मंगळवार, मे 21, 2019
   
Text Size

एरंडोलला घरीं

“कावेरी, पूर्वीची पुण्याई पूर्वीच्या तीर्थक्षेत्रांना पुरत आहे. श्रीरंगलमला हरिजन संत नंदा आगीत उडी घेतो. पंढरपूरला एक वेश्याकन्यका पांडुरंगाच्या चरणी लीन होते व तिचे प्राण निघून जातात. असे अनंत त्यांग त्या त्या क्षेत्री ओतलेले आहेत. आपण नवीन कार्यक्षेत्रांत असे त्याग ओतूं तेव्हां नवीन तीर्थक्षेत्रें जन्मतील. पूर्वजांच्या त्यागाची परंपरा सतत चालली पाहिजे. पूर्वी पंढरपूरला त्यागाचा होम पेटला, आज सेवाग्रामच्या सभोंवती पेटो. तो पेटत राहिला पाहिजे. राष्ट्राचे चारित्र्य नेहमी घडत राहिले पाहिजे. ते बंद होता कामा नये. दारिद्र्य वा वैभव; दास्य वा स्वातंत्र्य; परंतु चारित्र्य फुलत राहिलेच पाहिजे.”

“आज भारतांत चारित्र्य कां फुलत नाही ?”

“फुलत आहे. भारताचे तोंड ज्ञानविज्ञानानें, कलाविकासानें,पावित्र्यानें, पराक्रमानें, विवेकवैराग्यानें, सत्यअहिंसेने आजहि फुलत आहे. स्त्रिया मुलें लाठीमारखात आहेत. कोणी हुतात्मे फांशी जात आहेत. कोणी प्रायोपवेशन करून प्राण अर्पित आहेत. कामगार गोळीबारांनी मरत आहेत; मोटारीसमोर पडून रक्ताचा सडा ओतीत आहेत. त्याग फुलत आहे.”

“परंतु जगन्नाथ आपण काय करीत आहोंत ?”

“आपणहि घरदार सोडून प्रेमासाठी फकिरी पत्करून हिंडत आहोत. प्रेमाचा स्वर्ग रानावनांत, रस्त्यांतील धुळींत, उपासमारींत, निर्माण करीत आहोत. कावेरी, त्याग का फक्त देशसेवेत आहे ? राजकीय क्षेत्रांतच आहे ? त्याग व चारित्र्य सर्वत्र घडत असतें. जीवनाच्या प्रत्येक बारीकसारीक गोष्टींतून भलेबुरें चारित्र्य प्रकट होत असतें.”

“याला तूं घे जरा. मी दमलें.”

“आण. आपल्या प्रेमाचा प्रेमध्वज. त्याला खांद्याशी धरतो.”

हिंडत फिरत, भिक्षा मागत, गाणी गात खरेच दोघें पंढरपूरला आली. आषाढीचा सोहळा तेथे सुरू होणार होता. यात्रा जमत होती. चंद्रभागेस पूर आला होता. दिंड्या नाचत होत्या. भजनाची टाळी लागली होती. पंढरपूर दुमदुमले होते. त्या यात्रेत आमचेहि यात्रेकरू मिसळले. गोड गाणी गात नाचूं लागले.

 

“जगन्नाथ, गिरीचा बालाजी बघावयाचा राहिलाच.”

“आतां आमचे पंढरपूर पहायला चल. आषाढी एकादशी जवळ येईल. वरून पाऊस पडत असतो. आकाशांतून देवाचा पाऊस, खाली भक्तिप्रेमाचा पाऊस. वरती मेघांचा गडगडाट, खाली टाळ मृदंगाचा उचंबळवणारा, निनादणारा नाद ! चंद्रभागा दुथडी वहात असते. नावा नाचत असतात. दिंडीला दिंडी लागलेली असते. चल पंढरपूरची मौज पहा.

सुखासाठी करिसी तळम
तरि तूं पंढरीसी जाई एकवेळ

असें महाराष्ट्रांतील संत सांगतात. कावेरी, चल, खरेंच आपण जाऊं.”

