मंगळवार, मे 21, 2019
   
Text Size


कोजागरी

“तूं गरीब व मी का श्रीमंत आहें? मीहि गरीबच आहें. बाबांची श्रीमंती मला नको. पापी श्रीमंती. लोकांना रडवणारी संपत्ति. आम्ही लुटारू व डाकू आहोंत. आम्हांला सातदां फांशीं द्यावें. रोज माझ्या घरीं मी गोष्टी पहात असतों. शेतकरी येतात. गरीब येतात. रडतात, हात जोडतात. गुमास्ते त्यांच्या अंगावर ओरडतात. त्यांना वाटेल तें बोलतात. नको गुणा हें पाप. मला गरीब होऊं दे. मी मोठा झालों तर माझ्या वांट्यास येईल तें सारें देईन. गरिबांचे संसार सुखी करण्यासाठीं देईन.”

“जगन्नाथ, तुला गरीब होऊन कसें चालेल? तुझें आतां लग्न होईल. होय ना?”

“तुला कोणी सांगितलें?”

“तुझ्याच आईनें. म्हणाली जगन्नाथच्या लग्नांत ये हो. एव्हांपासून आमंत्रण देऊन ठेवतें.”

“गुणा, मी काय करूं? एवढ्यांत लग्न. परंतु आई रडते. म्हणते ‘माझ्या देखत होऊं दे. मी का आतां फार वांचणार आहें?’ काय करावें समजत नाहीं.”

दोघे मित्र घरीं आले. जगन्नाथच्या खेलींतच गुणा झोंपला. आपल्या गादीवर त्यानें गुणाला झोपविलें व स्वत: दुसरें एक आंथरूण घालून त्यावर तो निजला. दोघे मित्र कितीतरी वेळ बोलत होते. पहांट व्हायची वेळ होत आली. जगाला जागृति होण्याची वेळ! परंतु गुणा व जगन्नाथ खरोखरचे जागे झाले होते. आणि आतां जागे होऊन पहांटे झोंपलें होते. ते झोंपले तरी जागे होते. जग जागें होणार होतें परंतु खरोखर जगाच्या डोळ्यांवर झांपडच रहाणार होती! खरी जाग केव्हां येईल?

 

“ना सण ना वार.”

“त्यांना सदैव चिंता.”

“त्यांना सदैव वाण.”

“रोज उपासमार.”

“रोज मरण.”

“अरे रे! काय ही दशा.”

असें म्हणत तीं मुलें जात होतीं. जगन्नाथच्या गच्चीवर तीं सारीं आलीं. दूध प्यावेंसें कोणाला वाटत नव्हतें. परंतु प्याले व सारे घरोघर गेले. जागे होऊन झोंपीं गेले. जगन्नाथ व गुणा दूध घेऊन खरोखरच पुन्हां मळ्यांत गेले.

“मला वाटलें तुम्हीं थट्टा केलीत.” सोनजी म्हणाला.

“सोनजी, दु:खाची का थट्टा करूं? घे हो हें दूध. जनीला कढत कढत दे.”

“तुम्ही पुन्हां कशाला आलेत? बाहेर गारवा आहे.”

“प्रेमाची ऊब मिळाली होती. सोनजी, जातों हां.”

“देव तुम्हांला उदंड आयुष्य देवो. गरिबांचे वाली व्हा.”

जगन्नाथ व गुणा परतले. नदीकांठीं ते गेले. स्वच्छ सुंदर नदी गुणगुण करीत वहात होती. अंजनी प्रार्थना म्हणत होती.

“जगन्नाथ, आपंली अंजनी म्हणजे कांहीं मोठी गंगा-यमुना नव्हे. परंतु जगासाठीं वाहून राहिली आहे. असेल जवळ तें देत आहे. उन्हाळ्यांत कांहीं जवळ नाहीं राहिलें तर स्वत:चे हृदय ओतून देते. झरे खणावे आणि नदीचें हृदय न्यावें.”

“गुणा, आपण लहान आहोंत. तरीहि आपणांस कांहीं करतां येईल. गरिबांची थोडी वास्तपुस्त घेतां येईल. नाहीं?”

“जगन्नाथ, मी गरीब, मी काय करूं शकणार?”

 

“सोनजी, आईला सांगून मी उद्यांपासून दूध देववीन हो. आणि जनीला दवाखान्यांत घेऊन जाईन. आपल्या छकड्यांतून नेईन.”

