बुधवार, जुलै 24, 2019
   
Text Size


इंदिरा

इंदिरा घरी आली. एरंडोलला आली. सासूसास-यांना आनंद झाला. जगन्नाथच्या येण्याचे पत्र त्यांनाहि आलेले होते. सासू आता इंदिरेला बोलत नसे. तिला प्रेमाने वागवी.

“इंदिरे, आता जरा नीट खा, पी. नाहीतर जगन्नाथ म्हणेल की माझी बायको वाळली. सासूने छळले असेल. पोटभर खायला दिले नसेल. जरा अंगाने नीट हो.”

“असे नाही हो ते म्हणणार.”

इंदिरेने गुणाचे घरहि झाडून ठेवले. ती गुणाची खोलीही झाडून ठेवली. तेथे नीट बैठक घालून ठेवली. जगन्नाथने तिला ते घर नेहमी स्वच्छ ठेवायला सांगितले होते.

घरासा नवीन रंग देण्यात आला. जगन्नाथच्या खोलीला सुंदर गुलाबी रंग देण्यांत आला. खोली सुरेख दिसू लागली. जणु जगन्नाथची वाट पहात ती नटूनथटून उभी होती.

आणि ते सूत विणायला गेले. विणून आले. ती खादीची धोतरे धुऊन आणण्यांत आली. किती शुभ्र हिसत होती ती! शर्टिंगहि धुऊन आणण्यांत आले. जगन्नाथच्या एका जुन्या शर्टाच्या मापाने इंदिरेने दोन शर्ट शिवून आणविले. दोन टोप्या शिवून आणविल्या. दोन हातरुमाल शिवविले. तिच्या हातच्या सुताचे ते सारे होते. आणि त्या रुमालांवर तिने जगन्नाथचे एका कोप-यांत नाव गुंफले.

केव्हा येईल जगन्नाथ? केव्हा त्याला या वस्त्रांनी नटवीन? केव्हा हा खादीचा मुकुट त्याच्या डोक्यावर ठेवीन, हा हातरुमाल त्याच्या हातात देईन? तिने त्या हातरुमालाला तेलाचा वास लावून ठेवला. जणुं हृदयांतील प्रेम त्यांत भरून ठेवले. इंदिरा अशी तयारी करीत होती आणि जगन्नाथ काय करीत होता?

 

“कंटाळलीस वाटते इथे?” भाऊ म्हणाला.

“अरे ते आता येणार आहेत. घरीच जाऊ दे.”

“घर म्हणजे ते वाटते?”

“बोय भाऊ. येथे दोन दिवस यावे. अक्षय घर तेच. तेथे माझी सत्ता. आणि तुला कोठे आहे फुरसत बोलायला? जाऊ दे. आणलीस माहेरी, पुष्कळ झाले.”

“तुला काय देऊं अंबु?”

“लोभ ठेव. अंबूची आठवण ठेव. आहे एक एरंडोलला बहिण, विसरू नकोस. शंभरदा जाता मुंबई पुण्यास. यावे एखादे वेळेस बहिणीकडेहि.”

“खादीभांडारांतील सुंदर पातळ तुझ्यासाठी मी आणून ठेवले आहे. एकच होते. घेऊन ठेवले होते. तुला दाखवूं?”

“भाऊ, आता त्यांच्या हातच्या सुताचे पातळ मी नेसेन.”

“भावाने प्रेमाने दिलेलेहि नेसत जा. माझ्या हातच्या सुताचे नसले तरी प्रेमाने दिले आहे.”

“बरे हो भाऊ. नेसेन हो.”

आणि एके दिवशी अंबु निघाली. मोटारीत बसली.

“ये हो अंबु. रडत नको जाऊ. येतील ते आता लौकरच.”

“हो येतील आतां. उद्यांपासून पुन्हा मी इंदिरा होईन. आतापर्यंत काही दिवस अंबु झाले होते. अंबु हाक मारायला कधी कधी येत जा. माझ्या नावानेच पत्र पाठवीत जा.”

“तुझ्या नावाने कसे पाठवायचे?”

“बहिण का परकी आहे? मला वाचतां येतें. पाठव माझ्या नावानेच. काही बिघडत नाही. म्हणजे पत्राचे आत तरी अंबु वाचीन.”

