मंगळवार, मे 21, 2019
   
Text Size


इंदु

इंदूची मन:स्थिति कोण वर्णील? तिच्या शोकाला अंत नव्हता. एका दिवसांत  ती पोरकी झाली. वीस वर्षे आईबापांचे कृपाछत्र तिच्यावर होते. ते एकदम हिरावून नेण्यांत आले. गुणाला रामरावांनी तार केली. गुणा स्तंभितच झाला. तो एकदम इंदूरला यावयास निघाला. शोकमूर्ति इंदूची मूर्ति डोळ्यांसमोर येऊन त्याला सारखे वाईट वाटत होते. मनोहरपंतांची व आपली गाठ कशी पडली. आपणांस त्यांनी बोलाविले, कसे हे सारे योगायोग. आणि लग्न आतां लावूनच जा कसे म्हणाले? त्यांना का पुढचे मरण दिसत होते? हे जीवनाचे कोडे म्हणजे काय आहे? कोणाला हे उलगडेल? हे मनाचे खेळ ही मनाची बिनतारी यंत्रे, कधी यांचा उलगडा होईल? किती गुंतागुंतीचें जीवन. किती खोल गेलेली त्यांची मुळे, किती दूरवर पोचलेल्या शाखा!

विचाराने तो जवळ जवळ वेडा होऊन इंदूरला आला. तो इंदूच्या घरी आला. हळूहळू वर आला. इंदु आपल्या खोलींत खाटेवर शून्य मनाने पडून होती. तिला जबरदस्त धक्का बसला होता. गुणा आला. सामान ठेवून तो इंदूच्या खोलीत गेला. तो त्चायजवळ बसला. ती एकदम उठली व “गेली हो—आई गेली, बाबा गेले. एका दिवशीं गेली. एका दिवशीं. अरेरे! गुणा, एकदम रे कशी गेली?”

“ती रडूं लागली. गुणा काही बोलला नाही. तिने त्याच्या मांडीवर डोके ठेवले. ती मधून मधून बोले व रडे. शेवटी ती शांत झाली.

“उगी हो इंदु.” तो म्हणाला.

“मी आतां तुझी झाल्ये म्हणून का ती दोघे गेली? मी तुझ्याबरोबर एरंडोलला आल्ये असत्ये म्हणून का ती आधीच निघून गेली. आपला मार्ग मोकळा करून देऊन गेली?”

“इंदु, मरण का आपल्या हातचे आहे? बोलावणे आले की जावे लागते.”

“कोणाचे बोलावणे?”

“देवाचें.”

“कोठे आहे तो देव? असा कसा तो देव? त्याने मला एक आधार दिला नाही तो दोन आधार घेऊन गेला. असा कसा कंजुष देव, अनुदार देव!”

गुणाचे डोळे भरून आले. काय बोलणार तो?

 

“आई, शिकलेल्या मुलीने अधिकच मनापासून केले पाहिजे काम. आनंद मानून केले पाहिजे. अशिक्षिताला कामाचा बोजा वाटत असेल तर सुशिक्षिताला त्यांत आनंद वाटला पाहिजे. एके दिवशी घरी आई मला केर काढायला सांगत होती. मी नाही म्हणत होते. गुणा येत होता. त्याने ते ऐकले. तो मला म्हणाला, ‘जा आधीं केर काढ. शिकलेल्या मुली कामाला कंटाळतात हा डाग तुम्ही धुऊन काढला पाहिजे.’ ते शब्द मी विसरणार नाही.”

“किती तुझे थोर मन.”

“तुमच्या गुणाने केले हो. त्याच्याजवळ सारंगी नीट वाजवायला नाही शिकल्ये. परंतु नीट वागायला शिकल्ये. लोकांच्या भावना ओळखायला शिकल्ये. गुणाने मला जीवनाचे शिक्षण दिले. जीवनाची सारंगी वाजवायला त्याने शिकविले.”

“कसे गोड बोलतेस तूं.”

“हे मी नाही बोलत आई.”

“मग कोण बोलत आहे?”

“हृदयांतील वेणु वाजवणारा, सारंगी वाजवणारा गुणा. तो माझ्या ओठांतून बोलत आहे हो.”

इंदूच्या आईला अलीकडे जरा बरे वाटत नव्हते.

“इंदु, काहीं दिवस इकडेच राहा.”

“होय हो आई!”

इंदु आईची सेवा करीत होती. परंतु एकदम अकस्मात् दुखणे विकोपाला गेले. आणि इंदूची आई देवाघरी गेली. इंदूचे सांत्वन गुणाची आई करीत होती. परंतु दैवाचा आघात अद्याप संपला नव्हता. इंदूच्या आईचे दहन करून मनोहरपंत घरी येऊन बसतात तोच त्यांच्या हृदयांत कळ आली व तेहि एकदम इंदूला सोडून गेले.

 

एके दिवशी गुणा व इंदु यांचा विवाह झाला.

गुणा परत कलकत्त्यास जावयास निघाला. इंदूने तयारी करून दिली. त्यांचा दोघांचा एकत्र काढलेला फोटो तिने त्याच्या ट्रंकेत ठेवला.

“कुमुदिनीचा फोटो हवा का?” तिने विचारले.

“तो तुझ्याजवळ असूं दे.” तो म्हणाला.

गुणा निघून गेला. इंदु आता गुणाच्या आईबापांकडे राहायला आली. त्यांच्या घरांत काम करूं लागली.

“इंदु, अग तिकडेच राह्यला पाहिजे असे नाही काही.” तिची आई म्हणाली.

