मंगळवार, मे 21, 2019
   
Text Size


जगन्नाथ

कावेरीला आतां त्या घरांत कोणते बंधन होतें? तिची सावत्र आई, सावत्र भावंडे. सावत्र आईचे भाऊ सारी व्यवस्था पहायला आले. कावेरीला कोण विचारणार, कोण पुसणार? तिचा पदोपदी अपमान होऊ लागला. ती कावरीबावरी झाली. जगन्नाथ कधी सुटतो याची ती वाट पहात बसली.

परंतु जगन्नाथ येईल का येथे? येईल. मला भेटल्याशिवाय जाणार नाही. तिला आशा होती.

जगन्नाथ एके दिवशी सुटला. सुटल्यावर त्याने आधी घरी पत्र पाठविले. इंदिरेला पत्र पाठविले. मी लौकर येतो असे त्याने लिहिले. घरी जाणे हे पहिले कर्तव्य. बाकी मोहपाश तोडणे प्राप्त होते. परंतु कावेरीला भेटायला हवे. गुरुंचा आशीर्वाद घएऊन जाणे हेहि कर्तव्य होते.

तो कांचीवरम् येथे आला. गुरुगृही गेला. तो तेथे सारा दु:खद प्रकार. तो स्तंभित झाला. त्याला रडू आले. तो आपल्या खेलीत गेला. तेथे कावेरी आली. ती रडत होती.

“उगी, रडूं नको.”

“मला आतां कोण आहे? तुम्ही या कावेरीला कावेरी नदीत लोटा व घरी जा. तुमच्या सुंदर हातांनी या दुर्दैवी कावेरीचे जीवन पुसून टाका. मला कोण आहे? प्रेमहीन जगांत का एकटी राहूं?”

“मी आहे तुला.”

“तुम्ही माझे नाही. तुम्ही दुस-याचे आहांत. जगन्नाथ, तू नाही हो माझा.”

“आहे. मी आधी तुझा आहे. मग इंदिरेचा, मग सर्वांचा. आधी तुझा पहिला हक्क. तू दिसली नव्हतीस तोपर्यंत इतर येत होते माझा कबजा घ्यायला. परंतु तू सहजपणे आलीस. जणुं शतजन्मांची माझी मालकीण. चल, कावेरी, आपण जाऊं.”

“कोठे जायचे? कावेरी भिकारी आहे. बाबा आतां नाहींत. मजजवळ काय आहे?”

“आपण भिकारी होऊन हिंडू. परस्परांचे प्रेम लुटूं व भारतमातेची यात्रा करूं. खरेच जाऊ. देवाची तशी इच्छा दिसते.”

आणि एके दिवशी जगन्नाथ व कावेरी खरेच बाहेर पडली. यात्रेला निघाली. हातांत हात घेऊन बाहेर पडली. इकडे इंदिरा वाट पहात होती. खेलीला गुलाबी रंग देऊन वाट पहात होती. आईबाप आशेने वाट पहात होते. परंतु कावेरी व जगन्नाथ प्रेमयात्रा करीत, गाणी गात, भिकारी होऊन हिंडत होती!

 

“तू आता घरी जा.”

“मी तुझ्या खोलीत बसेन. तुझ्या फोटोची पूजा करीन. त्याला हृदयाशी धरून ठेवीन. तुझी तहान फोटोवर भागवीन. किती दिवस रे फोटोवर तहान भागवू? कांजी पिऊन का अमृताचे समाधान मिळते? जगन्नाथ लौकर ये व कावेरीला आपली कर.”

“तू आता जा.”

“का घालवतोस लौकर?”

“मला वाईट वाटते म्हणून.”

“मी तुझी वाट पहात आहे. ये हो लौकर.”

कावेरी निघून गेली. ती आतां घरी राही. तिला बरे वाटत नसे. तिची हरिजनशाळा बंद पडली. तिचा हिंदी वर्ग थांबला. ती अंथरुणावर पडून राही. पांघरुणात तो जगन्नाथचा फोटो हृदयाशी धरी व रडे.

