मंगळवार, मे 21, 2019
   
Text Size

आपण दोघे भिकारी होऊन हिंडूं

“आई, माझें लग्न म्हणजे माझ्या आयुष्यांतील आनंदाचा ना प्रसंग? त्या प्रसंगीं नको गाऊं तर कधीं गाऊं?”

“मी जातें उठून. तुझ्याजवळ बोलण्यांत अर्थ नाहीं.” असें म्हणून आई उठून गेली. ते लाडू तेथेंच होते. त्यांच्याभोंवतीं मुंग्या जमूं लागल्या होत्या, त्यांच्यावर माशा बसत होत्या.

“या बघ मुंग्या, आपण चर्चा करीत बसलों परंतु मुंग्या मुकाट्यानें साखर खात होत्या. माशा मेजवानी झोडीत होत्या. गुणा, प्रत्यक्ष आनंद आपणांस कधींच नाहीं का मिळणार? भिकारी होण्याची का फक्त चर्चाच? प्रत्यक्ष भिकारी होऊन हिंडूं का केव्हां?”

“जगन्नाथ, संसारांत राहून भिकारी हो. संसारांतील एकनाथ हो. दामाजी हो, तुकाराम हो. भिकारी व्हायला घर सोडलेंच पाहिजे असें नाहीं. घरांतील सारें दरिद्री जनतेस द्यावें. म्हणजे निराळें भिकारी होण्याची जरूरी नाहीं. झाडाचीं फळें जगासाठीं, नदीचें पाणी जगासाठीं. सूर्याचा प्रकाश सर्वांसाठी. तसें तुझें होवो. तुझी संपत्ति सर्वांसाठी.”

“ती सर्वांचीच आहे. श्रमणा-यांची आहे. ती श्रमणा-यांना मी देईन. खादीस देईन. गोपालनास देईन. भिकारी झालेल्या शेतक-याचा संसार सुखाचा व्हावा म्हणून मी भिकारी बनेन. आणि गुणा तूं?”

“मी भिकारी आहेंच. मला व्हायचें थोडेंच आहे?”

“दोन भिकारी आहेंच. मला व्हायचें थोडेंच आहे?”

“दोन भिकारी मित्र. बाहेर गरीब परंतु मनानें श्रीमंत. खरें ना?”

 

“किती दिवस ग त्याची दादागिरी सोसायची?”

“आई, जगन्नाथचें तुम्ही लग्न करून टाका. म्हणजे तो सुतासारखा सरळ होईल. रेशमासारखा मऊ होईल. लग्नाची वेसण घाला. बैल मग नीट गाडी ओढूं लागेल. मग इकडे तिकडे जाणार नाहीं. भिकारी बनणार नाहीं. संसारांत रमेल. संपत्ति राखील.”

“माझ्या मनांत तेंच आहे. लग्न द्यावें करून व याला वेगळें काढावें. आमच्या देखत होऊं दे सारें. नाहींतर पुढें भाऊ याला फसवील. कांहीं देणार नाहींत. थोडीफार शेतीवाडी देतील. परंतु दागदागिने, भांडीकुंडीं कांहीं देणार नाहींत. याचा नीट संसार मांडून मग मी डोळे मिटीन.”

“आई, माझें लग्न कराल तर खरोखर मी फकीर होऊन पळेन हो. दुस-याच्या मुलीच्या गळ्याला फांस लावाल.”

“कांहीं पळत नाहींस. जाशील रुसून दोन दिवस. तिस-या दिवशीं परत येशील. आई रडत असेल असें मनांत येऊन येशील.”

“भिकारी पुन्हां दारांत येईल व घरांत शिरेल. संन्याशाचा संसार सुरू होईल.” गुणा हंसून म्हणाला.

“गुणा, खरेंच जाईन हो. चिडवूं नका मला.”

“तूं खरेंच निघालास तर मीहि येईन, दोन फकीर.”

“तुम्ही दोघे वेडे आहांत. नादी व छंदी.”

“आई, जगन्नाथचें लग्न लौकर करा.”

“हवेंच करायला.”

“मी त्या लग्नांत सारंगी वाजवीन.”

“आणि मी गाणें म्हणेन.”

“स्वत:च्या लग्नांत का स्वत:च गाणें म्हणावयाचें? अगदीं हो तूं अडाणी. कधीं तुला जगन्नाथ समजूं लागणार?”

 

“आई, आमच्या कसल्या चालल्या होत्या गोष्टी?”

“गाण्या वाजवण्याच्या. होय ना?”

“हो. परंतु कोठें करायचें गाणें वाजवणें?”

“कोठें म्हणजे?”