“आणि गिरीच्या बालाजीला केव्हां जायचे. ? कसा सुंदर टेकडीवर उभा आहे महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्र, तामील या चारींच्या मध्यें बालाजी उभा आहे. जणुं चारांना एकत्र करीत आहे. चारी हातांनी चौघांना धरीत आहे.”

“गिरीचा बालाजी खूप श्रीमंत आहे होय ना ?”

“हो,. इतका संपन्न देव क्वचितच असेल. हा देव सावकारी करतो. व्यापारी येथून व्यापारासाठीं रकमा नेतात व परत करतात, कोर्टकचेरी लागत नाही. मुक्या देवाची सुखी सावकारी.”

“आणि पंढरपूरचा विठोबा असाच. पंढरपूरचा विठोबा म्हणजे भोळ्या भाबड्या शेतक-याची देवता. ती वाळूची ओबड धोबड कशी भक्कम मूर्ति आहे ! अशा त्या ओबडधोबड मूर्तीलाच संतांनी राजस सुंदर मदनाचा पुतळा म्हणून आळविलें. शेतकरीच सर्वांत सुंदर. सृष्टीला सुंदर करणारा, हिरवीगार करणारा. तो सुंदर नव्हे तर का सावकार सुंदर ? पंढरपूरच्या विठोबाच्या डोक्यावर भलें मोठे पागोटे असतें. असा हा विठोबा आज शतकानुशतकें उभा आहे. श्रीशंकराचार्य आले व त्यांनी पांडुरंगाष्टक लिहिलें. परंतु कावेरी हें विठ्ठल दैवतहि तुम्ही तुम्हींच दिलेलें असावे. त्याच्या कानांत मकरकुंडलें आहेत. आणि माशाच्या आकाराची कुंडलें तुम्ही द्राविडीच कानांत घालतां. महाराष्ट्राचें सर्वश्रेष्ठ दैवत तुम्ही आम्हांस दिले आहे. चल त्याला पहायला. चल त्याला भेटायला. पांडुरंग, हा विठोबा, म्हणजे महाराष्ट्राचा मुका अध्यक्ष. लाखों वारकरी येतात, नाचतात, जातात. या वारक-यांच्या संस्थेला अध्यक्ष कोण ? हा विठोबा. किती वर्षे अध्यक्षत्व करीत आहे ! चल त्याला भेटायला. चल पंढरीच्या यात्रेस जाऊं, नाचूं”

“जगन्नाथ, या जुन्या यात्रा सोडून आपण नवीन यात्रा कधीं करूं लागणार ? आतां सेवाग्रामला महात्माजींच्या यात्रेला जावें. किंवा मुंबई, कानपूर, वगैरे ठिकाणी जाऊन कामगार बंधूंच्या लाल संघटना बघाव्या. किंवा बिहारमध्यें जावे. जयप्रकाशची किसानसंघटना बघावी. पंजाबांत जावे व जालियनवाला बागेचे दर्शन घ्यावें. मुंबईचे आझाद मैदान बघावे. नवीन काळी नवीन तीर्थक्षेत्रे नको का व्हायला ?”

 

“जगन्नाथ, आमचा राष्ट्रीय कवि तुला माहित आहे ना ?”

“भारती ना ? सुब्रह्मण्यं भारती.”

“हो. त्याने लहान मुलाला एका गाण्यांत काय सांगितले आहे, आहे माहीत ?”

“काय सांगितले आहे ?”

“बाळ, दारांत कावळा येईल, चिमणी येईल. तुझी करमणूक करायला येतील. त्यांना खडे नको मारूं, त्यांना दाणे टाक हो बाळ; भाकरीचा तुकडा टाक हो. आणि मनी माऊ तुझ्या दुधाभोवती म्यांव म्यांव करील. तिला काठी नको मारूं. तिला घाल हो दूध. आईजवळ हट्ट धर तिला दूध घालण्यासाठी. आणि गाईचें वांसरूं हंबरेल. तूं जाऊन त्याला थोपट. त्याच्यासारखा चपळ हो हो राजा; आणि मोत्या तुला चाटायला येईल. त्याच्या तोंडात भाकरीचा तुकडा दे हो. आणि दारी शेवंती फुलेल; मोगरा फुलेल; तुळस डोलेल. त्यांना तुझा लहान गडू घेऊन पाणी घाल हो. फुलपांखराला दुरून बघ. त्याचे पंख नको हो तोडूं. प्राणी चतुर असतात, त्यांना दो-याने नको हो बांधू. असे आहे ते गाणें. छान आहे नाही जगन्नाथ ?”

