सोमवार, आँगस्ट 19, 2019
   
Text Size


ही चंद्रभागा नको,त्या चंद्रभागेंत पवित्र हो

“मी तिच्यासमोर कसा उभा राहूं ?”

“खाली मान घालून उभा रहा. पवित्र होण्यासाठी उभा रहा. तिच्या नेत्रांतील प्रेमचंद्रभागा तुझ्यावर येईल. तूं पवित्र होशील. चल हो जगन्नाथ, चल.”

जगन्नाथचा हात धरून गुणा निघाला.

“थांब गुणा. बाळाची तेथे आंगडी आहेत. कावेरीची एक चोळी आहे. तेथें असेल. चल की घेऊं. ती स्वच्छ होती. तेथें असतील, चल. इतरहि कपडे तेथे आहेत. ते चंद्रभागेंत सोडून देऊं.”

“चंद्रभागेत नको.”

“मग का तेथेंच ठेवायचे ?”

”ते जाळूं.”

“तूं डॉक्टर झालास वाटतें ?”

“हो. डॉक्टर झालो आणि तुझा रोग बरा करायला आलों.”

ते गलिच्छ कपडे त्यांनी गोळा करून घेतले आणि चोळी व आंगडें गुणांच्या खिशांत जगन्नाथनें ठेवले.  काही कपडे त्यांनी जाळले. यात्रा कमी होऊं लागली. सर्वत्रच कॉलरा पसरला. शेकडों लोक मरूं लागले.

जगन्नाथ व गुणा आगगाडींत होते.

“कुठें आहे ती चोळी ? ते आंगडें ?” जगन्नाथनें विचारलें.

“ही घे.” गुणानें काढून दिली.

जगन्नाथनें ती रूमालांत गुंडाळून हृदयापाशी धरिली व पांघरूण घेऊन तो झोपी गेला. प्रेमळ मित्र जागला होऊन तेथें बसला होता.

 

“जगन्नाथ, आम्हांला सोडून कां जाऊं म्हणतोस ? तूं का आम्हां सर्वांना कंटाळलास ? इंदिराताई रात्रंदिवस रडत आहे. हातांनी सूत काढते. डोळ्यांतून टिपे काढते. मुखानें देवाचे नाम. तुझ्यासाठी ती सती प्राण कंठी धरून आहे. तुझे आईबाप सारखी वाट पहात आहेत. जगन्नाथ, चला राजा. माझा पांडुरंग मला भेटला. माझे दैवत मला भेटलें. माझी यात्रा कृतार्थ झाली. तुला शोधायला मी निघालों होतों. मला शोधून तूं कंटाळलास व निराश झालास, होय ना ? चल परत. आपण खूप काम करूं, क्रांतीचा झेंडा हाती घेऊं. शेतक-यांचे संसार, त्या भोळ्या भाबड्या श्रमजीवींचे संसार सुखी करूं. त्यांना विठ्ठलाचे झुंजार वीर करूं. क्रांतीचे वीर. चल. या चंद्रभागेंत निराशा सोड आणि चल.”

“गुणा, या चंद्रभागेत मी काय काय तरी सोडलें तुला आहे का माहीत ? ते सांगेन तर तूंहि मला चंद्रभागेंत जायला परवानगी देशील. तूं आफल्या हातानें मला लोटशील. माझ्यासारख्याच तुला स्पर्श झाला म्हणून तुला वाईट वाटेल. गुणा, हा जगन्नाथ दोषी आहे, अनंत पापांचा स्वामी आहे. सांगूं तुला सारे, सारे सांगूं ?”

“सांग. तुझा हृदयसिंधू रिकामा कर.”