“आम्ही रस्त्यांतून भिकारी होऊन गाणीं गात हिंडणार आहोंत. गुणा सारंगी वाजवील, मी गाणीं गाईन. आणि एके दिवशीं पुन्हा तुझ्या दारांत येऊं. तूं भिक्षा घालशील. एखादा सदरा मागूं, पांघरायला द्या कांहीं आई, असें दीनवाणें म्हणूं. तुला येईल का दया? आई, तूं ओळखशील का ग एकदम मला? आणि तूं बाहेर भिक्षा घालायला आलीस व मीं जर एकदम तुझे पाय धरले तर तूं घाबरशील, ओरडशील. मी मग हळूच म्हणेन ‘आई’, आणि तूं मला हृदयाशीं धरशील, अश्रूंचें स्नान घालशील. मजा होईल. नाहीं आई? अशा हो आमच्या संगीत गोष्टी चालल्या होत्या.

“जगन्नाथ, तूं का वेडा होणार? काय वेड्यावेड्यासारखें बोलतोस? त्या दयाराम भारतींने तुम्हांला बिघडवलें. त्यांच्याकडे जात जाऊं नका. श्रीमंतांच्या मुलांना चो भिकारी करील.”

“परंतु शेतक-यांच्या मुलांना पोटभर खायला देईल. आई, ते दयाराम भारती म्हणजे थोर अवलिया आहेत. त्यांना नको नांवें ठेवूंस. तू त्या इतर शेंकडों महाराजांच्या पायां पडतेस, पैसे देतेस, त्यांच्या पूजा करतेस. परंतु ते सारे महाराज पै किंमतीचे. नुसते शेणगोळे. काडीचा त्यांचा उपयोग नाहीं. त्यापेक्षां हे दयाराम किती थोर!”

“जगन्नाथ, अशीं साधुसंतांना नांवें नको ठेवूं बाळ. अशानें भलें नाहीं हो होत.”

“ख-या साधुसंतांना कोण ठेवील नांवें? खरा साधु तो, जो रंजल्या गांजलेल्यास जवळ करतो. अन्यायाच्या विरुद्ध उभा राहतो. हे तर अन्यायाला आशीर्वाद देतात. लुटारू श्रीमंतांना धन्यवाद देतात.”

“असेंच कांहींतरी बोलत असशील व मग दादा संतापत असेल, मारायला धांवत असेल.”

“खरें बोलायला कोणाची भीति?”

“गुणा, तुझ्या मित्राला कांहीं शिकव तरी थोडें. आज दादाच्या अंगावर यानें हात टाकला हो. हें बरें का?”

   

“तुला देवानें कंठ दिला.”

“मला गायन, तुला वादन. आपणां दोघांत का संपूर्ण संगीत देवानें ठेवून दिलें? दोघे मित्र बना. दोघे मिळून कला पूर्ण करा, असें का तो सांगत आहे? दोन देहांत एक मन, एक आत्मा, एक कला, खरें ना? आणि मग एक दिवस भिकारी परत घरीं येतील?”

“ओळखील का रे आपणांस? तुझी पत्नी तुला ओळखील का? भगवान् बुद्ध असेच पुन्हा घरीं आले. दारांत हातीं भिक्षापात्र घेऊन उभे पाहिले. आणि त्यांची पत्नी यशोधरा बाहेर येऊन त्यांच्या पायीं लागली.”

“तूं कांहीं तरी बालतोस.”

“कांहीं तरी काय? जगन्नाथ, लग्न करूनच बाहेर पड.”

“आणि तूं?”

“माझें थोडेंच ठरलेलें आहे लग्न. आमच्यांत आधींपासून ठरवीत नाहींत. सारें आयत्या वेळेस. मी मोकळा आहें.”

“परंतु तुझी आई रडेल. तूं एकुलता एक. तुझ्यावर किती प्रेम, किती लोभ!”

“आणि तुझ्यावर तुझ्या आईचें नाहीं वाटतें प्रेम?”

“परंतु मी का एकुलता आहें? दोन मोठे भाऊ आहेत. त्यांचीं लग्ने झालीं आहेत. आई त्यांचीं मुलें खेळवीत असते. नातू झाले म्हणजे मुलावरचें प्रेम कमी होतें.”

“ज्याला मुलें झालीं त्याच्यावरचें प्रेम कमी होत असेल. परंतु ज्याचा अद्याप संसार मांडला गेला नाहीं, जो लहान आहे, त्याच्यावर प्रेम असतेंच. उलट इतर मुलांवरचेंहि याच्या वांटणीस येतें. तो अधिकच आवडता होतो.”

इतक्यांत जगन्नाथची आई लाडू घेऊन वर आली.

“तुला सांगितलें होतें ना रे लाडू मागून घे म्हणून. अगदीं हो जगन्नाथ तूं हट्टी.”

