शनिवार, मे 25, 2019
   
Text Size


राष्ट्रीय मेळा

मुले एका गावाहून दुस-या गावाला निघाली म्हणजे सारा गाव त्यांना पोचवायला जाई. अशा रीतींने जगन्नाथ, गुणा, बन्सी, नारायण, सारा तालुका हालवू लागले. परंतु या गोष्टी सरकारच्या कानी गेला. मेळे करण्याची मनाई झाली. आतां काय करायचें?

“चला जाऊं सारे तुरंगात.” जगन्नाथ म्हणाला.

“परंतु घरीं रागावतील.” बन्सी म्हणाला.

“आणि शाळा बुडेल ती?” गुणा म्हणाला.

“परत आल्यावर शाळेत जाऊ.” नारायण म्हणाला.

“घेतील का पण?” रामानें शंका घेतली.

“मला वाटते सध्या बंदच करूं या. पुढें दिवाळीच्या सुटींत फिरून जाऊं.” वसंताचे मत पडले.

“त्या वेळेसहि बंदी असली तर?” जगन्नाथने उदासीनपणे विचारले.

“आपण मोठे होऊ तेव्हा हिंडू. तूं व मी भिका-यासारखे हिंडायचे ठरवलेच आहे ना! परंतु सध्या नको. घरी रागावतील. आई बाबा रडतील. आपला प्रयोग यशस्वी झाला. आपण मोठे झाल्यावर सर्व महाराष्ट्रभर जाऊ. सर्वत्र चैतन्य खेळवू. रूढि नष्ट करूं. खरा धर्म आणू. भीति गाडून टाकू. संघटना निर्मू. पण जरा मोठे झाले पाहिजे. जगन्नाथ, तू मोठा हो लौकर म्हणजे मग तू वेगळा होशील. स्वतंत्रपणे सारे करायला मोकळा होशील. खरे ना?” गुणा बोलत होता.

“परंतु त्याचं लग्न आहे ना?”

“केव्हा?”

“पुढल्या वर्षी.”

“पुढल्या वर्षी म्हणजे दिवाळीनंतर सहा महिन्यांनी.”

“जगन्नाथ होईल संसारी. मग का या कामात तो पडेल? त्याला लाज वाटेल. तो सावकारी करील. तो का मग सावकारी नष्ट करा असे सांगणारे मेळे काढील? तो का अशा नाटकांतून काम करील?

“मी माझ्या जीवनाचेच नाटक करीन. प्रत्यक्ष संसारांतच कर्जरोखे फाडून टाकीन. जे नाटकांत करतो ते कृतीत करून दाखवीन. या संवादांचा, या मेळ्यांचा लोकांवर काय परिणाम झाला असेल ते लोकांना माहीत, सरकारला माहीत. परंतु माझ्या मनावर त्यांचा चिरस्थायी परिणाम झाला आहे. मी सारे प्रत्यक्ष करून दाखवीन.

“बरे पाहूं.”

“बरें बघा.”

शेवटी मेळा खांबला. सुटीहि संपली. शाळा सुरू झाली. परंतु गुणा व जगन्नाथ यांच्या मनांत पुढचे विचार होते. संवादातील गाणी व शब्द  त्यांच्या कानांत गुणगुणत होते. भविष्याकडे बोट दाखवीत होते

 

ही टकली
फुलविल तोंडे जी सुकली।।ही.।।

गरगर फिरते भिंग्रीवाणी
सूत भरभर काढुन आणी
स्वातंत्र्याची गाते गाणीं
पारतंत्र्याचे वेढे ही उकली।।फुल.।।

लहान परि करि काम महान
संसारांतिल पुरविल वाण
असे सुखाची केवळ खाण
संधि सोन्याची आणिल जी चुकली।।फुल.।।

फिरून आणिल आबादानी
फिरून आणिल दाणापाणी
हिच्याविणें तुम्हि रहा न कोणी
आणिल संपत्ति पुनरपि जी हुकली।।फुल.।।

आळस दवडा झांपड उडवा
येतां जातां टकळी फिरवा
गांधिबाप्पाचा कित्ता गिरवा
सुखि होतील सुखाला जीं मुकली।।ही.।।

ही गाणी मुले टिपून घेत. कोणी कातायला शिकत. मधूनमधून शेतकरी येत त्यांच्याशी चर्चा होई, त्यांना माहिती देत. आता गांधबाप्पा कोठे आहेत, जवाहरलाल काय करतात, असे त्यांचे प्रश्न असत. मुले माहिती देत आणि मग रात्री ते नाट्यप्रवेश. सा-या गावांत उत्साह येई. सावकाराच्या प्रवेशात पंढरीशेटचा मुलगा काम करी. “शेतक-यांनो, आधीं पोटभर जेवा, मग सावकाराला उरले तर द्या. आधी तुमचा हक्क. ज्याच्या हाताला घट्टे पडले त्याचा हक्क. म्हणून सकाळी आपण हात पाहतो, की या हाताला घट्टे पडलेले आहेत की नाही, याला खायचा अधिकार आहे की नाही? श्रमणा-याचा प्रथम अधिकार, मग बांडगुळांना.” असे तो म्हणे व टाळ्यांचा कडकडाट होई.