आणि जगन्नाथनें सारा इतिहास सांगितला. रोमांचकारी इतिहास. शेवटीं जगन्नाथला बोलवेना. तो भावनावेग आवरून म्हणाला, “गुणा, ती पहा कावेरी, तो बघ प्रेमा. जाऊं दे हो मला. आतां मरण्यांतच राम आहे. कृतार्थता आहे. जगण्यांत अर्थ नाही. मी खरोखरच भिकारी झालो. आत्मा गमावून बसलेला भिकारी. पावित्र्य व चारित्र्य यांची संपत्ति गमावून बसलेला भिकारी. शेतक-यांच्या शेती मी परत करीन. परंतु माझी निर्मळतेची, निष्पापतेची शेती, पावित्र्याची, चारित्र्याची शेती गेली हो कायमची वाहून. ती कोण परत देणार ? मी कायमचा दिवाळखोर बनलो. सोन्यासारख्या मानवी शरिरांत येऊन शेणाचे दिवे लावले. अरेरे ! गुणा, जाऊं दे मला. तूंच तुझ्या कोमल मधुर हातांनी लोट. सारंगी वाजवणा-या हातांनी माझ्या जीवनाचे भेसुर संगीत कायमचे संपवून टाक. उठ, लोट मला.”

“मी इंदिरेच्या पायांवर तुला लोटीन. चल. तिच्या डोळ्यांतील चंद्रभागेंत तुला लोटीन. ती तुला पवित्र करील. ती तुझी पावित्र्याची शेती परत देईल. पुन्हां फुलवील. दुप्पट जोरानें फुलवील. चल. जगन्नाथ चल, नको अंत पाहूं.”

“गुणा, इंदिरेला हें काळें तोंड कसें दाखवूं ? हा वंचना करणारा हात तिच्या हातांत पुन्हां कसा देऊं ?”

“जगन्नाथ चल हो. तुझे ते जीवन विसरण्याइतकें जर आमचे प्रेम मोठे नसेल तर त्या प्रेमात काय अर्थ ? तेच जावन विसरण्याइतकें जर आमचे प्रेम जें कोटी अपराधहि पोटांत घालते. सतीच्या डोळ्यांतील एक अश्रु पापांचे पर्वत विरघळवून टाकायला समर्थ आहे. एक पावित्र्याचा स्फुल्लिंग पापाचा खंडोगणती केरकचरा जाळून टाकायला पुरे आहे. चल, राजा चल. इंदिरेसाठी चल.”

 

“कवेरी, गेलीस. बाळ तूंहि गेलास. कां रे मला सोडून गेलीत ? मी का तुमचा नव्हतों ? तुम्ही गेलीत. मला कां ठेवलेंत ? मी पण टाकूं का चंद्रभागेत उडी ? काय करूं ?”

तो शेवटी उठला त्यानें प्रेमाच्या देहाचें कोमजलेलें फूल चंद्रभागेच्या फेसाळ पाण्यावर सोडलें ! त्याने कावेरीला उचललें. आणि तिला हलक्या हातांनी त्याने चंद्रभागेंत सोडून दिले. देहाच्या सर्व अस्थि गंगेत त्याने अर्पण केल्या. आणि थरथरत त्या चंद्रभागेत्या तीरावर तो उभा होता. कावेरी व प्रेमा यांचे देह दिसतात का हें तो पहात होता त्यानें डोळे मिटून घेतले. तो हात जोडून उभा राहिला. आणि पुन्हां---

“हे जीवन म्हणजे काय कळेना हाय ।।”

असें गाणें म्हणूं लागला. माझा मार्ग कोणता  मी जगूं की मरूं ? कावेरीच्या पाठोपाठ जाऊं का मागें राहूं ? क्रान्तीसाठी, इंदिरेसाठी राहूं ?
कोणते कर्तव्य ? कशांत आहे प्रेम ? कावेरी म्हणाली जग. तिच्या प्रेमाचा का तो आदेश होता ? परंतु तिने मला जगण्यास सांगणे हा तिच्या प्रेमाचा मोठेपणा व मी तिच्या पाठोपाठ जाणें यांत माझ्या प्रेमाचा मोठेपणा. काय करूं मी ? कोणता मार्ग ?

“जो श्रद्धा आहे तिळभर धावत ये रघुराय ।।” असें त्यानें म्हटलें.
आणि एकदम कोण तेथे धावून आलें ? कोणी तरी धावत आलें. जगन्नाथ चमकला. तो उडी घेणार तो कोणी तरी त्याला धरलें.

“कोण ?”

“जगन्नाथ, जगन्नाथ !”

“गुणा, गुणा !”

दोघे मित्र परस्परांस भेटले. त्यांना बोलवेना. एकमेकांस सोडवेना.

“गुणा, मला दाऊं दे.”

“कोठें जातोस आतां ?”

