मंगळवार, मे 21, 2019
   
Text Size

दु:खी जगन्नाथ

असे तो मित्रासमोर म्हणत होता. वेदनांतून जन्मलेले सहज गीत!

जगन्नाथ घरांत कोणाजवळ बोलेना, तो ना नीट खाई, ना नीट पिई. वैतागल्यासारखा वागे. त्याचे कशात जणुं लक्ष लागेना. आईबापांच्या लक्षांत ही गोष्ट आली. शेवटी पंढरीशेटनीं एके दिवशी जगन्नाथला सांगितले.

“जगन्नाथ, जा हो बाळ तू. तुला जिकडे जायचे असेल तिकडे जा. मी पुष्कळ विचार केला. तुझे म्हणणे खरे आहे. जा, तीन चार वर्षे हिंडून ये. काय तुला शिकायचे ते शिकून ये. तुझी बायको आमच्याजवळ राहील. पुढे जाणार असलास तर आजच जा. आम्ही मेल्यावर पत्नी सोडून गेलास तर तिला कुणाचा आधार? अजून आम्ही जिवंत आहोत. तिचा सांभाळ करू. माहेरी आता तिला थोडीच ठेवायची! येथे आणले पाहिजे. परंतुु तू जा. मी रागावून नाही सांगत. मनापासून सांगत आहे.”

“बाबा, तुमचे प्रेम आहे ना, आशीर्वाद आहे ना?”

“होय, आहे. एकच इच्छा आमची की तू सुखी हो. घरांत तुला सुख नसेल वाटत, आमच्या संगतीत नसेल वाटत, म्हाता-या आईबापांजवळ रहावे असे नसेल वाटत तर जेथे तुला सुख होईल तेथए जा. कोठूनहि तू सुखी हो.”

“बाबा, असे का बोलता? मला का तुमचा कंटाळा आहे? तसे असते तर तुमचा आशीर्वाद मी का मागितला एसता? तुमच्यावरहि माझे प्रेम आहे, भक्ति आहे. परंतु मला जरा शिकूनसवरून येऊ दे. तुमचे नांव उजळ करण्यासाठीच मी जात आहे. माझ्या हृदयाच्या, मनाच्या भुका आहेत. त्या थोड्या तृप्त करून येऊ दे हो बाबा.”

“ये हो बाळ. ये. चांगला हो. सुखी हो.”

“मी तुम्हांला पत्र पाठवीन. तुम्ही हाक मारतांच परत येईन.”

“बरे हो. तू आनंदी हो. प्रसन्न हो. माझा जगन्नाथ दु:खी दिसता कामा नये. हीच एक तुझ्या वृद्ध पित्याची इच्छा आहे.”

“तुमच्या प्रेमाने ल आशीर्वादाने नाही होणार दु:खी. मी सुखी होईन व दुस-याचेहि संसार सुखी करण्यासाठी झटेन.”

 