तीं मुलें मजेसाठीं फिरायला आलीं होतीं. परंतु गंभीर होऊन माघारीं चाललीं. बगीच्यांतील फुले पहायला आलीं होतीं. परंतु सोनजीचे अश्रु पाहून मागें वळलीं. त्यांना त्या विहिरीजवळ बसायला आतां धीर होत नव्हता. ते मुके होऊनच परतले. त्यांना का जागृति आली? मघां दयाराम भारतींनीं सांगितलें होतें कां, डोळे उघडून सर्वत्र पहा. आसपासच्या समाजाची स्थिति पहा. जागे व्हा. ते जागे होऊन परत जात होते. सोनजीला दुधाचा थेंब घेतां येत नाहीं. मळ्यांतील एक मोसंबे घेतां येत नाहीं. आणि जगन्नाथच्या घरीं कोणी आलें तर त्यांना केशर लावून दूध देण्यांत येई. मसाला घालून दूध देण्यांत येई. सोनजी आपल्या मळ्यांत खपतो, मळ्यांत राहतो. तो आपल्याच कुटुंबांतील असें आपणांस कां वाटूं नये? आपण दूध प्यालों. सोनजीची कां नाहीं आठवण झाली? गरीब हे श्रीमंतांच्या आठवणींत कसे येतील? गरिबांचें जीवन ही का स्मरणीय वस्तु आहे? विचारणीय वस्तु आहे? माणसापेक्षाहि आपणांस आपलीं कुत्रीं, मांजरें, पोपट, मैना अधिक प्रिय आहेत! कितीतरी विचार जगन्नाथच्या मनांत उसळले.

“जगन्नाथ, त्या छगन शेटजींकडे पोपट आहे ना, त्याला मुंबईहून डाळिंबांचें पार्सल येतें.” बाबू म्हणाला.

“आणि गिरिधारीलालांकडे कुत्रा आहे, त्याची काय मिजास?” बन्सी म्हणाला.

“अरे काठेवाडांत एक संस्थानिक आहे. त्यानें कुत्र्यांसाठीं बंगले बांधले आहेत. कुत्र्यांना गाद्या लोळायला. त्यांना उजाडत खीर खायला.” आनंदा म्हणाला.

“काठेवाडांत कशाला? आपणांकडे तेच प्रकार आहेत.”

“अमळनेरला का कोठें एका श्रीमंताच्या लग्नांत लोकांना जेवतांना सोडा वॉटरचें पाणी देत होते. म्हणजे लगेच म्हणाले पचन. लगेच पोट हलकें. मग आणखी आग्रह.” श्यामनें सांगितलें.

“कोणी कुत्राकुत्रीचीं थाटानें लग्ने लावतात. त्यांची वरात काढतात.”

“पुण्याला कोणा श्रीमंताने बाहुला-बाहुलीच्या लग्नांत पांच हजार रुपये खर्च केले म्हणे.” रमण म्हणाला.

“परंतु गरिबांचे संसार हे असे.”

“त्यांना ना दवा ना दूध.”

“त्यांना ना अन्न ना वस्त्र.”

“त्यांना ना सुख ना विश्रांति.”

   

मुलें ऐकत होतीं. तिकडे झाडावर एकदम चिर्र आवाज झाला. घारीचा का आवाज? चिर्र आवाज. कोणा पांखराचा आवाज?

“सोनजी, तूं माझ्याजवळ कां नाहीं कधीं दूध मागितलेंस? तुझी बायको आजारी आहे हें मला माहीतहि नव्हतें.”

“तुम्ही मळ्यांत फार येत नाहीं. तुम्हांला कसें कळणार? तुमची शाळा, तुमचें गाणें वाजवणें. तुम्हांला कोठें आहे वेळ? आणि तुम्हीं कांहीं दिलें तरी तुमच्या घरांत तें समजणारच. बोलाचाली होतील. आम्हांला म्हणतील कीं, मुलाला फसवून सोनजी दूध वगैरे घेतो. तुम्हांला तर सारे भोळा सांब म्हणतात. तुमचे दादा तर एकदां आम्हांला म्हणाले, ‘त्या जगन्नाथजवळ कांहीं कधीं मागूं नका. तो वेडा आहे. घरांतले वाटेल तें देईल.’ तुमच्याजवळ सांगासवरायला जीव भितो. माझी बायको आजारी हें का तुमच्या दादांना माहीत नाहीं? परंतु परवां तिला पावसांत काम करायला त्यांनीं लावलें. ‘तुम्ही माजलींत, येथें सुखाने राह्यला संवकलींत,’ किती तरी बोलले. जनी रडत उठली. पावसांत काम करूं लागली. आम्हां गरिबांचा आजार, त्याची का काळजी करायची असते? तुमची गाय, म्हैस आजारी पडली तरी अधिक जपतां. त्या दिवशीं आपल्या मोत्याचें दिस-या एका कुत्र्याशीं भांडण झालें. मोत्याला लागलें होतें. तर त्याला गाडींतून दवाखान्यांत नेऊन मलमपट्टी लावून आणलेंत. परंतु आम्हांला कशाला हवं औषध? श्रीमंतांकडे गाई-गुरें व्हावें, कुत्रें-मांजर व्हावें, पोपट-मैना व्हावें, परंतु त्यांच्याकडे नोकर होणें नको. जगन्नाथभाऊ, तुमच्या घरच्या मांजरांना रोज अर्धा शेर दूध मिळत असेल. परंतु जनीसाठीं घोटभरहि आम्हांला मिळत नाहीं. जाऊं द्या. किती सांगायचे? बसायला घोंगडी आणूं का?”

