बुधवार, जुलै 24, 2019
   
Text Size

आगगाडींत भेटलेला देव

“येऊ. आम्ही इंदूरला येऊ.”

“इंदूर किं दूरम्?” रामराव म्हणाले.

“होय. इंदूर दूर नाही. ते आता तुमच्याजवळ आहे.” तो सदगृहस्थ म्हणाला.

आणि मनमाड स्टेशन आले. त्यांनी फराळ केले. त्या सदगृहस्थांनी केळी वगैरे घेतली. गुणाला आग्रह करून करून त्यांनी दिली. त्याला कढत दूध त्यांनी दिले. रामराव व गुणाची आई यांनी चहा घेतला. जणु ती सारी एका कुटुंबांतील झाली.

गाडी निघाली. गुणाने पुन्हा एक राग आळवला. सारे तटस्थ झाले. शांत झाले.

“जरा पडा आता.” तो गृहस्थ म्हणाला.

आणि गुणा झोपला. त्या गृहस्थाच्या उशीवर डोके ठेवून झोपला. जगन्नाथकडे तो असाच झोपत असे. त्याला झोप लागली. दु:खी मन झोपले. रामराव व ते सदगृहस्थ बोलत होते.

“तुमचा मुलगा म्हणजे एक देवाची देणगी आहे तुम्हांला. कसे गोड बोलतो, गोड वाजवतो! किती भावनाप्रधान, उदार मन, कशी गरिबांबद्दल विचार करणारी बुद्धि! आणि भावनोत्कट होऊन बोलू लागला म्हणजे तोंड कसे लाल होत जाते. खरेच देवाने तुम्हांला मोठी देणगी दिली आहे.”

“परन्तु याच्या भावनाप्रधान मुलांची भीतिहि वाटते. जातील तेथे जातील.”

“परन्तु याच्या सद्भावना आहेत. त्या त्याला तारतील.”

“देवाला दया. सारे शेवटी त्याच्या हाती. तुमची आमची त्यानेच गाठ घातली. कोठे होती कल्पना! आम्ही खरोखर कोठे चाललो होतो, दु:खाने वेडी होऊन चाललो होतो; परन्तु तुम्ही भेटलेत. गुणा म्हणाला ते खरे, की तुम्ही देव भेटलेत.”

“आणि तुमच्या मुलाच्या रूपाने मलाहि जणुं देव भेटला.”

 

“कलकत्त्याकडे आहे एक तशी संस्था, आणि अहमदाबादलाहि निघणार होती; परंतु आधी मॅट्रिक व्हावे लागते, कॉलेजमधलेहि काही शिक्षण घ्यावे लागते असे वाटते. पाहू पुढे, जसे जमेल तसे.”

“या तर खरे, हा घ्या माझा पत्ता, या पत्त्यावर पत्र टाका; स्टेशनवर मी येईन. सारे नीट होईल.”

“तुम्ही जणुं देवच भेटलांत. कोणाला हिमालयांत भेटतो, कोणाला पंढरपूरला भेटतो, आम्हांला आगगाडीत भेटला. आम्ही निराश होतो, निराधार होतो; तुम्ही एकदम आशा दिलीत. देवाघरचा वसंतवारा येतो व सुकलेली झाडे फुलतात; त्याप्रमाणे तुम्ही आलेत. आशा देणारा, दया दाखवणारा, प्रेम देणारा तोच देव, असे दयाराम भारती म्हणायचे.” गुणा म्हणाला.

“हे दयाराम भारती कोण?”

“तुम्ही नाही ऐकलेत नांव त्यांचे? ते कोठले कोण आम्हांलाहि माहीत नाही; परंतु ते खानदेशांत काम करीत, शेतक-यांत हिंडत, त्यांची संघटना करीत. पेटवीत खेडोपाडी. उठवीत पडलेल्या शेतक-यांस. सरकारने त्यांना हद्दपार केले आहे, खानदेशात यायला बंदी केली आहे. ते कोठे गेले असतील कोणास माहीत? त्यांनीच गरिबांचे दु:ख पाहण्याचे डोळे आम्हांला हिले. आमच्या जीवनांत त्यांनी क्रांति केली, त्यांनी आम्हांस माणसे बनवले, आमच्यांत ध्येयवादाची ज्योत त्यांनी पेटविली. कधी न विझणारी ज्योत—अमर, निर्मळ ज्योत! त्यांनीच आम्हांला नवीन यथार्थ मूल्यमापन शिकविले कशाचे महत्त्व ते शिकविले; एक प्रकारची नवदृष्टी त्यांनी दिली. कसे ते बोलत, कसे ते वागत! किती साधे! पाला खाऊनहि रहावयाचे, परंतु साधे, शांत दिसले तरी त्यांच्या मनात अंगार पेटत होता; गरिबांबद्दलच्या चिंतेची चिता पेटलेली होती; दयाराम भारती! किती सुंदर व गोड नाव! ते भारताचे होते, स्वत:ला त्यांनी पुसून टाकले होते. भारतासाठी ते जगत होते व भारतासाठी जगण्यातच त्यांचे खरे जीवन होते. किती त्यांचे वर्णन करू? त्याचे शब्द कानांत आहेत, त्यांची काळीसावळी मूर्ति—धगधगीत वैराग्याची मूर्ति, गरिबांसाठी तडफडणारी, धडपडणारी. अन्याय बघून ज्वालायमान होणारी, ती करुण उग्र मूर्ति, सौम्य, स्निग्ध, रुद्र मूर्ति—माझ्या मनांत आहे. जीवनाचे संगीत त्यांनी आम्हांला शिकविले. गरिबांची हाय हाय दूर करूनतुटलेल्या तारा जोडा. संगीत निर्मा; असे ते आम्हा तरुणांस म्हणावयाचे. दयारामांचे अनंत उपकार!”