“तुमची अब्रू सांभाळण्यासाठी. आईचे रडणे थांबविण्यासाठी. मी का पाठीस लागलो होतो तुमच्या की लग्न करा, लग्न करा म्हणून? तुम्ही मला बांधून जणु नेलेत. तेथे उभे केलेत. केवळ का मुले उत्पन्न करणे एवढेच कर्तव्य? त्या मुलांनी मी काय देऊ? कोणते विचार देऊ? तुम्ही मला चार दिडक्या ठेवल्यात. ही पापी सावकारी ठेवलीत. माझ्या मुलांना मी अधिक काही देऊ इच्छितो. त्यांच्यासाठी मला अन्यायाची संपत्ति ठेवायची नाही. परंतु माझ्या मुलांना विचारांची संपत्ति देण्याची मला इच्छा आहे; परंतु मजजवळ असेल तर मी देईन ना? आपल्या संततीला सद्विचार देता आले पाहिजेत. तुम्ही आम्हांला काय दिलेत बाबा? भरपूर व्याज कसे घ्यावे, खोटे जमाखर्च कसे लिहावे, गरिबांच्या अश्रूंना कसे हसावे, त्यांची घरेदारे कशी सहज जप्त करावी हे शिकवलेत. दुसरे काय दिलेत, सांगा ना? ते दयाराम भारती भेटले म्हणून तुमचा मुलगा माकडाचा थोडा मानव झाला. मानवाचा थोडा देव झाला; देव नाही पण मानव तरी झाला. तुम्ही काय दिलेत? माझ्या मुलांना मी अधिक देऊ इच्छितो. विचारांचे धन देऊ इच्छितो. ते विचारधन हिंदुस्थानभर हिंडून मला गोळा करून आणू दे. व्यापारी हिंदुस्थानभरचा माल येथे आणतात व विकतात. मलबारचा नारळ आणतात, कानपूरची डाळ आणतात, रंगूनचा तांदूळ आणतात. परंतु विचार कोण आणील? मी विचारांचा व्यापारी होईन. विचारांची संपत्ति गोळा करीन, भरपूर वाटीन. माझ्या मुलांना देईन. म्हणून मी जाऊ इच्छितो. हिंदुस्थानातील आश्रम पाहीन. भारताचा आत्मा पाहून येईन. जुनी नवी संस्कृति पाहून येईन. बाबा, तुम्ही हे दिडक्यांचे धन दिलेत. परंतु हे वैचारिक धन मला कोण देणार? ते मलाच हिंडून फिरून मिळवू दे. बाबा, रागावू नका. मला आशीर्वाद द्या. म्हणा की जा जगन्नाथ, खरा माणूस होऊन ये. मनानें, बुद्धीने, हृदयाने खंबीर व गंभीर, विचारी व ध्येयवादी होऊन ये. तुम्ही मला प्रेमाने वाढवलेत. माझा देह प्रेमाने पोसलात. आता माझ्या आत्म्याचे पोषण व्हावे, मनोबुद्धीचे पोषण व्हावे म्हणून नाही का प्रेम दाखवणार? बाबा, ते खरे प्रेम की जे बांधून नाही ठेवीत, जखडून नाही ठेवीत, विकासाच्या आड नाही येत, पंख नाही कापीत, भावना नाही गुदमरवीत, असे ते मोकळे प्रेम, ते उदार प्रेम मला द्या. मी तुमच्या पाया पडतो.”

असे म्हणून जगन्नाथ पित्याच्या पाया पडला. परंतु पिता म्हणाला, “जगन्नाथ, आम्हांला काय कळते? मुर्ख हो आम्ही. आमचा अपमान करावा एवढ्यासाठी का रे तुला वाढविले? कृतघ्न आहे जग.”

“बाबा, नाही हो तुमचा जगन्नाथ कोठे जात. तो वरच्या खोलीत बसून राहील; तेथे पडेल, रडेल, सडेल, झडेल.”

असे म्हणून जगन्नाथ दु:खाने निघून गेला. आपल्या खेलीत जाऊन बसला. त्याने गुणाच्या फोटोकडे पाहिले. आज गुणा असता तर? त्याच्याजवळ मी माझे दु:ख सांगितले असते. माझे हृदय तो जाणी, तो ओळखी. तो उठला. गुणाच्या त्या घरी गेला. गुणाच्या खोलीत जाऊन त्या सुंदर फोटोसमोर बसला. त्याने एक गाणें म्हटले.

दु:ख मला जें मला ठावें
मला ठावें मला ठावें ।।दु:ख।।

दु:ख मनीं जें कोणा समजे
आंत जळुन मी अहा जावें ।।दु:ख।।

मदश्रु हे ना कळती कोणा
बसुन स्वत:शी विलापावें ।।दु:ख।।

प्रेमळ मित्रा, तूंची त्राता
मज हंसवाया झणी यावें ।।दु:ख।।

 

जगन्नाथ मोटारीतून एरंडोलला येत होता. किती तरी विचार त्याच्या मनांत येत होते. संसाराचे विचार, स्वातंत्र्याचे विचार, दरिद्री जनतेचे विचार, भारतीय ऐक्याचे विचार, भारताच्या यात्रेचे विचार. परंतु मध्येच गुणा आठवे, मध्येच शिरपूरचे माणूस आठवे. तो आईचे डबडबलेले डोळे दिसत. त्याचा काही निश्चय होईना.