“आहे का घोंगडी?”

“जनीच्या अंगावरची आणतों जरा काढून. ताप भरला आहे. हिंव थांबलें आहे. आतां घोंगडीची जरूर नाहीं.”

“नको हो सोनजी.” गुणा म्हणाला.

“सोनजी, आम्ही तुला आतां जाऊन दूध आणून देतों. कढत कढत दूध जनाला दे. आज कोजागरी आहे. जनी पिईल. बरें वाटेल तिला.”

“आम्हांला कोठली कोजागर पौर्णिमा! आमची नेहमीं होळी पौर्णिमा. सारी बोंबाबोंब. येईल तो दिवस काढायचा. ना कधीं विश्रांति, ना आनंद, ना नीट सणवार, ना कांहीं.”

 

“जने, सोनजी कोठें आहे? आणि तुला काय होतें?” जगन्नाथनें विचारलें.

“काय करूं भाऊ, ताप येतो रोज. किती दिवस झाले. आणि रातदिन अक्षै कपाळ दुखते बघा. ते येथेंच होते इतका वेळ. कोठेंतरी उठून गेले.” ती म्हणाली.

मग तो सोनजीच असेल. विहिरीवर कां उभा? चला आपण हळूच जाऊं.” गुणा म्हणाला.

ते हळूहळू न बोलतां जात होते. परंतु सोनजीच घराकडे, झोंपडीकडे येत होता. त्याला हीं मुलें पाहून आश्चर्य वाटलें.

“काय रे सोनजी, इतक्या रात्रीं त्या विहिरीवर कां उभा होतास? काय पहात होतास?”

“पहात होतों तिच्यांत मला जागा मिळेल का?”

“का जीव देणार होतास?”

“असा आला विचार. कधीं येत नाहीं. आला. परंतु फिरलों मागें. मुलें आहेत तीं काय करतील? आणि ती आजारी; उद्यां काय वाटेल तिला?”

“सोनजी, जनी तुला सारखी हांक मारीत आहे. तिच्याजवळ बसायचें सोडून हें काहींतरीच काय मनांत आणलेंस?”

“तिच्याजवळ बसून काय करूं? मुंडकें का कपाळावर बांधूं? फार कपाळदुखी बघा. आणि आज तापहि हद्दीपलीकडे आला आहे. काय करूं मी? माझ्या का हातांत औषध आहे? ठेवला कपाळावर हात कीं झालें बरें. तो वैद्य म्हणे, रोज गाईचें दूध जेत जा. त्याला सांगायला काय? कोठून रोज दूध द्यायचें? तुमच्याजवळ मागायलाहि जीव भितो. मागें केव्हां एकदां जनीनें मागितलें तर तुमचे दादा एकदम अंगावर आले व म्हणाले, ‘तुम्हांला ग कशाला दुधें?’ खरेंच आम्हांला कशाला? परंतु देव हीं दुखणीं तरी आम्हांकडे कां पाठवतो? श्रीमंतांना द्यावीं त्यानें दुखणीं. त्यांना आराम असतो. काम थोडेंच असतें? जनीच्या अंगात ताप होता तरी त्या दिवशीं पावसांत तिला काम करावे लागलें. कसा हटणार ताप? श्रीमंत मनुष्य गादीवर पडून राहील. औषधें घेईल. दूध पिईल. मोसंबी खाईल. त्याला का कांहीं कमी आहे? डॉक्टर येईल. रोज सुई टोंचील. परंतु हीं दुखणीं आमच्या झोंपडींतहि देव पाठवतो. जीव जिकिरीला येतो हो दादांनो! काय तुम्हांला सांगूं? मनांत आज दुष्ट विचार आले. वाटे कीं, मुलांनाच एकेकाला आधीं फेकावें विहिरींत, मग हिचें गांठोडें फेंकावें व मग शेवटीं स्वत: घ्यावी उडी. परंतु मुलाला हात लावला, आणि विचार बदलला. हातानें त्याला थोपटलें, पांघरूण घातलें. शेवटीं मीच उठलों. आलों येथें. परंतु धैर्य नाहीं झालें. वाटलें, पोरे उद्यां कोणाच्या तोंडाकडे बघतील, कोणाजवळ भाकर मागतील? पाणी आलें डोळ्यांत. परत फिरलों शेवटीं. काय सांगायचें नि कसें करायचें. गरिबांची दैना आहे.”

   

पुढे जाण्यासाठी .......