पशुपतींना वाईट वाटे. मुलीला काय होतें त्यांना कळेना. मुलीच्या दु:खाने जणुं ते दु:खी झाले. आणइ तेहि आजारी पडले. पित्याच्या आजाराने कावेरीचे आजारपण पळाले. ती उठली. पित्याची सेवा करूं लागली.

“कावेरी, तुला बरे नाही. तू पडून रहा.”

“तुम्ही आधी बरे व्हा. माझे दुखणे का तुम्हीं घेतलेत?”

“एवढे कोठे माझे प्रेम थोर आहे, कावेरी!”

पशुपति बरे होण्याची चिन्हे दिसत ना. त्यांना न्युमोनिया झाला. कावेरी रात्रंदिवस त्यांच्याजवळ होती. डॉक्टर येत जात होते. परंतु एक दिवस पशुपतींचे प्राण निघून गेले.

अरेरे! ती संगीत शाळा ओस पडली. तो भयाण वाडा सुना सुना झाला. जेथे रात्रंदिवस संगीत चाले तेथे आता शोक भरून राहिला. एका क्षणांत केवढी उलटापालट. सृष्टींत असे प्रकार होतात. भयंकर उत्पात होतात. द-या आहेत तेथए पर्वत येतात. पर्वतांच्या जागी द-या होतात. वाळवंटांत समुद्र येतात व समुद्र आटून वाळवंटे शिल्लक राहतात. मानवी मनाचेहि असेच आहे. क्षणांत हास्य तर क्षणांत विलाप. क्षणांत पौर्णिमा तर क्षणांत अवस. मानवी जीवनाचे असेत आहे. बुडबुडे. सारे बुडबुडे. मनुष्य काल होता आणि आज नाही—अशी ही दुनिया आहे. दो दिन की दुनिया. परंतु मानवाची काय ऐट! किती अहंकार! किती कत्तली, मारामारी, लढाया! कशा बढाया, कशा दर्पोक्ति! किती वंचना व वल्गना! या विश्वाच्या पसा-यांच मानवजंतु म्हणजे एक हास्यास्पद वस्तु आहे झाले!

 

“परंतु अलग अलग ठेवतील.”

“परंतु तुरुंग तर एकच असेल.”

“चल जाऊ दोघं.”

दोघे जणे निघून गेली. त्या सत्याग्रहांत सामील झाली. सरकार सत्याग्रहींना पकडीत होते. कावेरी व जगन्नाथ दोघांना अटक झाली. त्यांना शिक्षा झाली. कावेरीला दोन महिने शिक्षा झाली. जगन्नाथला चार महिने.

जगन्नाथ तुरुंगात होता. तुरुंग म्हणजे मानाची जागा, पूर्वीचे जीवन व भावी जीवन यांच्या विचारांची जागा. आपण दक्षिणेत कशाला आलो, ध्येय काय, उद्देश काय, कोठे वहावत चाललो, इंदिरा रडत असेल, म्हातारे आईबाप रडत असतील, दयाराम भारती काय म्हणतील? मी घरी पत्र पाठवले नाही. इंदिरेला पाठवले नाही. मी कावेरीच्या प्रेमांत अडकलो आणि हे असे चोरटे प्रेम! आम्हांला उजळ माथ्याने येईल का राहतां? होऊ का आम्ही भिकारी? भिकारी होऊन फिरावे असे का मला वाटते? मला कर्माचा कंटाळा आहे का? जबाबदारी घ्यायला मी कचरत आहे का? क्रांतीचे काम आपल्या हातून होणार नाही म्हणून का मी भिकारी होऊं पहातों? काही तरी काव्यमय करावेसे वाटते. कादंब-यांतून, कवितांतून वाटले तसे काही तरी करावेसे वाटते. काय आहे हे सारे? जसा सोडलापतंग. जात आहे कोठे तरी. ना दिशा ना ध्येय!

जगन्नाथला वाईट वाटे. एके दिवशी त्याने वर्ध्याच्या आश्रमाच्या व्यवस्थापकांस पत्र लिहिले, “मी तुरुंगात आहे. इंदिरेला कळवू नका. परंतु तिची खुशाली मला कळवा.” परंतु उत्तर आले की आश्रम बंद आहे. त्या एरंडोलला गेल्या. त्यानंतर त्याने एरंडोलला पत्र पाठवले. उत्तर आले की इंदिरा माहेरी आहे. तुरुंगातून त्याला आणखी पत्र मिळण्याचा अधिकार नव्हता. तो वाट पहात बसला सुटण्याची.