ते सदगृहस्थ ऐकत होते.

“तुमची सारंगी गोड व तुमची वाणीहि गोड. जणुं दयाराम भारतीच माझ्यासमोर आहेत असे मला वाटले. या तुम्ही इंदूरला. काय असेल ते असो. मला तुमच्याविषयी काही तरी वाटते. माझ्या जीवनातील अज्ञात तार जणुं छेडतील. एक नवीन दालन जणुं उघडलेत. मला सांगता येत नाही. या, तुम्ही खरेच या. इंदूरला या.”

 

“सहावी झाली आहे.”

“वा! मग मॅट्रिक व्हाल. कॉलेजात जा. तुम्हांला शिकण्याची हौसच नाही की हौस आहे?”

“शिकावेसे तर मला वाटे. मला डॉक्टर व्हायची इच्छा असे. आजारी गोरगरिब पाहिले म्हणजे मला वाईट वाचे. मनांत येई मी डॉक्टर असतो तर? परंतु ही माझी इच्छा मी कधी कुठे बोललो नाही.”

“तुम्हांला डॉक्टरी काय करायची? तुम्हा सारंगी वाजवाल व रोग्याला हंसवाल, उठवाल, बरा कराल. डॉक्टरीची औषधे महाग, ती इंजेक्शने महाग. गरिबांना ती थोडीच घेता येतात! आणि तुम्ही तरी मोफत कोठून देणार?”

“मला निराळा डॉक्टर व्हायचे होते. निसर्गोपचाराचा डॉक्टर. आमच्या तालुक्यात पद्मालय म्हणून निसर्गसुंदर स्थान आहे. मला वाटे की तेथे निसर्गोपचार मंदिर स्थापावे. हवा, पाणी, प्रकाश, माती वगौरेचे उपचार करावे. डॉ. कुन्हे यांची पद्धति शिकावी. होमिओपॅथिचाहि अभ्यास करावा. किती विचार माझ्या मनांत येत. परंतु सारे लपवून ठेवले. कधी कुठे बोललो नाही. आमच्या तालुक्यांत ग्रामसेवेची पुष्कळ कामे सुरू आहेत. खादी, कागद वगैरे ग्रामोद्योगांना खूप चालना मिळत आहे. आम्ही खेड्यापाड्यांतून मेळे घेऊन हिंडत असू. विचारप्रसार करीत असू. मला वाटे की आपण पुढे कोणती सेवा करावी? असे डॉक्टर होता येईल का? निसर्गोपचारी डॉक्टर! परंतु आता काय? आता ही सारंगी आहे. तिच्यात मन रंगेल. मी लोकांना ती ऐकवीन. माझ्या आईबापांस ऐकवीन. आनंद पसरीन. खरे ना बाबा?”

“होय हो बाळ. तुझ्यासाठी मला काही ठेवता आले नाही. ना घरदार, ना शेतीवाडी. तुला शिकवता आले नाही, तुझे मनोरथ मातीत मिळवावे लागत आहेत. दरिद्री तुझा पिता. परंतु एक कला माझ्या मुलाला रावसाहेब मी दिली आहे; ती त्याला शिकवली आहे. जणुं ती उपजतच त्याच्या बोटांत होती, गरिबीतहि एक वस्ताद ठेवून त्याची मूळची कला मी वाढविली, ती कला बाळाला कमी पडू देणार नाही, ती त्याला जगाच मित्र देईल, स्नेही देईल. ती त्याला सहानुभूति मिळवून देईल, आधार मिळवून देईल.” पिता म्हणाला.

“आता यांनीच नाही का प्रेम दाखवले? येथे बसायला जागा दिली.” गुणा गोड स्वरांत म्हणाला.

पुढेहि जागा देईन. तुम्ही इंदूरला या सगळी. प्रथम माझ्याकडे उतरा; मग तुम्हाला रहायला जागा पाहू. होईल व्यवस्था. तुम्ही सारंगी शिकवा काहींना; पैसे मिळतील थोडे-फार. कॉलेजात जा पुढे. व्हा डॉक्टर. असले निसर्गोपचाराचे शिक्षण कोठे मिळते?”

   

“तुम्ही फार अडचणीत आहांत, संकटांत आहांत.”

“हो.”

“म्हणून तुम्हांला मघाशीं वाईट वाटत होते, होय ना?”

