गुरुवार, एप्रिल 25, 2019
   
Text Size

अपेक्षा

“माले. तिकडे जाणे म्हणजे संकट आहे. तुरुंगात जावे लागेल, आमचे काही नाही; परंतु तुझे काय होणार? तुरुंगात जाणे उद्या लग्नाला आड न येवो म्हणजे झाले!” तो म्हणाला.

“माझ्या लग्नाची तुम्ही काळजी करू नका म्हणून मागेच नाही का मी सांगितले? देवाने कोणी जीवनाचा प्रेमळ उदार सोबती दिला तर त्याचा हात हातात घ्यावा, नाहीतर असेच राहून होईल ती घरीदारी सेवा करावी, असे मी मनात निश्चित केले आहे. तू मला घेतल्याशिवाय जाऊ नकोस. मी बोजारूप नाही होणार. भाऊ, मालतीत दुस-या कोणाचा तरी संचार झाला आहे. नेभळी, भेकड, मुखदुर्बळ मालती मेली, ही नव-मालती आहे,-- क्रांतिकारक मालती!”

“तुझा धीटपणा तुला बघायला आलेल्या त्या बावळटाला तू खडे सवाल केलेस तेव्हाच दिसून आला होता. मालती काही म्हण, तुला न्यायला धीर होत नाही. समज, -- लाठी बसली, गोळीबार झाला, दंगल झाली. दगड लागला तर कसे व्हायचे? दादा काय म्हणेल? आई वरून काय म्हणेल? तू बाबांची किती लाडकी होतीस! लहानपणी आईने तुला एकदा रागाने मार दिला तर बाबा धावून आले व आईला म्हणाले, ‘मला मार, तिला मारू नको.’ त्या शब्दांनी आईला मेल्यासारखे झाले. पुन्हा म्हणून तिने तुला कधी हात लावला नाही. असा तुला का आगीत नेऊ!”

“भाऊ, माझे सुख तुला प्रिय आहे ना?”

“हे काय विचारतेस. माले!”

“मग माझे सुख सुंदरपुरात आहे. माझे सुंदर ध्यान तेथे आहे. त्या मूर्तीच्या सान्निध्यात मी काळिकाळासमोर उभी राहीन.”

“आणि ती मूर्ती तुरुंगात पडला तर?”

“त्या मूर्तीचा ध्येयदेव हृदयाशी धरून मी आगीत उडी घेईन.”

दादाही बाहेरून आला. तिघे भावंडे जेवायला बसली. जेवताना सारी चर्चा झाली. दोन दिवसांनी वैनी यायची होती. ती आल्यावर मालती नि सखाराम यांनी जावे असे ठरले.

दुस-या दिवशी तशा अर्थाचे पत्र सखारामने घनाला लिहिले. मालती आनंदली. तिच्या तोंडावर कधी नव्हते असे तेज फाकले. कधी दिसले नव्हते असे कोवळे लावण्य शोभले.

दोघे भाऊ मनात म्हणाले, “ सुखी होवो!”

 

मालतीच्या नावाने कधी पत्र येत नसे. तिला नव्हत्या मैत्रिणी, नव्हत्या बहिणी. आज तिच्या नावे पत्र आले. तिने धावत जाऊन घेतले. त्यांचेच पत्र मला आले! हो, मला, भाऊच्या पत्राची वाट पाहून निराश होऊन बहुधा त्यांनी  मला लिहिले असावे. काय बरे त्यांनी लिहिले असेल! दोनच ओळी असतील की काही भावमधुरता असेल? परंतु ही कामाची माणसे. त्यांना इकडे तिकडे पाहायला वेळ कुठे होत असेल? हे असे लोक सारखे काम लावून न घेतील तर ते उबगतील, कंटाळतील.

तिने पत्र फोडून वाचले. एकदा, दोनदा, तीनदा वाचले. जीवनात क्रांती करणारे क्षण! खरेच का माझ्या जीवनात क्रांती होईल? घरातून बाहेर न पडणारी कामगारांच्या सभेत बोलेल, त्यांच्या चाळीतून हिंडेल, त्यांना धीर दईल. ही का क्रांती नव्हे? परंतु क्रांती एकांगी नसते. खरी क्रांती सर्वांगपूर्ण असते. हे क्षण घनश्यामांच्याही जीवनात नाही का उलथापालथ करणार?

ती विचार करीत होती. माझ्या जीवनात क्रांती झाली तर त्यांच्याही जीवनात झाल्याशिवाय राहणार नाही.

सायंकाळी सखाराम आला.

“भाऊ, किती रे दिवस?” तिने विचारले.

“अग मी आजारी पडलो. आता बरा आहे. तुम्हांला काळजी वाटू नये म्हणून कळवले नाही.”