“आई, आता त्यांच्याजवळच राहणे बरे.”

“आपला रामा तिकडे येत जाईल. भांडी घाशीत जाईल, धुणी धूत जाईल.”

“नको आई. मीच सारे करीन. त्यांना त्यांत कमीपणा वाटेल. संकोच वाटेल. ते लाजवल्यासारखे होईल. तुम्ही गडी पाठवाल तर तो माझ्यासाठी असे होईल. आजपर्यंत नाही पाठवलात तो? आतांच का पाठवणार?”

“आणि आजपर्यंत तू नव्हतीस त्यांच्याकडे गेलीस ती? आतांच कां गेलीस?”

“आधीहि गेल्ये असत्ये. परंतु लोक हंसले असते. तुमचे विधि व्हायला हवे होते ना? परंतु आधी रामा पाठवला असता तरी अडचण नव्हती, त्यासाठी विधींची जरूर नव्हती.”

“मला नाही हो समजत इंदु. आम्ही साधी संसारी माणसे. योग्य ते कर. आजारी पडूं नकोस म्हणजे झाले. मागे आजारी होतीस त्यांतून वाचलीस. आतां आजारी पडलीस तर फार वाईट. आतां तू एकटी नाहीस. तुझ्यावर दुस-याचा जीवहि अवलंबून आहे. आमच्यासाठी नाही पण गुणासाठी तरी जप. आमचे आतां वय झाले. परंतु तुमचा संसार तर पुढे व्हायचा. येऊ दे हो रामाला. त्याला दोन रुपये अधिक देऊं.”

“बरे हो आई.”

रामा काम करायला येई. इंदु आतां स्वयंपाक करी. इतर काम करी. सासूसास-यांस कृतकृत्य वाटे.

“इंदु, तू शिकली सवरलेली. तूं का सारे करायचे काम?”

   

“माझ्या ट्रंकेत जो माझा एक फोटो आहे तो हृदयाशी धरून कुमुदिनी देवाघरी गेली. संगीत मरण. ऐकतां ऐकतां मरण. हृदयांत भावनांची पौर्णिमा फुलली असतां मरण. शांत प्रसन्न मरण.” गुणा म्हणाला.

“हा पवित्र फोटो आहे. हा फोटो म्हणजे मूर्तिमंत भावना आहे.” असे म्हणून इंदूने तो मस्तकी धरला. मनोहरपंत दिवाणखान्यांत बसले होते. त्यांनी गुणाला हांक मारली.

“गुणा, इंदूचा व तुझा विवाह व्हावा अशी माझी इच्छा आहे. तुमचे परस्परांवर प्रेम आहे. एवढ्यासाठी मी मुद्दाम तुला बोलावलें.”

“परंतु परीक्षा देऊन येऊं दे.”

“डॉक्टर झालेच आहांत. आणि कलकत्त्याचीहि परीक्षा पास व्हाल. परंतु माझ्या मनांत येत आहे की आतांच तुमचे लग्न आटपून टाकावे. तुम्ही आतां मोठी आहांत. फार मोठे अवडंबर नको. वैदिक पद्धतीचे लग्न. चार मित्र येतील. आटपून घेऊं. लग्न करूनच आतां कलकत्त्यास जा म्हणजे बरे.”

“तुमच्या इच्छेच्याविरुद्ध मी नाही.”

“तुमच्या वडिलांजवळ मी बोललो आहे. त्यांचीहि ना नाही.”

“बरे तर.”

गुणा आपल्या घरी गेला.

“काय रे, मनोहरपंत काही बोलले का?”

“हो. लग्नाविषयी बोलले.”

“गुणा, तूं भाग्याचा आहेस. अशी सुंदर गुणी मुलगी, श्रीमंताची मुलगी. तुला मिळेल असे स्वप्नांतहि नव्हते.”

“तुम्ही सारंगी शिकवलीत तिचे हे फळ.”

 

“मग कुणाचा बघू?”

“आणि दुसरा एक फोटो घेऊन आलीस तो कोठे आहे?”

“गुणा, कुणाचा रे तो?”

“तो तुला आवडला की नाही सांग.”

“माझ्या फोटोपैक्षां तो चांगला आहे. परंतु पुष्कळ वेळां फोटोंत मनुष्य चांगला दिसतो. तसा तो असतोच असे नाही.”

“आणि पुष्कळ वेळा मनुष्य फोटोहून सुंदर दिसतो. फोटोत तितका चांगला येत नाही.”

“फोटो म्हणजे सत्य नव्हे.”

“बघूं तो फोटो—कुमुदिनीचा फोटो.”

“मी नाही देणार तो. कशाला हवा तुला तो?”

“तुला तिची गोष्ट सांगायला.”

“सांग गोष्ट. खरे सांग हो.”

“आंघोळ करून येतो व मग सांगतो. ती पवित्र गोष्ट आहे. पवित्र होऊन सांगावी.” असे म्हणून गुणा गेला.

त्याने आंघोळ केली. तो कपड्यांना साबण लावीत बसला.

“हे काय गुणा, मी धुवीन म्हणून सांगितले ना? डॉक्टरांनी कपड्यांना साबण नाही लावायचा. जरा कुणाला तपासले की लगेच हाताला फक्त साबण लावायचा. डॉक्टरांची ऐट असते गुणा. ऊठ, ती गोष्ट सांग आधी.”

“गुणाने इंदूला ती करुण कहाणी सांगितली.

   

पुढे जाण्यासाठी .......