“म्हणून नाही. मला माझ्या मित्राची आठवण झाली. आम्ही आमचे गांव गुपचूप सोडले. माझ्या मित्रालाही मी कळवले नाही. बाबा म्हणाले, कोणाला सांगू नको. माझा मित्र फार सुंदर गातो. मी त्याची साथ करतो. आम्ही एकमेकांना कधी विसंबत नसू. लहानपणापासून मित्र! आज बारा वर्षे आम्ही एकत्र उठलो बसलो, खेळलो हसलो, रडलो रागावलो, त्याला माझी आठवण येत असेल! तो रडेल, दु:खी होईल, मलाहि त्याची आठवण येऊन वाईट वाटले.”

आणि सांगता सांगता गुणा सद्गदित झाला. तो सदगृहस्थहि जरा विरघळला. तो खानदानी दिसत होता, मोठ्या घराण्यांतील दिसत होता. तोंडावर सौजन्य व सत्संस्कार दिसत होते. ज्याला पाहतांच आदर वाटेल असा तो होता.

“तुम्ही शाळेत नाही शिकलेत?”

“शाळेत जात होतो परंतु आता कुठली शाळा? अपुरेच राहिले शिक्षण. परंतु मला वाईट नाही वाटत! ही एक कला मजजवळ आहे, पुरे आहे तेवढी. आणखी काय पाहिजे?ठ

“तुम्ही इंदूरला याल?”

“तेथे येऊन काय करायचे?”

“इंदूर रसिकांचे माहेरघर, संगिताचे स्थान. तिकडे याल तर अडचण पडणार नाही. मी इंदूरला राहतो, माझे घरच आहे तेथे. तुम्ही या, तुमची काही व्यवस्था करता येईल. माझ्या मुलीला तुम्ही वाजवायला शिकवा. आजपर्यंत मी पुष्कळ वेळा सारंगी ऐकली, परंतु तुमच्या बोटांत काही विलक्षण जादू आहे यांत शंका नाही. या तुम्ही, तेथे बरेच जहागीरदार, इनामदार, सरदार, दरकदार अद्याप नांदत आहेत. त्यांच्यातून शिकवण्या मिळतील. २०।२५ रुपये कमीत कमी. राहता येईल लहानशी खोली घेऊन. इंदूरला वाटले तर तुम्हांला शिकताहि येईल. तुमचे कोठपर्यंत शिक्षण झाले?”

 

गुणाने सारंगी हाती घेतली व तो ती वाजवू लागला. ती सारंगी त्याची मैत्रीण, त्याचा आधार. तारा छेडताच लोक चमकले! मधुर नाद कानात जाताच लोक पाहू लागले. संगीताने साप डोलतात, हरणे वेडी होतात, गाई ठायीच्या ठायी थबकतात, स्तब्ध राहतात! संगीताने शिळा पाझरतात, नद्यांचे पाणी वहावयाचे थांबते. मग माणसे नाही का पाझरणार?

गुणा रंगला. त्याला जगन्नाथची आठवण आली आणि त्याच्या डोळ्यांतून पाणी आले. डोळे मिटून तो वाजवू लागला. शांत, मधुर, गंभीर दृश्य! जणु भिकारी होऊन तो तेथे उभा होता. तो राग संपला. त्याने प्रेमळपणाने समोर सर्वत्र पाहिले. लोकांच्या चेह-यावर प्रेमळपणा आला होता. उदासीनपणा जाऊन सहानुभूति फुलली होती.

“ये बाळ, इकडे ये.” कोणी म्हणाले.

“माझ्या आईबापांना बसायला जागा द्या. मी उभा राहीन, मी तरुण आहे; त्यांना बसू दे.” तो म्हणाला.

“या, इकडे या सारी. माझ्या गादीवर बसा. या, ये बाळ. तिघे या.” एक सज्जन म्हणाला.

“चल आई, चला बाबा.” गुणा प्रेमळपणे म्हणाला. आणि तिघे तेथे जाऊन बसली. गुणाला कृतज्ञता वाटली. त्याने पुन्हा तारा छेडल्या आणि पुन्हा एक सुंदर राग त्याने आळविला. लोक वेडे झाले. गुणाकडे आदराने पाहू लागले.

“किती सुंदर वाजवतां तुम्ही? कोठे जाता?” त्या उदार गृहस्थाने विचारले.

“आता नाशिकला जात आहोत.”

“राहणारे कोठले?”

“खानदेशचे.”

“नाशिकला बदली वगैरे झाली वाटते?”

“नाही. आम्ही काही आपत्तीमुळे खानदेश सोडून, घरदार सोडून जात आहोत. कोठे जायचे ते ठरलेले नाही.”

“परंतु नाशिकला काय करणार?”

“कोणाला माहीत? एखादी खोली घेऊ व राहू. मी रोज भिक्षा मागेन. रस्त्यांतून सारंगी वाजवीत हिंडेन. आईबापांना पोशीन. ही सारंगी हीच आमची इस्टेट.”

   

पुढे जाण्यासाठी .......