 

घाण करूं जरि आपण दूर
देवाला तरि होऊं प्यार
संसार सुखानें सर्व तरूं ।।हा गांव.।।

झाडू म्हणजे देवचि माना
लाज ना माना हातीं घेण्या
ख-या हिताचा मार्ग धरूं ।।हा गांव.।।

चला उठा रे लहान मोठे
गावसफाई करुं या नेटे
आदर्श आपुला गांव ठरूं ।।हा गांव.।।


असें गाणें म्हणत ते झाडू घेऊन हिंडत. मो-या उपसीत. गावहाळाजवळ सफाई करीत. कोठे फिनेल टाकीत. एके ठिकाणीं एक म्हातारबाई येऊन म्हणाली, “माझ्या घरांत टाक रे तें तुझे थोडें पाणी. फार डांस बघ दादा.” आणि मुलगा फिनेल टाकून आला.

पंढरीशेटचा मुलगा हातांत झाडू घेऊन झाडीत आहे यांचे लोकांना आश्चर्य वाटे. ज्याची गावोगाव शेती, ज्याची लाखांची इस्टेट, त्याचा मुलगा हातात झाडू घेऊन फिरत होता. मो-या उपसीत होता. लोकांना कौतिक वाटे. तेहि झाडायला निघत आणि गाव निर्मळ होई. गावकरी या मुलांना जेवायला देत. दुपारी मुले चरखे, टकळ्या घेऊन कातीत. बाया व पुरुष पाहावयास येत आणि मुले गाणी म्हणत :

चरखा फिरवा
तुम्हि घांस सुखाचा मिळवा ।।चरखा.।।

घरींच तुमच्या असे कपाशी
कां होता मग तुम्ही आळशी
हातीं बंधू घ्या चरख्यासी
दैन्य हरवा ।।तुम्हि.।।

चरखा दवडिल उपासमार
चरखा गरिबांचा आधार
सूत दुधाची जणुं ही धार
निश्चय ठरवा ।।तुम्हि.।।

चरख्याचे सप्ताह करावे
गावांपुरतें सूत निघावें
गांवांतचि तद्वस्त्र विणावें
निश्चय ठरवा ।।तुम्हि.।।

क्षण एकहि ना दवडा फुकट
दारिद्र्याची दवडा कटकट
निवारील हा चरखा संकट
ध्यानी ठेवा ।।तुम्हि.।।

आणि टकळीचेहि एक सुंदर गाणे होते :

   

कराल ना सारे प्रेम? घ्याल ना हरिजनाला जवळ? आणाल ना खरा धर्म? माणुसकीचा, प्रेमाचा, देवाला आवडणारा खरा धर्म आणणार असाल तर करा सारे वर हात!”

नाट्यप्रवेशांतील ती आज्ञा ऐकतांच सा-या प्रेक्षक स्त्रीपुरुषांचे हात वर होतात. महात्मा गांधी की जय गर्जना होते. शेतक-यांच्या प्रवेशाचे वेळेसहि “हे अन्याय दूर व्हायला हवे असतील तर गावोगाव किसान सेध हवेत. किसान स्वयंसेवक हवेत. कराल ना असे किसान संघ स्थापन? करणार असाल तर हात वर करा.” असे म्हणताच हजारो हात वर होतात. इन्किलाबाची गर्जना होते. किसान कामगार राज्याचा जय असो असे घोष दुमदुमतात.

मधूनमधून मोटेचा आवाज, पक्ष्यांचे आवाज, गाढवाचा आवाज – अशा नकला करतात. मध्येंच एखादा पोवाडा म्हणतात. मध्येच टिप-यांचा खेळ. आणि ते मग गंभीर प्रवेश. अशा रीतीने विनोद व गांभीर्य यांचे मिश्रण ती मुले करतात व सारे प्रेक्षक तल्लीन होतात. सारी यात्रा या मुलांसमोर जमते. आणि शेवटी त्यांचा नायक, तो व्यवस्थापक येऊन म्हणतो, “आमच्याजवळ असे दुसरेहि प्रवेश आहेत. आम्ही या सुटीत सर्वत्र हिंडू इच्छितो. ज्याला आम्हांला बोलवायचे असेल त्याने कळवावे. निरनिराळ्या गावी येऊन हे खेळ आम्ही करून दाखवू. तुमच्यांत जागृति व्हावी हा हेतु. तुम्हा तमाशे बोलावता. आता आम्हाला बोलावीत जा. तमाशाला जे देता ते आम्हाला द्या. आम्हांला जे काही दिलेत तर ते किसान कामगार चळवळीलाच सारे देण्यात येईल. दयाराम भारतींसारखे तळमळीचे कार्यकर्ते देशात कामे करीत आहेत. त्यांना कोण करणार मदत? पत्रके काढायची, प्रवास, रोजचें निदान एक वेळचे जेवण. याला नको का थेडा पैसा? जर तुम्ही आम्हाला थोडे दिलेत, तर तो आम्ही देऊं. तुम्हीहि गरीब आहांत. परंतु तुमच्याजवळ पुन्हा मागायचे. गरीब असलो तरी शेतात दाणे पेरतो. हेतु हा की, पुढे भरपूर पीक यावे. त्याचप्रमाणे गरीब असलेत तरी मेळा बोलावून थोडी मदत द्या. ती मदत पुढे तुमचे संसार सुंदर करील. किसान कामगार चळवळ वाढेल. खरे स्वराज्य येईल.”