“आई आहे तोंपर्यंत हट्ट. पुढें कोण चालवणार आहे हट्ट? आई, बसना.”

“गुणा, तुझ्याशिवाय हा लाडू खाईना. म्हणे तो आला म्हणजे मग खाऊं. आणि बसलेत तुम्ही दोघे बोलत.”



 

“तूं येशील माझ्याबरोबर? गुणा, कधीं कधीं वाटतें कीं गरीब व्हावें. भिकारी व्हावें. हिंदुस्थानचे यात्रेकरू व्हावें. बैरागी असतात. सारा हिंदुस्थान त्यांनीं पाहिलेला असतो. त्यांचे अपमान होतात. आगगाडींतून त्यांना खालीं उतरवितात. परंतु शांतपणें ते हिंडतात. हिंदुस्थानच्या यात्रा करतात. मातृभूमीचें आसेतुहिमाचल दर्शन घेतात. येशील तूं? आपण भिकारी बनूं. तूं सारंगी वाजव, मी गाणीं म्हणेन. नवीन देशभक्तींची गाणीं; बंधुभावाचीं गाणीं; ख-या धर्माचीं गाणीं; गरिबांचीं गाणीं; मजा येईल. भारतीय संसार पाहूं.”

“पूर्वी आपल्या देशांत भिका-यांनींच विचारप्रसार केला. फकिरांनीं धर्मप्रसार केला. हिंदी भिकारी चार दाणे मागतात परंतु विचारांचे दाणे भीक घालणा-याला देतात. शरीराची भाकर मागून ते विचाराची भाकर देतात. भिका-यांचे हिंदुस्थानवर अपार उपकार आहेत. त्यांनीं सारी भारतीय संस्कृति एकरूप केली. तुकारामांचे अभंग, मनाचे श्लोक, कबीराचे दोहरे, मीराबाईंचीं पदें, गोपीचंदाचीं गाणीं हिंदुस्थानभर कोणीं नेलीं? हें विचारैक्य कोणीं निर्मिलें? जेव्हां वर्तमानपत्रें नव्हतीं, छापखाने नव्हते, अशा काळांत भिकारी हीं संकृतिप्रचाराचीं जिवंत साधनें होतीं.”

“पहाटे येणारे वासुदेव भूगोल शिकवीत; पोवाडे म्हणणारे शाहीर इतिहास शिकवीत. हे सारे लोक केवळ फुकट खाणारे नव्हते. भिक्षा हा जणुं त्यांचा धंदा. भिक्षा मागत व ज्ञान देत. जगन्नाथ, आपण का असेंच व्हावयाचें? नवीन विचारांचा प्रसार करणारे?”

“हो गुणा, असे भिकारी होऊं. नवराष्ट्रधर्म फैलावूं. फकिरांनीं हिंदुस्थानभर मुसलमानी धर्म फैलावला. आपण नवराष्ट्रधर्माचे नवीन फकीर. खरेंच व्हायचें का असे फकीर? मी राष्ट्रीय गाणीं शिकेन. दयाराम भारतींजवळून खूपशीं गाणीं उतरून घेऊं. जेथें जाऊं तेथें आपल्याभोंवतीं लोक गोळा होतील. अरे आपण येथें गात वाजवीत बसलों तर रस्त्यावर लोक गोळा होतात. तूं नाहीं पाहिलेंस? आपल्याला कांहीं कमी पडणार नाहीं.

“बाबा मला एक गोष्ट सांगत होते. एका कोठल्या तरी सभेंत महाराष्ट्रांतील एका तरुणानें छानसे पद म्हटलें. त्याचा आवाज फार गोड होता. गोड असून पहाडी होता. त्या सभेंत लोकमान्य टिळक होते. त्यांनीं त्या मुलाची पाठ थोपटली. ते म्हणाले, ‘बाळ, तुला कांहीं कमी पडणार नाहीं. नुसते मनाचे श्लोक म्हणत जाशील तरी सोनें मिळवशील.’ खरेंच आपण होऊं भारतमातेचे भिकारी, भारतमातेची यात्रा करणारे तरुण यात्रेकरू. तुला आवाजाची अपूर्व देणगी आहे. ती हिंदुस्थानभर नेऊं.”

“आणि तुझ्या बोटांतील कला! कशीं आहेत तुझीं लांब बोटें. शरीरांतील कलेला जणुं फुटलेले कोंब! तुझ्या बोटांतील जादुगारी माझ्या बोटांत नाहीं. माझ्या बोटांत जेव्हां मी आंगठी घालतों, तेव्हां तुझीं बोटें मला आठवतात. मुदी घालायला गुणाचींच बोटें लायक असें मनांत येतें.”

   

पुढे जाण्यासाठी .......