तो घरी आला. अधिकच अस्वस्थ होऊन आला. काही दिवस गेले. एके दिवशी पंढरीशेट त्याला म्हणाले—

“जगन्नाथ, आम्ही आता म्हातारी झालो. आम्हांला सोडून जाऊ जाऊ नकोस. गाणं शिकून तुला का कोठे जलसे करायचे आहेत? घरी पुरेसे आहे. तोटा नाही. करमणुकीपुरते गाणे येत आहे. सुखाने संसार कर. इंदिराहि आता मोठी झाली. तिला आणले पाहिजे. तिची माहेरची काय म्हणतील?”

“बाबा, कला केवळ करमणुकीसाठी का असते? केवळ पैशासाठी का ती शिकायची असते? देवाने जी देणगी दिली तिची वाढ करण्यांत आनंद असतो. तुम्हांला मुद्दल पाहण्यांत जसा आनंद होतो, तसा देवाला त्याने दिलेल्या देणग्या मनुष्य वाढवीत आहे हे पाहून होतो. बाबा, अजून मी लहान आहे. फार जून झालो नाही. कोवळा आहे आवाज. अद्याप तो कमावता येईल. अजून माझी शिकण्याची वेळ आहे. ही वेळ का पुन्हा येणार आहे? आज उत्साह आहे, आशा आहे, उमेद आहे. जाऊ द्या ना बाबा.”

“अरे लहान कसला तू. अजून का तू लहान? तुझ्याएवढे आम्ही होतो तर आम्हांला मुले झाली होती.”

“माझे तसे होऊ नये म्हणून तर मी जात आहे. इतक्यांत पोरांचे लेंढार पाठीमागे लागू नये म्हणून मी जात आहे. तुम्ही जी गोष्ट कौतुकाची म्हणून सांगत आहांत ती मला दु:खाची व मान खाली घालण्याची वाटत आहे. जाऊ दे मला. पोराबाळांची धनी होण्याची इतक्यांत मला इच्छा नाही. पंचवीस वर्षांचा होईपर्यंत मी ब्रह्मचारी राहण्याची शपथ घेतली आहे.”

“खेड्यांतून नाटके करणारी तुम्ही पोरं. तुम्हीं कशाला ब्रह्मचर्याच्या गप्पा माराव्या.”

“बाबा, आम्ही खेड्यांतून मेळे केले, संवाद केले. ती काही लैला-मजनूनची नाटके नव्हती. राजाराणीची नाटके नव्हती. तुम्हां सावकारांचे अन्याय दाखविणारी ती नाटके होती. शौर्य, धैर्य निर्माण करू पहाणारी ती नाटके होती. माणुसकी देऊ पाहणारी ती नाटके होती. उगीच काही बोलू नका. संपूर्ण ब्रह्मचर्य नाही शक्य झाले तरी आम्ही धडपडू; थोडेहि सत्कर्म हातून झाले, थोडेही सद्धर्म आचरला गेला, तरी त्याचाहि जीवनांत उपयोग आहे.”

“हे पूर्वीच का नाही सांगितलेस? लग्नाला कशला उभा राहिलास?”

   

“आणि आज तुम्ही तरुण आहात. जरा मोकळे आहात. संसारात अद्याप अडकलेले नाहीत. तोच या हिंडून फिरून. भारताचे दर्शन घेऊन. जीवन विशाल करून.”

“तुम्हांला काही पाहिजे का? मी वह्या आणल्या आहेत. खेडेगांवांतील निरनिराळ्या प्रश्नांवर तुम्ही लहान लहान संवाद लिहून ठेवा. आम्हांला प्रचाराला उपयोगी पडतील. तुम्ही छान लिहाल. ही फळे आणली आहेत माझ्या मळ्यांतील.”