“हो, खरेच छान आहे.”

“तूं महाराष्ट्रात गेल्यावर महाराष्ट्रांतील मुलांना तें शिकव. इंदिरेच्या पुढें होणा-या मुलाबाळांस शिकव.”

“कावेरी, मी सदैव तुझ्याबरोबर आहे. तूं माझे महाराष्ट्र, तूं हिंदुस्थान, तूं स्वर्ग. तूं मोक्ष. कां मला पुन: पुन्हां दुस-या आठवणी करून देतेस ?”

“जगन्नाथ, मन अनंत आहे. जीवनांतील सा-या स्मृति तेथें असतात. त्या केव्हां जोर करून वर येतील व इतर स्मृतींना गुदमरवतील त्याचा नेम नाही. एक दिवस इंदिरा उसळून तुझ्या हृदयसागराच्या तळांतून वर येईल व कावेरी व हा प्रेमानंद तळाला जाऊन बसतील.”

तेथे गवतावर बाळ झोपला होता. धरित्रीच्या कुशींत. हिरव्या गालिचावर. माता. जीवनांत, या संसारात कंटाळून गेलेल्या जीवाला, दगदग व वणवण करून थकून गेलेल्या जीवाला धरित्रीमाताच शेवटीं जवळ घेते. ती लहानांना जवळ घेते, मोठ्यांना जवळ घेते. मानवी मातेला मोठ्या मुलाला जवळ घेण्यांत संकोच वाटतो. परंतु भूमाता सर्वांना लहान थोरांना, रावारंकांना, स्त्रीपुरूषांना, बालवृद्धांना, पापात्म्यांना, पुण्यात्म्यांना, सर्वांना जवळ घेते. तिची अनंत पांखर सर्वांवर आहे. तिची हिरवी शालजोडी सर्वांसाठी. तिची फुलें सर्वांसाठी. ती सर्वांना झोपवतें. वारे वारा घालतात. पाखरें गाणी म्हणतात. सा-यांना ती विश्रांति देते.”

“किती छान दिसतो आहे प्रेमा ! हिरव्या गवतावरचें जणुं पांढरें पांढरें फूल !”

“माझ्या कुशीतल्यापेक्षां तो भूमातेच्या कुशीतच छान दिसतो. नाही ?”

“काय बोलतेस कावेरी ?”

“काय म्हटलें मी ?”

“मी नाही त्याचा उच्चार करीत.”

“प्रेमाच्या राज्यांत सारें सुंदर व मंगल वाटतें ना ? जीवन मरण दोन्ही लाटाच. दोन्हीहि गोड.”

हिंडत हिंडत दोघें उत्तरेकडे चालली.

“कावेरी, आपण महाराष्ट्र व मद्रासच्या सीमेवर आलो. सोलापूर जिल्ह्यांत आतां आपण शिरूं. वरच हिंडत आलो. मलबार किनारा राहिला.”

“मलबार राहिला हें बरें झाले. मलबारचे सृष्टिसौंदर्य पाहतास तर तूं वेडा झाला असतास. आणि तुझे पा. आपोआप महाराष्ट्राकडेच वळले. आंतील अनंत सुप्त मन तुला महाराष्ट्राकडे खेचीत आहे. जीवनातील गुप्त अंत:प्रवाह महाराष्ट्राकडे जात आहे. जगन्नाथ, महाराष्ट्रांतील नद्या मद्रासकडे धांवत आल्या, परंतु त्या मागे नाही वळल्या. कृष्णा, गोदावरींनी मद्रासला माळ घातली. तूं मद्रासला माळ घालून परत कोठें चाललास ? प्रवाह मागे कसा चालला ? परंतु मनुष्य उगमाकडे जात असतो. पंचमहाभूतांतून आला, पंचमहाभूतांत जातो. ईश्वराकडून आला, ईश्वराकडून जातो. महाराष्ट्रांतील पुन्हां महाराष्ट्राकडे जातो. होय ना ?”

