बुधवार, जुलै 24, 2019
   
Text Size

जगन्नाथचे लग्न

आणि ते रासन्हाण. जगन्नाथ जाईना. परंतु त्याच्या बहिणींनी त्याला हात धरून नेले. पाटावर बसविले. कानात वधू तेल घालते. जगन्नाथ उठून जाऊ लागला. बहिणींनी त्याला पुन्हा बसविले. त्यांनी त्याचा कान वांकडा केला. नववधूने कानात तेल घालते.

असे प्रकार झाले. रागावत रुसत झाले. परंतु पंगत झाली त्या दिवशी निराळेच प्रकरण झाले. मंडपाशी भिका-यांची ही गर्दी. उष्टे मागण्यासाठी गर्दी! जगन्नाथ वरून पहात होता. तो एकदम रागाने खाली गेला.

“खबरदार त्यांना उष्टे वाढाल तर. माणसें म्हणजे का कुत्री? ते मागतात म्हणून का आपण उष्टे द्यावे? त्यांना घरातील द्या. हे पानातले गाईगुरांना घाला.” तो म्हणाला.

“अहो, हे पानांत इतकें फुकट गेले आहे ते काय करायचे?”

“वाढलेत कशाला?”

“शहाणेच दिसता!”

“हो. मी शहाणा आहे व तुम्हाला हा मूर्खपणा करू देणार नाही. त्या त्या उष्ट्या अन्नाच्या बादल्या माघारी—यांना घरांतील ताजे अन्न आणून द्या.” बरें. तुम्ही म्हणता तसे करू. चला वर.”

त्याचा हात धरून त्याला वर नेण्यात आले. त्या बादल्या मागे गेल्या. दुस-या आल्या. परंतु खरोखरच दुस-या होत्या का त्या? का ती फसवणूक होती? देव जाणे.

जावईबोवांच्या विक्षिप्तपणाविषयीं मंडपांत सर्वत्र चर्चा. स्त्रीपुरुषांत चर्चा. पुढे संसार कसा करतील का कर्णाचे अवतार बनतील? काही नाही हो, हे पुढें टिकत नाही. बायकोची वेसण पडली म्हणजे सारे चाळे थांबतात. आज ही सांगेढोंगे. अशी बोलणी चालली.

शेवटचा दिवस आला. जगन्नाथ खिन्न झाला होता. त्या चर्चा त्याच्या कानावर येत. मुद्दाम त्याच्या कानीं पडाव्या म्हणूनच मोठ्याने कोणी कोणी बोलत. त्याच्या तोंडावरचे हास्य गेले, आनंद मावळला.

“जगन्नाथ, खांद्यावर बसायला हवे. तुला नाचवतील, तिला नाचवतील. गुलाल फेका एकमेकांवर.”

“मी काही एक करणार नाही. मी खांद्यावर बसणार नाही, घोड्यावर बसणार नाही. आम्ही पायी येऊ. नको गुलाल, नको धुळवड.”

“काय बोलतोस हे?”

“खरे ते बोलतो. मी पायी येणार.”

अनेकांनी समजुती घालण्याचे प्रयत्न केले. परंतु जगन्नाथ ऐकेना. शेवटी मोटारीतून नवरानवरी मिरवायचे ठरले. तडजोड झाली. मोटार सजली. फुलांच्या माळांनी मंगल मोटार सजली. तींत वधूवरें बसली. वरात निघाली. सोहळा झाला. नांव ठेवले गेले. कोणते नाव? इंदिरा.

 

मोटारीत जगन्नाथ गुणाचे हात हातात घेई व आपले तोडे त्याच्या हातात घाली.

“माझे लग्न होईल तेव्हा घाल हो.”

“कधी होईल तुझे लग्न?”

“बाबा करतील तेव्हा.”

“तुझ्या लग्नांत मी येईन. तुला नटवीन.”

“म्हणजे रानटीपणा तूंहि करणार एकूण? मला तुझ्या प्रेमाने नटव म्हणजे पुरे.”

वाटेत तापी नदीवर त्यांनी फराळ केले.

“गुणा, पोहायला येतोस?” जगन्नाथने विचारले.

“ही वोळ पोहण्याची नाही.” तो म्हणाला.

“मग केव्हा येईल गुणा?”

“लग्न झाल्यावर पुढे. केवळ मग संसारांत बुडता की मान वर राहते ते दिसेल.”