“साहेबांना विचारून घेऊ. मला इतर काही नको. काही पुस्तके मजजवळ आहेत. हिंदुस्थानचा एका नव्या दृष्टीने मी इतिहास लिहिणार आहे. विस्कळित इतिहासांतील आत्मा दाखवणार आहे. त्यासंबंधी वाचतो. त्याविषयी विचार करीत असतो. एखादे पुस्तक लागले तर तुला लिहीन.”

“तुमच्या नावावर काही पैसे ठेवू का?”

“ठेव थोडे. एखादे पुस्तक मागवायला होतील.”

“मी तुम्हांला पत्र पाठवीत जाईन. तुम्हीहि पाठवा. खरे सांगू का, तुमच्यामुळे आमच्या जीवनांत प्रकाश आला.

तुम्हि देव दिला दिवा दिला
तुम्हि आम्हां हितपंथ दाविला
मतिला भरले नव्या रसें
उतराई तरि होऊं हो कसे

तुम्हांला माहीत नसेल. तुमचा आमचा फार परिचय नाही. एकदा फक्त तुम्हांला आमच्याकडे जागे केलेत. आमच्या मुलांनी बोलावले होते. त्या कोजागरीचे दिवशी तुम्ही आम्हांला जागे केलेत. आमच्या जीवनांत तुम्ही आलेले आहात. म्हणून मी भेटायला आलो. तुम्हांला पाहायला आलो.”

“मलाहि आनंद झाला. चांगले व्हा पुढे. काही तरी आपला उपयोग करा. आपण केवळ स्वत:साठी नाही, ही गोष्ट विसरू नका म्हणजे झाले.”

प्रणाम करून व आशीर्वाद घेऊन जगन्नाथ गेला. दयाराम भारती आपल्या खेलीत आले. त्यांना आनंद झाला होता. एरंडोल तालुक्यांतील आपले हिंडणे, फिरणें वाया नाही गेले एकूण. कोठे तरी बी रुजले, उगवले. काही हृदयांना प्रेरणा मिळाली. त्यांना समाधान वाटले. खोलीच्या समोर लहानशी बाग होती. ते कधी फुले बहुधा तोडीत नसत. आज आनंदी वृत्तीमुळे का कशाने ते देव जाणे, परंतु त्यांनी तेथील एक गुलाबाचे फूल तोडले. त्याचा त्यांनी वास घेतला. किती तरी दिवसांत त्यांनी त्या दिवशी तो वास घेतला होता. नाकाजवळ फूल नेले होते. परंतु ते फूल हातांत घेऊन त्या गुलाबाच्या झाडाजवळ ते पुन्हा गेले. त्या फांदीवर ते फूल त्यांनी ठेवून दिले. ते चिकटनतां थोडेच येणार होते? परंतु त्या काटेरी फांद्यांत त्यांनी ते ठेवून दिले. ते हसले. का हसले? त्यांचे त्यांनाच माहीत!

 

जगन्नाथ दुस-या दिवशी धुळ्याला गेला. दयाराम भारती आपल्या खोलीत होते. आपल्या भेटीस कोणी येईल याची त्यांना कल्पनाहि नव्हती. परंतु अकस्मात् त्यांना बोलावण्यांत आले. त्यांना आश्चर्य वाटले. कोण येत आहे त्याची वाट पहात ते बसले. तो जगन्नाथ दृष्टीस पडला. त्यांनी त्याला ओळखले.

जगन्नाथ आला व त्याने भक्तिपुरस्सर प्रणाम केला. एका खुर्चीवर जगन्नाथ बसला.

“आम्ही वर्तमानपत्रांत वाचले की तुम्हाला येथे आणले म्हणून. तुम्ही प्रवेशबंदीचा हुकूम मोडलात. होय ना?”

“हो.”

“किती दिवस अटक करून ठेवणार?”