“बरे. पाठवीन हो पत्र.”

मोटार गेली. तापीच्या पुलावरून गेली. दुतर्फा लावलेल्या आंब्याच्या नवीन झाडांमधून गेली. किती लौकर वाढली ती झाडे. ही झाडे दुनियेसाठी होती म्हणून का लौकर वाढली?

 

“अंबु!”

तिने उत्तर दिले नाही. तिने डोळे पुसले. ती गंभीर झाली.

“काय भाऊ?”

“तुला आनंदाची वार्ता घेऊन आलो आहे. बघ पत्र. तुझ्या नावचे. त्यांचेच असेल बहुधा. बरेच शिक्के पडले आहेत.”

अंबूने पत्र हाती घेतले. ते अक्षर तिने ओळखले. तिची चर्या फुलली, डोळे हसले.

“होय भाऊ, त्यांचेच पत्र.”

“बरो झाले. येतील आता तेहि. पत्र आले, पाठोपाठ तेहि येतील. अंबु, अशी रडतच नको जाऊ. मी जातो हं.”

भाऊ निघून गेला. अंबूने ते पत्र कितीतरी वेळ हातांतच ठेवले. शेवटी तिने हलक्या हातांनी ते फोडले. जगन्नाथचे ते पत्र आले होते. जगन्नाथ लौकरच येणार होता. वर्ध्याचा आश्रम बंद झाल्याचे तेथील व्यवस्थापकांकडून त्याला कळले होते. मग त्याने घरी एरंडोलला विचारले होते की इंदिरा कोठे आहे. ती माहेरी आहे असे कळल्यावरून त्याने इकडे पत्र लिहिले होते. ही सारी हकीगत त्या पत्रांत होती. मध्यंतरी बरेच दिवस पत्र कां लिहितां आले नाही त्याचीहि हकीगत होती. अंबु पत्र वाचतां वाचतां मध्येच थांबे. जणु लौकर संपेल वाचून म्हणून का थांबे? पुरवून पुरवून का ती वाचीत होती?

ते पत्र म्हणजे आशा होती, नवजीवन होतें, अमृत होते. भावजयांची बोलणी ती विसरून गेली. त्या सा-या हृदयाच्या जखमा भरून आल्या. ती आनंदाने ओसंडून गेली. तिने तो फोटो काढून घेतला व हृदयाशी धरला.

“कठोरा, आली दया एकदांची!” असे त्याला म्हणाली. परंतु पुन्हा म्हणाली, “नाही हो, कठोर नाही हो तुम्ही. प्रेमळ आहांत. गरिबांच्या दु:खाने दु:खी होणारे आहांत. गमतीने मी कठोर म्हटले हो. रागवूं नका हो.” तिने तो फोटो पुन्हा ठेवून दिला.

ती आपल्या सुताच्या गुंड्या मोजूं लागली. भरपूर होत्या. आता लौकर एरंडोलला जाऊ व कासोद्याच्या खादीकेन्द्रांतून विणून आणू. छान होईल धोतरजोडा. शर्टससुद्धां होतील. माझ्या हातच्या सुताचे कापड. त्यांना आवडेल. ते मला काय आणतील? तेहि आणतील का त्यांच्या हातच्या सुताचे पातळ? परंतु त्यांना नसेल वेळ झाला. आणि मध्येच तो तुरुंगवास! आम्हांला कळलेहि नाही. सुखरूप येवोत म्हणजे झाले. लिहितात की प्रकृति चांगली आहे. परंतु तुरुंगात राहून का चांगली असेल प्रकृति?

अंबु अशा विचारांत होती. एरंडोलला आता जावे असे तिने ठरविले. ती भावाजवळ त्याप्रमाणे दुस-या दिवशी बोलली.

   

“असा कसा पण तो सोडून गेला?”

“लग्नांतच त्याचे लक्षण दिसत होते. खादीचे कपडे घालून लग्नाला आला. त्या पासोड्या घालून, ती दीड दमडीची टोपी घालून लग्नाला बसला. गेला निघून कोठे तरी.”

“आणि या त्या आश्रमांत जाऊन बसल्या.”

