही कशाला करता काम? उद्या सासरी गेल्यावर आहेच काम.’ खरेच, दादा नि वैनीचा जोडा म्हणजे राम-सीतेचा जोडा.” सखाराम म्हणाला.

“तुम्ही कधी जाणार सासरी?” घनाने विचारले.

“लग्न झाल्याशिवाय कशी जाऊ?” तिने हसत उत्तर दिले.

   

“सध्या नको. आता कोठे अभ्यासाला सुरुवात केली आहे. आजवर प्रयोग करण्यात, भटकण्यात सारे आयुष्य गेले. एक काम तरी हातून पुरे होऊ दे. आई म्हणाली की दादाला मदत कर. आजवर सारा भार दादाने उचलला. माझ्या हातून ना झाली देशसेवा, ना कुटुंबसेवा.”

“हिंदुस्थानभर भटकून तू अनुभवाचे धन गोळा केले आहेस.” घना म्हणाला.

“परंतु ते संसारात थोडेच उपयोगी पडणार आहे? ‘प्रपंची पाहिजे सुवर्ण!” सखारामाने खिन्नपणे उत्तर दिले.

“भाऊ, हे आजारी ना आहेत? नको उगीच चर्चा.” मालती म्हणाली.

“तूच त्याच्याजवळ सारखे होलत आहेस!” सखारामाने टोमणा मारला.

“चुकले माझे.” ती हसून म्हणाली.

“मला आता जरा बरे वाटते.” घनाने सांगितले.

“आपण फिरायला जायचे का?” मालतीने प्रश्न केला.

“त्याला विचार.” सखाराम म्हणाला.

“तुमच्याने येववेल?” तिने विचारले.

“येईन. तुम्हा प्रेमळ बहीणभावांच्या संगतीत मला आनेदच वाटेल.” घना म्हणाला.

सायंकाळी तिघे फिरायला गेली. गावाबाहेर एक लहानसे सरोवर होते. सरोवराच्या काठी तिघे बसली. दूर कमळे होती. सायंकाळ झाल्यामुळे ती आता मिटत होती. सूर्याचे किरण सरोवरावर नाचत होते.

“आपण भाकरीचा खेळ खेळू.” मालती म्हणाली.

“आपण का लहान आता हे खेळ खेळायला?” सखाराम म्हणाला.

“खेळ केव्हाही खेळावे. खेळासारखे निष्पाप जगात काय आहे? मी येतो खेळायला.” असे म्हणून घनाने दगड गोळा केले. एक लहान दगड घेऊन त्याने तो पाण्यावर तिरकस फेकला. उड्या मारीत तो दगड गेला.

 

“घना, चहा घेतोस ना?” सखारामने विचारले.

“घेतो.” तो म्हणाला.

मालतीने चहा आणला. सर्वांनी घेतला. नंतर तो वाचीत बसला.

“काय वाचता?” मालतीने विचारले.

“कामगार चळवळीचा इतिहास आहे.”

“तुम्हांला हे काम आवडते?”

“पडलो आहे खरा या कामात. परंतु माझ्या मनात अनेक कल्पना येत असतात. काही तरी विशेष करून दाखवावे, असे मनात येते.”

“विशेष म्हणजे काय?”

“समजा, उद्या संप झाला तर आम्ही काय करणार? एखादे वेळेस माघार घ्यावी लागते. शेकडो कामगार बेकार होतात. अशा वेळेस उपाय काय? कोठे तरी पडिक जमिनी असतात. तेथे शेकडो कामगारांसह जावे; तेथे सामुदायिक जीवनाचा प्रयोग करावा; एक नवीन सहकारी मानवी संस्कृती फुलवावी असे मनात येते. मी सुंदरपुरात काम करतो आहे. परंतु मनात अशी स्वप्ने येत असतात.”

“तेथे का संप होईल?”

“आज ना उद्या वेळ येईलच. फारच कमी मजुरी तेथे आहे. राहायची व्यवस्था नाही. सुंदरपूरच्या त्या संस्कृतिसंवर्धन संस्थेस कामगारांच्या पगारातून आजवर जवळ जवळ लाखो रुपये गेले असतील. हे पैसे कामगारांना परत का मिळू नयेत? त्यांतून त्यांच्यासाठी चाळी बांधता येतील. मी हे सर्व प्रश्न घेऊन मालकांसमोर जाणार आहे. परंतु आधी कामगारांची नीट संघटना व्हायला हवी. संघटनेवर सारी इमारत उभारायची. ती संघटना बांधण्याचे काम मी सध्या करीत असतो.”

“मला येईल का तेथे काम करायला?”

“हो, किती तरी येईल. तुम्ही बायकांत जात जा. त्यांचे वर्ग चालवा. त्यांच्या मुलांची काळजी घ्या. त्यांचे कपडे शिवा. कामाला काय तोटा? परंतु तुम्ही कशा येणार! सखाराम आला असता तर त्याच्याबरोबर तुम्हीही आला असतात.”

“भाऊ, आपण जायचे का सुंदरपूरला?”

   

पुढे जाण्यासाठी .......