“सरकारच्या इच्छेवर आहे.”

“मी आता काय करू ते तुम्हांला विचारावयास आलो आहे. गुणा माझा मित्र, तो एरंडोल सोडून गेला. तो, त्याचे आईबाप कोठेतरी गेले. सावकारांस कंटाळून गेले. कोठे गेले कोणासट माहीत नाही. माझे अभ्यासांत लक्ष लागत नाही. मॅट्रिक नापास झालो. माझे लग्न झाले आहे. आई व बाबा मजजवळ असतात. कोठे तरी एरंडोल सोडून जावे असे माझ्या मनात येते. पंचवीस वर्षाचा होईपर्यंत संसार नको असे मी मनांत ठरविले आहे. पाच वर्षे हिंदुस्थानभर जावे. परंतु उगीच ध्येयशून्य हिंडण्यांत काय अर्थ? काय करू मी, सांगा.”

“मी काय सांगू? तुझ्या वृत्तींना अनुसरून तू वाग. तू मागे एकदा म्हणत होतास की दक्षिण हिंदुस्थानात जावे. दाक्षिणात्य संगीत शिकावे. जा दक्षिण हिंदुस्थानात. दक्षिणची संस्कृति महाराष्ट्रांत आण. आज हिंदुस्थानातील प्रांतांना एकमेकांची ओळख नाही. ही सांस्कृतिक ओळख करून घेणे हेहि महत्त्वाचे काम आहे. सारा हिंदुस्थान माझा असे आपणांस तेव्हाच म्हणता येईल, जेव्हा सारा हिंदुस्थान आपण जाणू. तू कलावान आहेस. धकाधकीचे राजकारण कदाचित् तुझ्या वृत्तीस मानवणार नाही. तू दुसरे काम कर. महाराष्ट्राला दक्षिण हिंदुस्थानचा परिचय घडव. दक्षिणेकडील गगनचुंबी मंदिराची ओळख महाराष्ट्रांतील गगनभेदी पर्वतांना व गडांना करून दे. कावेरीची ओळख कृष्णा गोदावरींना करून दे. सेतुबंध रामेश्वरची स्मृति पंटवटीच्या रामाला आण. विजयनगरची आठवण पुणे साता-याला आण. चंदीतंजावरला महाराष्ट्राची पुन्हा आठवण येऊ दे. जगन्नाथ, दक्षिणेकडील कलांचा आत्मा घेऊन ये. त्याबरोबर विधायक कामे पाहून ये. श्री. राजगोपालाचारी यांचा थोर आश्रम पाहून ये. खादीकेन्द्रे पाहून ये. मधुसंवर्धन विद्येचे आश्रम पाहून ये. तू श्रीमंत आहेस. तुझी संपत्ति या कामांत ओत. विधायक येवेत ओत. शेतक-यांची स्थिति सुधार. स्वस्त धान्य, स्वस्त बी, बियाणे त्यांना मिळेल असे दुकान काढ. शास्त्रीय गोसंगोपनाची संस्था काढ. भगवान् कृष्ण मुरली वाजवीत व गाई चारीत. तूं, गुणा गा, सारंगी वाजवा व गाईची स्थिति सुधारा. भारतवर्षात आज ज्ञान पाहिजे आहे. प्रत्येक क्षेत्रांत प्रयोग पाहिजे आहेत. त्या कामाला वाहून घे. मी काय सांगू? माझे काम निराळे. माझे काम आग लावण्याचे. कोणाला स्थिर, शांत, विधायक काम, तर कोणाचे सारी घाण गोळा करून काडी लावण्यांचे काम!”

“मी जाईन दक्षिणेकडे. घरी मन लागत नाही. गुणाचीहि आठवण येते. आईला व बाबांना वाईट वाटेल; परंतु कॉलेजात गेलो असतो तर चार पाच वर्षे दूर राहिलोच असतो ना, अशी त्यांची समजूत घालीन.”

   

पुढे जाण्यासाठी .......