“गुणा, आपण पुढे खूप काम करू.”

“करू. गरिबांचे संसार सुखी होण्यासाठी झटू.”

सारे व-हाड शिरपूरला आले. लग्नघाई सुरू झाली. खादीच्या टोपीतच नवरदेव वधूमंडपाकडे चालला. सनातनी लोक रागावले. वधूकडचे लोक संतापले. परंतु जगन्नाथचा निश्चय अभंग होता. खादीचीच गुलाबी शाल त्याने अंगावर घेतली. शालू, शेला त्याने भिरकावला. रागारागाने बोलणी झाली. परंतु नवरदेव शांत, गंभीर होता. शेवटी विरोध मावळले. नवरदेव आला. टाळी लागली. माळा गळ्यांत पडल्या.

 

“चल, मी त्यांना सांगतो की अशी गोष्ट मी होऊ देणार नाही. चल.”

आणि खरेच दोघे मित्र खीला गेले. रामराव पूजेला बसले होते. देवाजवळ होते. दोघे मित्र देवासमोर उभे होते.

“गुणाचे बाबा!” जगन्नाथने हाक मारली.

“काय रे?” त्यांनी विचारले.

“तुम्ही देवाजवळ आहात. मीहि देवासमोर उभा राहून सांगतो की तुमच्या घराचा लिलाव मी होऊ देणार नाही. तुम्ही निश्चिंत असा.”

“देव तुझे कल्याण करो! तुम्हां दोघांचे प्रेम अमर होवो! दीच देवाला माझी प्रार्थना.”

दोघे मित्र गेले. जगन्नाथ घरी गेला. त्याला पोचवून गुणा घरी आला.

जगन्नाथचे लग्न जवळ आले. तिथि जवळ आली. मोटारी तयार झाल्या. नवरदेवाची मोटार सजली. जगन्नाथजवळ त्याचा गुणाहि बसला. त्याच्या बहिणीहि त्या मोटारीत होत्या. दोघे मित्र पुढे बसले होते. हातांत हात घेऊन बसले होते. जगन्नाथ दागिने घालायला बिलकूल तयार नव्हता. हा रानटीपणा आहे, तो म्हणाला. परंतु शेवटी त्याचे काही चालले नाही. त्याच्या आईने त्याला सजविले.

“आजच्या वेळेस घाल. पुन्हा तुला कधी सांगणार नाही. तुझ्या अंगावर पुन्हा दागिना घालणार नाही.” आई म्हणाली.

“मग त्याच्या मुलांच्या अंगावर घाला.” कोणी तरी हसून म्हणाले.

जगन्नाथ आईसमोर उभा राहिला. तिने त्याच्या गळ्यांत गोफ, कंठी घातली. हातांत तोडे घातले. कमरेला सोन्याचा करगोटा धोतरावरून घालण्यांत आला. कानांत सुंदर कुडक्या घातल्या गेल्या. जगन्नाथ म्हणजे तुळशीबागेतील जणु राम, बालाजी मंदिरांतील जणुं बालाजी दिसू लागला.

   

“मला नाही हो शंका. मी प्रेमाच्या स्वर्गात होतो. परंतु आता खाली आलो. स्वर्गातील गोष्टी का पृथ्वीवर दिसतात?”

“पृथ्वीवर स्वर्ग निर्मिणे हे तर प्रेमाचे काम. जेथे प्रेम आहे तेथे स्वर्ग आहे. जेथे प्रेम नाही तेथे नरक आहे, स्मशान आहे. मला प्रेमहीन जीवनाची कल्पनाच करवत नाही.”

“जगन्नाथ, प्रेमाची कसोटी काय?”

“प्रेम म्हणजे प्रिय व्यक्तीचे सतत चिंतन. त्या प्रिय व्यक्तीचे अंत:करणपूर्वक सतत स्मरण. त्या प्रिय व्यक्तीच्या मीलनाची इच्छा. त्या व्यक्तीच्या सुखदु:खाशी समरस होण्याची आतुरता.”

“प्रेम म्हणजे सर्वस्वत्याग.”

“हो.”

“तू माझ्यासाठी सर्वस्वाचा त्याग करशील?”

“गुणा, काय सांगू? त्यागाच्या शाळेत मी कितपत पुढे जाईन ते सांगता येत नाही.”

“समज, या घरावर तुझ्या दादाने जप्ती आणली तर?”

