शनिवार, मे 25, 2019
   
Text Size

दयाराम भारतींस हद्दपारीची शिक्षा

परंतु दयारामांचा हा प्रचार सरकारला सहन होईना. त्यांना अटक करून एकदम जळगांवला नेण्यांत आलें. या बातमींने खानदेशभर सर्वत्र हरताळ पडला. आणि एरंडोलच्या विद्यार्थ्यांनींहि हरताळ पाडला. जगन्नाथ, गुणा, बन्सी, बाबू, वगैरे मुलांनीं खूप प्रचार केला. शाळेंतून सारीं मुलें बाहेर पडलीं व “साम्राज्यशाही नष्ट होवो, दयाराम भारती झिन्दाबाद, किसान झिन्दाबाद,” वगैरे गर्जना करीत तीं मुलें गांवभर हिंडलीं. मामलेदार कचेरीजवळ सरकारचा तायंनीं धिक्कार केला. दर रविवारीं खेड्यापाड्यातून आपण टोळ्या करून गाणीं गात हिंडावयाचें असा त्यांनीं ठराव केला.

इंग्रजी शाळेंत कांहीं मुलांना दंड होणार असें वाटत होतें. परंतु प्रकरण तेवढ्यावरच थांबलें. जगन्नाथच्या घरीं मात्र वादळ झालें.

“जगन्नाथ, तूं कशाला या फंदांत पडलास! मामलेगार कचेरीसमोर तूं मोठमोठ्यानें ओरडत होतास. मामलेदारसाहेबांनीं मला मुद्दाम घरीं बोलावून सांगितलें. अरे आपलें रोज उठून सरकारांत काम, अशानें कसें होईल?” दादा म्हणाला.

“कसें होईल तें तुमचें तुम्ही पहा. जाऊंच नका सरकारांत. शेतक-यांशीं तडजोडी करा. शेतक-यांचा छळ कमी होईल. तुम्हीहि सरकारासारखेच शेतक-यांचे दावेदार. दयाराम म्हणत तें खोटें नाहीं.”

“बाबा रे, तुझ्या पायीं आमचा सत्यानाश होईल. तूं आपला वेगळा नीघ. होशील आतां सज्ञान. करा मग वाटेल ती देशसेवा. घ्या आगींत उडी.”

दयारामांना हद्दपार करण्यांत आलें. त्यांनीं खानदेशांत पाऊल ठेवूं नये असा त्यांचेवर हुकूम बजावण्यांत आला. जगन्नाथ व गुणा यांना वाईट वाटलें. पुन्हां कधीं बरें भेटतील दयाराम? ते दुसरीकडे जातील. तेथें रान उठवतील. परंतु आपणांस केव्हां बरें पुन्हां त्यांचें दर्शन दोईल? असें मनांत येऊन दोघे मित्र दु:खी झाले.

 

“काय आहे म्हणणें?” त्यानें विचारलें.

“आपल्याला कान आहेत का नाहींत?” लोकांनी विचारलें.

“जरा लांब करा त्याचे कान.” संतापून कोणी बोललें. परंतु दयारामांनीं हात वर केला व सारे शांत राहिले. त्यांनीं लोकांची स्थिति सांगितली. जुलूम-जप्तीचे प्रकार सांगितले आणि शेवटीं म्हणाले, “लोकांत त्राण नाहीं. सुकलेला संसार आहे. ठिणगी पडेल तर भडका होईल. परंतु सरकारची सहानूभुति मिळेल तर हिरवें हिरवें दिसेल. पहा, ठरवा काय तें.”

“मी विचार करीन. तुम्ही आतां जा.” असें म्हणून मामलेदारानें प्रणाम केला. शेतकरी हर्षले. त्यांचा तो विजय आहे.”