“त्यानेच पोचविले असेल व आपण निघून गेला.”

“परंतु आतां त्याचा पत्ता ताहीं. पत्रहि म्हणे येत नाही.”

“या जात का नाही धुंडायला? आणावा शोधून.”

“बसतात चरखा फिरवीत.”

“त्यांच्या मनाला काही वाटत कसे नाही?”

‘वाटायचे काय? येथे काम ना धाम. भाऊ लाड करताहेत. काय कमी आहे?”

“एखादे वेळेस त्या फोटोसमोर खोटे रडतात. खरे प्रेम असते तर गेल्या असत्या त्याच्या पाठोपाठ. नाहीतर जीव देत्या.”

“त्या म्हाता-या सासूसास-यांचे मात्र हाल. खुशाल आपल्या माहेरी निघून आल्या.”

“आणि येथे अशा राहणार किती दिवस? आपल्यालाहि लाज वाटते. चार बायका विचारतात. काय सांगायचे त्यांना? मान खाली घालावी झालं!”

“एखाद्या आश्रमांत कायमच्या का नाही जात?”

“व्हा म्हणावे जोगीण.”

इतक्यांत वडील भाऊ बाहेरून आला. त्यांची बोलणी थांबली.

“अंबु कोठे आहे?”

“त्या असतात वर. खाली कशाला येतील त्या? त्यांचा चरखा नि त्या.”

भाऊ वर गेला. तो बहिणीच्या डोळ्यांतून धारा गळत होत्या.

 

एकदा तिचा भाऊ एरंडोलला आला होता. बहिणीची दशा पाहून त्याला वाईट वाटले.

“अंबु, माहेरी येतेस काहीं दिवस?”

“आईबाप ज्यांचे आहेत त्यांना माहेर.”

“असे का बरे म्हणतेस?”

“आजपर्यंत नाही आलास तो?”

“परंतु आज तरी आलो ना? चल काही दिवस. तोपर्यंत कदाचित् ते येतील.”

इंदिरा माहेरी गेली. दागदागिने अंगावर न घालतां गेली. सासूने सांगितले नाही. तिने मागितले नाहीत. तिचे त्या दागिन्यांकडे लक्षहि नव्हते. मात्र जगन्नाथचा फोटो बरोबर होता. तो एक अमोल अलंकार तिच्या ट्रंकेत होता. बरोबर चरखा होता. शिरपूरला अंबु आली. तिला अंबु नाव आवडे. तिच्या मनात येत असे की आपण आपल्या पतीला हे नाव सांगू. परंतु तिला ती संधि कधी येणार होती?

माहेरी आली तरी तिला आनंद नव्हता. तिचे भाऊ दिवसभर बाहेर असत. त्यांच्या उद्योगधंद्यांत असत. शेंगा, कपाशीच्या बाजारात असत. अंबूजवळ कोण बोलणार? तिला अंबु हाक कोण मारणार? भावजया बोलत नसत. अंबु आपलें लुगडे आपल्या हातांनी धुवी. घरांतीलहि काही काम करू लागे. परंतु भावजयांचा तिच्यावर बहिष्कार असे.

“तुम्ही आपल्या नुसत्या जेवत जा. कशाला हात नका लावीत जाऊं. माहेरी काम नको.” मोठी भावजय म्हणाली.

“पण मी करीत का नाही काम?”

“तुम्ही करतां परंतु आम्हांलाच ते नको. तुम्ही त्या आश्रमांत होत्यात. वाटेल त्याच्या हातचे खाल्ले असाल. सारा भ्रष्टाचार. तुमच्या सासरी चालत असेल. येथे नको. आपल्या वर खोलीत बसत जा, चरखा फिरवीत जा, जेवायला खाली येत जा.”

‘बरं हो वैनी, तुमची इच्छा तशी वागेन.”

अंबु वरती बसे, फोटोसमोर बसे. फोटोला स्वत:च्या हातच्या सुताचा हार तिने घातला होता. फुलांचा हार तरी कशाला? भावजया बोलायच्या एखादवेळ.

एके दिवशी भावजयांचे पुढील बोल तिच्या कानांवर आले.

   

पुढे जाण्यासाठी .......