मुलांचा हा प्रयोग कल्पनेच्या बाहेर यशस्वी झाला. यात्रेंत गावोगावचे लोक आले होते. त्यंनी या मेळ्याची वार्ता आपआपल्या गावी नेली. आणि खरोखरच मेळ्याला आमंत्रणे येऊ लागली. आज हा गाव, उद्या तो गाव. मुलें उत्साही होती. दिवसां गाव स्वच्छ करीत.

स्वच्छ करूं स्वच्छ करूं
हा गाव आपुला स्वच्छ करूं।।

रोगराइ ती दवडूं दूर
आरोग्याला आणूं पूर
आनंदानें गांव भरूं ।।हा गांव.।।

जाळुन टाकूं सारी घाण
घाणीजवळी न टिके प्राण
सगळीकडची घाण हरूं ।।हा गांव.।।

 

स्वयंसेवक : हे शेंदरी शनि आतां भिरकावून द्या. शनीसमोर दिडकी टाकायला नको. दिडकी कोठे टाकायचीच असेल तर तुमची कष्टदशा जावी म्हणून खटपट करणा-या काँग्रेसला द्या. काँग्रेस आपले दैवत. गरिबांचे राज्य करूं पाहणारी ही संस्था. तिच्या पाठीमागें चला. तिचा महिमा वाढवा.

असे हे संवाद मोठे उद्बोधक झाले. मधूनमधून गाणी होती. मुले रंगू लागली. केव्हा एकदा शेतक-याच्या दुर्दशेची, चरखा अन्न देत आहे, त्या चरख्याला शेतकरी कसा जीव की प्राण करतो त्यांची, उपाशी मुले आहेत त्यांची, हरिजनांना पाणीहि मिळत नाही, मंदिरात कुत्रे बसले आहे परंतु हरिजनांस मज्जाव, अशा प्रसंगांची ती चित्रे होती. पडदे पाहूनच जणु मनाला मुकेपणाने विचार मिळावे, जागृति मिळावी.

सारी तयारी झाली. आणि लौकरच एके ठिकाणी यात्रा होती. हा मेळा तेथे न्यावयाचा असे ठरले. मुले गेली. त्यांनी खोके वगैरे घेऊन तात्पुरते स्टेज तयार केले. लहान खांब व बांबू उभारून पडदे पटकन् बांधले. तयारी झाली. रात्रीं ते नाट्यप्रवेश होते. जाहिराती वाटण्यांत आल्या होत्या. गाणीं म्हणत यात्रेतून दवंडी देण्यात आली. लोक रात्र केव्हा होते त्याची वाट पहात होते. सायंकाळ झाली. दिवस मावळला. यात्रेत शेकडो गॅसच्या बत्त्या चमकल्या आणि त्या मेळ्याचाहि तिरंगा झेंडा त्या प्रकाशात उंच फडकताना दिसत होता. तेथे गर्दी जमू लागली. काही मुले व्यवस्था ठेवीत होती. एकीकडे बायकांनी बसावे अशी व्यवस्था होता. आणि पहिला पोवाडा सुरू झाला. शेतक-याच्या दशेचे वर्णन करणारा पोवाडा. आवाज ऐकून भराभर गर्दी जमू लागली. सारे प्रवह इकडे येऊ लागले.

पोवाडा संपला व प्रवेश सुरू झाले. निरनिराळे नाट्यप्रवेश. साक्षरतेचे प्रवेश. शेतक-याच्या प्रश्नांवरचे प्रवेश, हरिजनांसंबंधींचे प्रवेश, असे करून दाखविण्यांत आले. मधूमधून लोक टाळ्या वाजवीत. “बरोबर, भाऊ बरोबर. आणि हाऊ सावकारच शनी शे.” असे बाया एकदम बोलत. हरिजनांची स्थिति पाहून, त्या आजारी मुलाला पाणी मुळत नाही हे पाहून स्त्रियांना हुंदके येत आहेत पहा. त्या अरेरे म्हणत आहेत. आणि जगन्नाथ गाणे म्हणतो आहे ते ऐका—

“हरिजन अपुले तळमळती
जेविं जळविण मासे मरती
हरिजन तैसे तडफडती ।।हरिजन.।।

पाणि न देणे
प्रेम न देणे
धर्म अशाला हे म्हणती ।।हरिजन.।।

बंधुभाव ना तिळभर उरला
काय म्हणेल प्रभु वरती ।।हरिजन.।।

प्रेम करा रे बंधूवरती
हीच तुम्हाला मम विनंती ।।हरिजन.।।

   

पुढे जाण्यासाठी .......