“आणि त्यानें नमस्कार केला. शेतक-यांस नमस्कार.” शेतक-यांत एक प्रकारचे नवचैतन्य आलें. संघटनेचें सामर्थ्य कळलें. निर्भयता आली. निर्भयता उत्पन्न होणें, मेलेलें मन जिवंत होणें, ही महत्त्वाची वस्तु आहे.

शेतक-यांत असा उत्साह उसळत होता. कांहीं होईल असें वाटत होतें. परंतु गाईला सोडून न्यायला विरोध करणा-या त्या शेतक-यावर खटला करण्यांत आला. सरकारी कामांत अडवणूक हा त्याचा भयंकर गुन्हा! लोकांना धडा घालून देण्याची जरूरी होती. त्या शेतक-याला चार महिन्यांची सक्त मजुरी मिळाली! किती न्यायी सरकार!

दयाराम संतापानें लाल झाले. त्यांनीं त्या शेतक-याच्या गांवीं मोठी सभा केली. तुम्ही माणसें का मढीं असा त्यांनीं प्रश्न केला. “त्या शेतक-यास हातकड्या घालून नेण्यांत आलें. तुम्हीं कां अडवलें नाहीं? नाहीं याला नेऊं देणार असें सांगायला तुम्ही एकजात कां नाहीं उभे राहिलां? आम्हांला सर्वांनाच न्या अटक करून म्हणून कां नाहीं सांगितलेंत? असे कसे तुम्ही खानदेशी कापसासारखें मऊ भुसभुशीत? खानदेशी मातीसारखे जरा टणक बना. खानदेशी मातीचे किल्ले केले तर दगडाहूनहि बळकट होतात. जर तुम्ही मनांत आणाल तर शूर व्हाल. कोण तुम्हांला हात लावील, तुमच्या गाईंना हात लावील, तुमचे पवित्र चरखे जप्त करील?” आणि ते एकदम गाणें गाऊं लागले—

मर्द बनो, मर्द बनो
अब भारतवासी मर्द बनो।।

लूट गया है तेरा सारा
आंखों में है आंसु धारा
जानवरों को नहिं है चारा
अब मेरी एक ही बात सुनो।।अब भारत.।।

घर में तो नहिं एक ही दाणा
क्यों फिरता है तूं दिनवाणा
झट संघटन में सामिल होना
करना अपना राज्य सुनो।।अब भारत.।।


 

तो शेतकरी, त्याची बायको, तीं मुलें आडवीं झालीं. तीं विरोध करूं लागलीं.

“रावसाहेब, नका नेऊं हे चरखे. दुसरें कांहीं न्या.”

“दुसरें काय आहे घरांत?”

“मडकीं आहेत; गाडगीं आहेत. सूप केरसुणी आहे; जाते आहे. पाटा वरवंटा आहे. काय असायचें घरांत?”

“इकडे गाय आहे रावसाहेब. हीच न्यावी धरून.” तलाठी म्हणाला.

“छान आहे गाय. करा ही जप्त.” पाटील म्हणाले.

“रावसाहेब, गाय गाभण आहे. नका नेऊं. तिचे हाल होतील. गायत्रीचे शाप नका घेऊं.”

“सरकारला कोणाचेहि शिव्याशाप बाधत नाहींत. सोडा ती गाय.”

तो शेतकरी धांवला. तो गाय सोडूं देईना. पोलिसांनीं त्याला ओढलें. अधिका-यानें छडी मारली. गाय सोडण्यांत आली. ती शिंगे उगारून त्या दुष्टांना फाडायला धांवली. परंतु तिच्या तोंडावर पोलिसांचे दांडे बसले! अरेरे! गाईला हाणीत मारीत ते निघाले. त्या शेतक-याला कैद करून चावडीवर बसवण्यांत आलें.