कावेरी आधी सुटली. सुटल्यावर तिने जगन्नाथची भेट घेतली. जगन्नाथ भेटू इच्छित नव्हता. परंतु आयत्या वेळी तो भेटायला निघाला. कावेरीला भेटला. तिने त्याचा हात हातांत घेतला.

“तुम्ही तुरुंगांत आहांत.”

“येईन लौकर बाहेर.”

“सत्याग्रह बंद झाला आहे. नाही तर मी पुन्हा केला असता.”

   

“तुझा विद्यार्थी म्हणून आलो.”

“आणि त्या मुली नव्हत्या का माझ्या विद्यार्थिनी?”

“परंतु मी प्रेमाचा विद्यार्थी. जणुं तू आपली सारी विद्या माझ्यांत ओतलीस. माझ्या बोटांतून जणुं तू लिहीत होतीस.”

“बघू तुमची बोटे.”

“तुझ्याहून माझे हात गोरे आहेत.”

“आम्ही मद्रासी श्यामवर्णाला सुंदर म्हणतो. गौर वर्णाला नाही.”

“मग मी तुला आवडत नसेन?”

“आणि मी तुम्हांला आवडत नसेन?”

“प्रेम कशामुळे जडते? रंगानें? नाकाडोळ्यांनी? बुद्धीने? कशाने जडतें?”

“ते सांगता नाही हो येत जगन्नाथ.”

वर्तमानपत्रांत एके दिवशी एक बातमी आली. एका प्रसिद्ध मंदिरांत प्रवेश मिळावा म्हणून हरिजन सत्याग्रह करणार होते. शेकडो स्पृश्यहि त्या सत्याग्रहांत सामील होणार होते. स्पृश्य व अस्पृश्य जोडीजोडीने आंत जाणार होते. एक अस्पृश्य व त्याच्या बरोबर स्पृश्य. दोघांनी एकदम आंत घुसायचे.

“जगन्नाथ, तूं होतोस का स्वयंसेवक?”

“तू पण येतेस?”

“आपणांला अटक होईल.”

“एका तुरुंगांत आपण राहूं.”

 

आणि तिसरे प्रहरी एक मैत्रीण आली छुप्पा कॅमेरा घेऊन. जगन्नाथने कपडे केले.

“जरा हसरे तोंड ठेवा. इतके गंभीर नको.” कावेरी म्हणाली. पटकन् फोटो काढून झाला. ती मैत्रिण गेली.

“कावेरी, फोटो कशाला?”

“एखादे वेळेस पळून गेलेत तर? तर मग वर्तमानपत्रांत तुमचा फोटो देईन व हा हृदयचोर पकडून देणारास मागेल तितके पैसे बक्षीस अशी जाहिरात देईन. यासाठी हा फोटो.”

“परंतु मी जाणार नाही.”

“येथे का जन्मभर राहणार आहांत?”

“कावेरी, आपण जाऊं.”

“कोठे जायचे?”

“जाऊ भिकारी होऊन. लहानपणापासून मला हेच डोहाळे होताहोत. भिकारी व्हावे. मी गुणाला म्हणत असे की आपण भिकारी होऊन हिंदुस्थानभर हिंडू. गुणा सारंगी वाजवता व मी गायलो असतो. परंतु गुणाऐवजी तू आतां चल. परंतु तुला सारंगी येत नाही.”

“सारंगी नसली तर नसली. पेटी चालेल. तुम्हांला पेटी येते. पेटीच वाजवा व गा. गळ्यांत अडकवा. मी तुमच्या खांद्यावर हात ठेवून उभी राहीन. कृष्णाजवळ जणुं राधा.”

“खरेच जायचे का आपण? जाऊ? येशील?”

“बघूं पुढें.”

आणि हिंदी परीक्षा झाली. जगन्नाथ त्या परीक्षेला बसला. आणि खरोखरच ते पहिला आला. कावेरीस आनंद झाला.

“आलेत ना पहिले?”

   

पुढे जाण्यासाठी .......