“ते शक्य नाही.”

“आम्ही तुमचे देणेकरी आहोत. माझी मुंज तुझ्या घरी काढलेल्या कर्जाने झाली. गळ्याला कर्जाची दोरी व कमरेत मुंजीची दोरी. व्याज थकले. रक्कम जमली. आता पुढे जप्ती, लिलाव या गोष्टी येणारच.”

“मी ही गोष्ट होऊं देणार नाही. म्हणून तू रडत होतास? या घरांतून जावे लागेल, म्हणून तू दु:खी झाला होतास?”

“मनांत एकच भावना नव्हती. दु:खाच्या, प्रेमाच्या, अगतिकत्वाच्या संमिश्र भावना होत्या. आई बाबा म्हणत होते की, घरांतून बाहेर पडावे लागेल. त्यांना अपार वाईट वाटत होते. मलाहि दु:ख झाले.”

 

“राहूं देत. नको रडू. तुझ्या मित्राचे लग्न होणार त्या लग्नात विघ्न नको. आनंदात दु:ख नको. सुखांत अश्रु नकोत. देव करो व तुमचे प्रेम टिको. ख-या प्रेमाचा आदर्श जगात दिसो!”

गुणा वरती माडीवर गेला. ते सारे खादीचे कपडे जवळ घेऊन तो रडला. किती जगन्नाथचे माझ्यावर प्रेम, असे त्याच्या मनांत आले, परंतु याला जग मिंधेपण म्हणतें. माझे कर्तव्य काय? हे कपडे घेणे का पाप? ही आंगठी बोटांत घालणे का पाप? मी आंगठी दिली नेऊन, दिले कपडे परत नेऊन, तर जगन्नाथ रडेल. लग्नांत तो हसणार नाही. जन्मभर त्याला रुखरुख राहील. हे प्रसंग का नेहमी येतात? आयुष्यांत एकदा येणारा मंगल प्रसंग. त्या वेळेस का मित्राला रडवू, त्याला दु:खी करू? त्याने ते कपडे हृदयाशी धरले. जणु मित्राचे निर्मळ प्रेम, मित्राचा प्रेमळ विशुद्ध आत्माच तो हृदयाशी धरीत होता. त्यावर प्रेमाश्रूंचा अभिषेक करीत होता.

त्याच्या भावना उचंबळल्या होत्या. कोमल, प्रेमळ भावना. प्रेमाच्या भावना सर्व जीवनाला अंतर्बाह्य वेढून टाकतात. त्यांची शक्ति अपार असते. रोमरोमाला त्या व्यापून असतात. गुणा सद्गदित होऊन उठला. त्याने हाती सारंगी घेतली. तो तारा छेडू लागला. कंपायमान हृदय तारांच्या कंपाने बोलू लागले. अतिमधुर व कोमल असे राग त्याने आळविले.

तो प्रेमाच्या स्वर्गात होता. भूतलावर तो नव्हता. सभोवती प्रेमाचा बाग बहरला आहे, वसंत फुलला आहे, कारंजी थुईथुई उडत आहेत, कमळे फुलली आहेत, पाखरे गोड आवाज काढीत आहेत, सारे सुंदर आहे, सुंदर आहे असे जणु त्याला वाटत होते. डोळे मिटून तो वाजवीत होता. हृदयांत डोकावून वाजवीत होता.

भावना ओसरली. हृदयावरचा भार कमी झाला. त्याने हळूच नेत्रकमले उघडली. तो समोर जगन्नाथ दिसला. दोघे एकमेकांकडेपहात राहिले. दोघांनी डोळे मिटले. दोघांनी पुन्हा उघडले. दोघांचे डोळे भरून आले.

“तू येऊन हळूच बसलास.”

देवासमोर बसलो. प्रेममय देव.”

“जगन्नाथ, माझ्यावर तुझे खरोखर प्रेम आहे?”

“तुला आज का बरे शंका आली? ती शंका येऊन का रडत होतास? परंतु छे, मनांत अशी शंका असती तर असे अपूर्व संगीत तुझ्या बोटांतून निघते ना. हृदयातील सारी कोमलता तू ओतीत होतास. तुझे मन प्रेमाने भरून गेले होते. तुझा चेहरा मी पाहत होतो. किती स्निग्ध व सुंदर दिसत होता!”

   

पुढे जाण्यासाठी .......