आणि ती गाय? ती मारानें विव्हळ झाली. ती वाटेंतच जखमी होऊन मरून पडली! ती गाय म्हणजे भारताची दीन मूर्ति होती. गाईसारखा हा भारत आज दीनवाणा झाला आहे. मरत आहे. त्या गाईची कथा सर्वत्र गेली. लोक हळहळले. परंतु उठले का? प्रतिकार करावयास उभे होते का? त्या गाईला मारीत मारीत नेत असतां, लोक काय करीत होते? ते कां नाहीं धावून गेले? ते कां हंसत होते? परंतु सुपांतील हंसणारेहि भरडलेच जायचे असतात हें का त्यांना माहीत नव्हतें?

हिंदु धर्माच्या गप्पा मारणारे का मेले होते? मुसलमान गाय विकत घेऊन धर्मासाठीं म्हणून मारतात. परंतु येथें तर सरकार गाय मारीत आहे. कशासाठीं? तर दुष्काळांत शेतसारा देतां येत नाहीं म्हणून. या गाईला मारणारे कोण होते? तो पाटील कोण होता, तलाठी कोण होता, मामलेदार कोण होता? परंतु सरकारविरुद्ध कोणीं बोलावें?

दयाराम भारतींनी सारा तालुका उठविला. शेतक-यांच्या गटपरिषदा घेऊन त्यांना हे अन्याय जळजळीत वाणीनें त्यांनीं सांगितले. माणसें बना व अन्यायाविरुद्ध उठा असें सांगितले. आधीं प्रचार करून नंतर सर्व तालुक्यांतील शेतक-यांची एक विराट् सभा त्यांनीं घेतली. आणि सभेनंतर तो प्रचंड लोंढा मामलेदार कचेरीसमोर ते घेऊन गेले. मामलेदार घाबरला. तो खुर्ची सोडून बाहेर आला.

   

“काय रे, दाणे विकत घ्यायला पैसे आहेत. सरकारचें देणे द्यायला मात्र पैसे नाहींत ना?”

“अहो, हा रुपया? घरांतील सर्वांना आठ दिवस चरख्यावर कांतलें. तें सूत दिलें येथें खादी भांडारांत व रुपया मिळाला. पोरें चार दिवस उपाशीं आहेत.”

“रुपया मिळाला तो आधीं सरकारला कां दिला नाहींस? तुम्ही सरकारहून मोठे झालांत वाटतें?”

“सरकारहून मोठे कसे होऊं दादा? त्याच्या राज्यावर देव कधीं मावळत नाहीं.”

“तुझ्या घरावर जप्ती आणायला हवी. ते चरखे जप्त करायला हवेत. चरखे तुम्हांला शिरजोर करीत आहेत. मला फसवलेंस का रे?”

तो तलाठी गेला. त्या शेतक-यास वाईट वाटलें. असें कसें हें सरकार? उपाशीं मरणा-या लोकांची काडीइतकी पर्वा न करणारें सरकार! मामलेदार पगार घेतोच आहे, कलेक्टर घेतोच आहे. यांना हे पगार घेववतात कसे? लोकांसाठीं हे काय करीत आहेत? आणि खादीवालें, काँग्रेसवाले, ग्रामोद्योगवाले धंदा देत आहेत, चरखे पुरवीत आहेत, थोडा आधार व आशा देत आहेत. ते चरखे कां यांनीं जप्त करावे? त्या कामांत मदत करण्याऐवजीं, त्या कामाला उत्तेजन देण्याऐवजीं त्यांत का हे विघ्न आणणार? अरेरे! असे कसे हे लोक?

तो शेतकरी घरीं गेला. त्यानें दाणें नेले होते. मुलांना भाकर झाली. सर्वांना आनंद झाला. चरखा भगवानाला त्यांनीं नमस्कार केला. त्याची बायको चरख्याला नमस्कार करून रोज कांतायला लागत असे. अन्नदाता परमेश्वर तो होता.

एके दिवशीं तो शेतकरी, त्याची बायको व मुलें कांतीत बसलीं होतीं. आणि पोलीस आले, तलाठी आले, अधिकारी आले. तरी शेतकरी उठला नाहीं. तो कांतीतच राहिला.