   

“आमच्याकडे अशीच अगडबंब नावे असतात.”

“त्याचे नांव ‘प्रेमानंदम्’ असें ठेवूं.”

“जशी तुझी इच्छा.”

काही दिवसांनी कावेरी बाळाला घेऊन बि-हाडी आली. जगन्नाथा सारे करी. स्वयंपाक करी, अंथरूण घाली, धुणी धुवी. लहान मुलाची हगोली मुतोलीहि धुवी.

“जगन्नाथ, तूं सारें कसें हे करतोस ? तुला राग कसा येत नाही ?”

“मी प्रेमाच्या राज्यांत आहे. सारे सध्यां गोड आहे. कावेरी, तुम्ही बायका सारे काम करतां त्याचा अनुभव मी घेत आहे.”

परंतु स्त्रियांच्या प्रसीतिवेदनांचा नाही हो अनुभव घेता येणार. बाकी सर्व अनुभव घेऊं शकाल. परंतु त्या वेदना, त्या मोक्षाच्या वेदना, नवनिर्मितीच्या वेदना, तें भाग्य वा दुर्भाग्य स्त्रियांचेच आहे.”

“होय हो कावेरी.”

एके दिवशी रात्री पुन्हां जगन्नाथ व कावेरी यात्रेला निघाली. लहानगा प्रेमानंद हसत होता. एका गावात एक गोड गाणे जगन्नाथ म्हणत होता. माता प्रेमानंदाला घेऊन उभी होती. आजूबाजूच्या आयाबाया गाणे ऐकायला आल्या. ते तामीळ गाणें होते. त्याचा मराठी अर्थ केला तर पुढीलप्रमाणें होईल—

कुणि बाळ पाहिला का माझा, कुणि लाल पाहिला का माझा ।।
तिन्हि सांजा या जाल्या आल्या गाई अवघ्या गोठ्यांत
गेलि पांखरे घरट्यांत ।। कुणि. ।।
दुडडुड धावें जिकडेतिकडे, अचपळ गडबड किति त्याची
मोहक मूर्ति मोदाची ।। कुणि. ।।
हांका तरि किति त्याला मारूं अंधार भरे बाहेर
बाळ कुठें सुख माहेर ।। कुणि. ।।
येरे येरे रे बाळा हांका दारांतून मारी
पाहि दिशांना ती चारी ।। कुणि. ।।
हळूच येउनी पाठीमागुन हळूच देइ ओ हांकेला
मातेच्या धरि ओच्याला ।। कुणि. ।।
हेलावून ये हृदय आइचें उचलुन घेइ बाळाला
चुंबि तयाच्या वदनाला ।। कुणि. ।।
घट्ट धरूनी हृदयापाशीं माय घरामधि जाऊनी
दृष्ट टाकिते काढूनी ।। कुणि. ।।
घट्ट धरोनी हृदयी बालक माय घरामधि मग जाते
दृष्ट काढुनी ती म्हणते ।। कुणि. ।।
उदंड होवो आयुष्याचे माझे हे तान्हे बाळ
प्रभु सांभाळिल सुकृपाळ ।। कुणि. ।।


आयाबाया म्हणत, “भिका-या, पुन्हां म्हण रे गाणे.” आणि हा गोड
भिकारी तें गाणे पुन्हां म्हणे. कोणी मुली येत व म्हणत, “भिका-या, म्हण रे पुन्हां; आम्ही टिपून घेतो.” आणितो पुन्हां म्हणे. भिका-याच्या मुलाला कोणी अंगडी टोपडी देई. एका मातेनें त्याला खुळखुळा आणून दिला.
“किती गोड आहे मुलगा !” आयाबाया म्हणत.
“थंडीवा-यांत कसे होईल त्याचें ?” कोणी म्हणत.