“परंतु काळजी वाटायची थोडीच राहिली? दादा काल सायंकाळी जेवलाही नाही. त्याला वाटले की तू पुन्हा कुठे गेलास! दादाचे आपणा सर्वांवर फार प्रेम. दादावर आपला भार पडतो असे तुला-मला वाटते म्हणून तो दु:खी असतो. मला म्हणाला, ‘माले, शिवणकाम नाही केलेस तरी चालेल.’ मी म्हटले, ‘दादा वेळ जावा, हा मुख्य उद्देश हो.’ भाऊ, तुझ्या त्या मित्राचे पत्र आले आहे. उद्या का परवापासूनच संप सुरू व्हायचा आहे. कदाचित सुरू झालाही असेल. माझ्या पत्रात तसे आहे. आपल्याला त्यांनी बोलावले आहे. जायचे का? ते वाट पहात असतील! तूच त्यांना उद्या काय ते लिही. तू गेलास तर मीही येईन.”

सखारामने पत्र वाचले. विचार करीत तो फे-या घालीत होता. तिकडे मालती स्वयंपाकात होती. तो तिला मदत करायला गेला. दोघे भावंडे बोलत होती.हात आहे.

 

सखाराम दोनचार दिवस झाले तरी घरी आला नाही. पुन्हा जगाचा मुशाफीर होऊन घर सोडून गेला की काय? आता आईचा पाश नव्हता, म्हणून का तो गेला? मालती समाधान मानायला शिकली होती. ते पत्र तसेच पडून होते. उत्तर कोण लिहिणार!

तिकडे घना पत्राची वाट पाहात होता. दोन दिवस झाले, चार दिवस झाले,--पत्र नाही. सखाराम वकिलीचा अभ्यास करीत होता. तो कसा येणार? का बहिणीचे लग्न ठरवायला कुठे गेला? घनासमोर मालतीची मूर्ती आली. तिच्याजवळ मी मोकळेपणाने बोलत असे. खेळत असे. तिची इकडे येण्याची इच्छा असावी. तिला सार्वजनिक सेवेची हौस असावी. तिचा कोडमारा होत आहे. सखारामच्या का हे लक्षात येत नाही? परंतु मी तरी एकदम काय म्हणू? आणि मला ना घर, ना दार. आज तुरुंग, तर उद्या गोळी. मालती सुखी असू दे. एकच वेळ, फक्त एकच वेळ तिने भरलेल्या डोळ्यांनी मजकडे पाहिले होते. त्या बघण्यातील अर्थ कोणाला कळणार, कोणाला समजणार? मी मालतीला पत्र लिहू का? सखाराम घरी नसेल, पत्र कोणी फोडले नसेल. लिहू मालतीला पत्र? परंतु काय लिहू? प्रिय लिहू की चिरंजीव लिहू? प्रिय लिहिले म्हणून काय झाले? तो शब्द आता रूढ झाला आहे. त्या शब्दात अधिक अर्थ आता कोणी पहात नाहीत. त्याने पत्र लिहिले.

प्रिय मालती,
सप्रेम प्रणाम,

प्रिय सखाराम का तेथे नाही? तुम्ही दोघे येथे याल का, म्हणून त्या पत्रात मी विचारले होते. येथे परवापासून संप सुरू होईल. कामगारांत उत्साह आहे. परंतु मला लवकरच अटक होईल असे कळते.

सखाराम आला तर तो नेतृत्व घेईल. तुम्हीही आलात तर स्त्रियांत उत्साह येईल. तुम्ही म्हणाला होता, मला नाही का काही काम करता येणार! देवाने काम वाढून ठेवले आहे. ते ताट लोटू नका. नेहमीच अशी संधी येत नसते. जीवनात क्रांती करणारे हे क्षण असतात. जीवनातील नवीन दालने उघडतात. आपण अकस्मात उंच जातो. जणू चंद्र-सूर्य-ता-यांबरोबर बोलू लागतो. खरे ना?

बघा विचार करून कळवा. निदान सखाराम येथे नाही, तो येताच विचार करून काय ते कळवू, असे उत्तर तरी लिहा.

सर्वांस स.प्र.

तुमची वैनी आली का? जयंता, पारवी यांच्या गमती तुम्ही सांगत असा. ती मुले जवळ नसल्यामुळे तुम्हांला करमत नसेल. घर सुने सुने वाटत असेल. मुले म्हणजे घराची शोभा. असो.

तुमच्या पत्राची वाट पाहात आहे.

घना.