“ओढा रे ते चरखे. हरामखोर उठतहि नाहीं. खायला मिळत नाहीं तरी मगरूर—” मोठा अधिकारी ओरडला.

“हे चरखे खायला देतात, म्हणून मगरूरी.” दुसरा कोणी म्हणाला.

“ओढा ते चरखे. बघतां काय?” हुकूम झाला.

 

शेतक-यांत दिवसेंदिवस असंतोष माजत होता. सरकार व सावकार यांचे अन्याय अत:पर सहन करावयाचे नाहींत असें शेतकरी म्हणूं लागले. गांवोगाव किसानांचे संघ स्थापन होऊं लागले. शेतकरी संघटना करूं लागले. शेतकरी कवायती करूं लागले. खेडोपाडीं त्यांचीं पथकें तयार होऊं लागलीं. ‘उठाव झेंडा बंडाचा’ हें गाणें सर्वत्र घुमूं लागलें. निर्भयता येऊं लागलीं. बकासुर दूर करावयास बलभीम उभा राहूं लागला.

त्या वर्षी अपरंपार पाऊस पडला. चांगलें येणारें पीक वाहून गेलें. नद्यांना अपरंपार पूर आले. ते पूर शेताभातावर पसरले. कांहीं कांहीं शेतांतून चार चार हात वाळू येऊन पसरली. शेतें फुकट गेलीं. सर्वत्र निराशा पसरली.

परंतु सरकार व सावकार यांना दयामाया नव्हती. तरीहि आणेवारी सहा आण्यांच्या वरच! पूर येण्यापूर्वी आणेवारी झाली होती. मागून पूर आले. शेतांतील पीक वाहून गेलें. परंतु कागदावरचें लिहिलेलें सुरक्षित होतें. तें कोण पुसून काढणार? गरिबांचे अश्रु त्याला पुसून टाकूं शकत नाहींत.

दयाराम भारती गांवोगांव सभा घेत होते. एक पैहि तहशील भरूं नका, सावकाराला कांहीं देऊं नका, आणि जप्ती आली तर सारे विरोध करायला उभे रहा असें ते सांगूं लागले. शेतकरी निश्चय करूं लागले. सरकारी तगादे सुरू झाले. पैशासाठीं छळ सुकू झाले. पाटलांना ताकिदी झाल्या कीं आधीं तुम्ही तहशील भरा. तुम्ही उदाहरण घालून द्या, म्हणजे मग इतरहि भरतील. परंतु पाटील तरी कोठून भरणार?

“रावसाहेब, मी कोठून भरूं तहशील?” एक पाटील अधिका-यांस म्हणाला.

“गुरेंढोंरें विका. बायको विका.” अधिका-यानें उत्तर दिलें.

गरिबाला अब्रू ही वस्तु नाहीं. गरिबाची बायको, गरिबांचीं मुलें म्हणजे कचरा. बाजारांतील भाजी. पाटील कांहीं बोलला नाहीं. दीडशें वर्षांच्या गुलामगिरीनें सारे अपमान गिळायला राष्ट्र शिकलें होतें आणि खरेंच त्या पाटलानें आपलीं गुरेंढोरें विकलीं. गुरें विकूनहि तहशील पुरा करायचें? शेवटीं दुस-या एका सावकारानें शंभराचे दोनशें लिहून घेऊन हातीं ७५ ठेवले. पाटलानें शेतसारा भरला.

आणि पाटील व तलाठी आतां उठलें. शेतक-यांस छळूं लागले. एका गांवीं एक शेतकरी होता. त्याच्याजवळ खरोखरच कांहीं नव्हतें. तो कांहीं देईना. एकदां तो आठवड्याच्या बाजाराला एरंडोलला आला होता. तो रुपयाचें घान्य विकत घेत होता. तों त्याच्या गांवचा चलाठी तेथें उभा.