“गरिबांच्या मुलांना नाही बाधत थंडीवारा. देव त्यांचा सांभाळ करतो. पहा त्या मुलांचे बाळसे. नाहीतर ती मेनका आपल्या मुलाला किती बालामृतें पाजते परंतु मूल आंग धरील तर शपथ.”

अशी बोलणी ऐकत जगन्नाथ व कावेरी गेली. गावाबाहेर नदीतीरी बसली. कावेरीने फुले आणली. पुन्नागाचीं फुलें. त्या फुलांनी तिने मुलाल नटविलें. किती सुंदर दिसे ! लहानग्या प्रेमानंदाची चिमणी मूर्ति ! साजिरी गोजिरी मूर्ति !

 

जगन्नाथ कावेरीचें लुगडें धुवी. तिचे कपडें धुवी. तिला चहा करून देई. ते डबा मागवीत. परंतु कावेरीला स्वत:च्या हाताचें करूव वाढण्यांत त्याचा आनंद असे.

“जगन्नाथ, कसें चुरचुरीत लुगडे लागते हाताला. तूं छान धुतोस.”

“परंतु मला चुरचुरीत नाही आवडत. इंदिरा माझे कपडे धुवी. चुरचुरीत आणून देई. परंतु मी ते कुसकरून मऊ करीत असें व मग घालीत असें.”

“तूं इंदिरेला सांग की कावेरीला चुरचुरीत वस्त्र आवडत असे.”

“मी तुला सोडून कुठें जाऊं ?”

“इंदिरा तुला ओढून नेईल. तूं तिचा समुद्र आहेस. माझा वाळूचा बंधारा किती दिवस तुला अडवणार ? हा वाळूचा बंधारा, मिठाचा बंधारा समुद्रांतच मिळून जाईल. समुद्र मग इंदिरेकडे हेलावून. उचंबळून भरती येऊन जाईल.”

प्रेमाचा असा पाऊस पडत होता. आणि त्या प्रेमाच्या पावसांत बाळ वाढत होते. आणि एके दिवशी एका प्रसूतिगृहांत कावेरी प्रसूत झाली. मुलगा झाला. गोरामोरा मुलगा. जगन्नाथ जाई. कावेरीजवळ बसे. किती पावन दिसें ती. शांत दिसे ती. तिचे स्मित आतां उन्मादकारी नव्हतें. तें अनंत अर्थाचे सूचक, शांत व मधुर वाटे. पाळ्ण्यातील लहान बाळाला जगन्नाथ हालवी. त्याच्याकडे बघे.

“घे त्याला हातांत.”

“मला भय वाटतें. त्याला वाढूं दे. तुझ्या दुधावर वाढूं दे. तुझ्या मांडीवर वाढूं दे. मग मी घेईन.

“जगन्नाथ, नवीन कोवळ्या अंकुराची वाढ स्त्रियांनीच करावी. नवीन तुळशीचा माडा, नवीन फुलझाड, नवीन दुर्वा स्त्रियांनीच वाढवाव्या. नवीन बाळाला हळुवार हातांनी त्यांनीच वाढवावें. स्त्रिया वाढवतील तें जगेल. तुमच्या सा-या चळवळी स्त्रियांना वाढवूं दे. कॉंग्रेस, किसानकामगार चळवळ, सा-या चळवळी स्त्रियांपर्यंत पोचल्या पाहिजेत. स्त्रिया वाढवतील ते जगेल बाकीचे मरेल. स्त्रियांचा हात म्हणजे अमृतहात.”

“तुझा तरी हात अमृतहात आहे. कावेरी, आपण बाळाला खांद्यावरून, कडेवरून हिंदुस्थानभऱ नाचवूं. हा बाळ म्हमजे जणुं झेंडा, नव हिंदुस्थानचा झेंडा. आपण गाणी म्हणूं. तो ऐकेल, हंसेल. खरें ना ? बाळाचे नाव काय ठेवायचें ?”

“जगन्नाथानंदम्.”

“अगडबंब नाव.”

   

पुढे जाण्यासाठी .......