   

तिने ते पत्र हातात घेतले. सुंदरपूरचा छाप होता. घनाचे पत्र! तिला घनाची आठवण आली. कधी कधी त्याची मूर्ती ती मनासमोर आणीत असे; परंतु पुन्हा तिच्यावर पडदा पाडी. वेड्या मनाने आशा धरू नये असे ती म्हणे. आज ते पत्र आले होते. काय बरे असेल त्य़ात? माझ्याविषयी असेल का काही त्यात? भाऊ त्याच्याजवळ काही बोलला असेल का? दादाची तर इच्छा होती. विचारून बघ तरी—म्हणून तो भाऊला म्हणाला. काय असेल या पत्रात? पुन्हा आजारी नसतील ना पडले? येथे आले तर त्यांची सेवा करीन. पुन्हा तळ्यावर भाकरीचा खेळ खेळू. तुमच्या दगडांना जणू पंख आहेत असे मागे म्हणाले. हसायचे किती गोड! डोळ्यांत करुणा, परंतु कधी कधी सात्त्विक संतापाने डोळे लाल होत. खरेच घना! नाव किती छान! मेघ कधी गर्जना करील, तर कधी कधी मुका असेल. कधी सूर्याच्या किरणांनी रंगेल. त्याला घर-दार नाही. कधी दूर जातो, कधी दूर जातो, कधी पृथ्वीजवळ ओसंडून येतो. जवळचे सारे जीवन भूमातेला देतो. सृष्टीला हसवतो. घना, तुमचे नाव किती छान! तुम्ही कोणाची जीवनभूमी हिरवी हिरवी करणार? कामगारांची, श्रमणारांची,-- होय ना? आणि मी? मला नाही ओलावा देणार?

हातात पत्र घेऊन मालती विचारात रमून गेली. तिला आईची अकस्मात आठवण आली. ती मरताना म्हणाली, “तुझे कल्याण होईल.” ते शब्द का खोटे होतील? हृदयापासून निघालेला उदगार परमेश्वराचा असतो. ती जणू वेदवाणी असते, अपौरुषेय वाणी असते. ती का खोटी होईल?

असे विचार तिच्या मनात आले. तिने पत्राकडे प्रेमाने पाहिले. अक्षर कसे छान आहे! त्यांचे सारे जीवनच सुंदर आहे. त्यांच्या जीवनात कसलीच का उणीव नसेल? सामजसेवेच्या आनंदाने सारे जीवन भरून जात आसेल का? कोणाला माहीत! मा वेडी आहे. आशा कशाला करू? आणखी दु:खाला कारण!

‘मालती शिवणकाम कर. येथे भावाच्या घरी सेवा करता येईल ती कर. अधिक नको इच्छू’, असे जणू तिचे मन तिला म्हणत होते. तिने पदराने डोळे पुसले. ते पत्र तिने फोडले नाही. मला काय अधिकार, असे मनात म्हणून ती पुन्हा कपडे शिवीत बसली.

 

सुंदरदास गेले. व्यवस्थापक नाना कारवाया करायला गेले.

घनाच्या भेटीतून काही निष्पन्न झाले नाही असे कामगारांना कळले. सर्वत्र असंतोष होता. संपाशिवाय उपाय नव्हता. एकदा ताकद अजमावून पहायला हवीच होती. परंतु घना सचिंत होता. आपल्याला अटक झाली तर? तो स्वत:ची फिकीर नव्हता करीत. संपाचे काय होईल हा प्रश्न होता. संपाचे नेतृत्व कोण करील? कोण धीर देईल? सखाराम येईल का? त्याची बहीण येईल का? उपयोग होईल. किती छान होईल दोघे आली तर!

त्याला पत्र लिहायचे त्याने ठरवले. त्या दिवशी रात्री कामगार कार्यकर्त्यांजवळ चर्चा आटोपून घरी आल्यावर तो लिहित बसला.

प्रिय सखाराम,

ब-याच दिवसांनी हे पत्र लिहित आहे.

माझ्या चळवळी वळवळी तुला माहीतच आहेत. मध्यंतरी तालुकाभर हिंडलो. परवा सुंदरदासांना भेटलो, परंतु काहीच करायला ते तयार नाहीत. संपाचाच आता उपाय.

परंतु संप पुकारताच मला अटक होईल असे वाटते. तू इकडे येशील का? निदान मला अटक होताच येशील का? आधीपासूनच आलास तर सारे तुला समजावून देईन. सर्वांशी तुझा परिचय करून देईन. मालतीबाईही आल्या तर छान होईल. त्या विचारीत की मला येईल का काम करता? खूप येईल काम करायला. त्यांच्याही जीवनात आनंद येईल. कर्महीन जीवनामुळे त्या उदास असत.

बघा विचार करून. एखादे वेळेस तुम्हालाही तुरुंगात जावे लागेल. परंतु त्यात वाईट काय आहे? थोरामोठ्यांनी केले तेच आपण करीत आहोत. विचार करून पत्र पाठव.

सर्वांस स. प्रणाम.

तुझा
घना 

त्या दिवशी सखाराम कोठे तरी बाहेरगावी गेला होता. वडील भावाची पत्नी अजून माहेरीच होती. मालती एकटीच घरात होती. ती शिवणकाम करीत होती. ते पत्र टाकून पोस्टमन गेला.

   

पुढे जाण्यासाठी .......