“या चंद्रभागेत जाऊं दे.”

   

“तूं रहा. बाळाचे, माझे आयुष्य देवानें तुला दिले आहे. जगन्नाथ, देव आपल्या प्रेमाचा आशीर्वाद देत आहे. आपल्या प्रेमावर तो मोहित झाला जणुं ! का त्याला आपलें प्रेम पाहवलें नाही ? काही असो या भरलेल्या चंद्रभागेच्या तीरी, या जयजयकारांत, या महान् यात्रेत मी माझी यात्रा भरल्या ह-दयाने पुरी करीत आहे. जीवन कृतार्थ झाले. तूं फुलवतेस, फळवलेस माझे जीवन. जगन्नाथ, गड्या प्रिया, प्राणा, कोणत्या नावानें तुला हांका मारूं ? भेटूं हे तुला, शेवटची भेटूं दे, घे मला जवळ..घे, घे !”

तिनें जगन्नाथला मिठी मारली. सारे प्राण डोळ्यांत आणून तिनें त्याला पाहिले. तेजस्वी डोळे—आणि ते मिटले. त्याच्या मांडीवर प्रेमा. जगन्नाथ बसला होता. काय करील बिचारा ! प्रथम अश्रूच येत ना ? कांही कडाड गर्जना झाली. तो गोळा आपल्या मस्तकावर पडावा असे त्याला वाटलें. परंतु नाही. त्याचें भाग्य नव्हतें. पाऊस त्यांना स्नान घालीत होता.

परंतु थोड्या वेळाने पाऊस थांबला. आकाशांत चंद्र फुलला. जगन्नाथ जरा शांत झाला. त्याला शांत करायला का त्या पर्जन्यधारा धावत आल्या ? देवानें का त्याच्यासाठी अश्रु ढाळले व पुन्हां आफला शांत मुखचंद्रमा त्याला दाखवला तूंहि शांत हो. रडलास ना ? आतां शांत हो. असे का वरचा तो चंद्रमा सांगत होता ? आणि जगन्नाथ गाणें म्हणू लागला. साश्रुकंप गाणे !

हे जीवन म्हणजे काय
कळेना हाय ।।

षडिघडी म्हणुनिया हे भगवंता स्मरतों मी तव पाय ।। हे. ।।
या जगांत नानपंथ दिसतात
कोठला मार्ग मी घेऊं हे तात
तूं धावत ये मम देवा धरि हात
मी गरिब लेकरूं परम कृपेची प्ररङुवर तूं मम माय ।। हे. ।।

मी उडावया प्रभु बघतों परि पडतों
मी तरावया प्रभु बघतों परि बुडतों
मी जागृत व्हाया बघतों परि निजतों
हा मानवजन्म प्रभुवर सारा हरहर वाया जाय ।। हे. ।।

मोही मी प्रभुजी पडतों फिरफिरूनी
घेईन मन्मना केव्हां जिंकोनी
मन्निश्चय राहिल केव्हां दृढ टिकुनी
ही जिवा लागली हुरहुर संतत झालो अगतिक गाय ।। हे. ।।

आशेची जळुनी झाली राखुंडी
जीवनांत आलों आतां रडकुंडी
जाईन होऊनी का मी पाखंडी
जो श्रद्धा आहे तिळभर तोंवर धावत ये रघुराय ।। हे. ।।


जगन्नाथ धावा करीत होता. असत्यांतून सत्याकडे नेणा-याची तो करूणा भाकीत होता. “हे जीवन म्हणजे काय” हा चरण तो पुन्हां पुन्हां म्हणे. “आशेची जळुनी झाली राखुंडी” हा चरण तो पुन्हां पुन्हां म्हणे.

 

“नको पाजूं.”

“आण रे पाजतें. तारायचें असेल तर देव तारील सर्वांना.”

आणि कावेरीनें बाळाला घेतले. बाळ ओढीत होते स्तन. जणुं शेवटचे पीत होतां दूध ! होतें नव्हते तेवढे पीत होता. परंतु हे काय ? बाळ एकदम आईच्या अंगावर ओकला आणि बाळाला जुलाब झाला. एक, दोन. मरणोन्मुख मातेच्या अंगावर बाळ होते. जगन्नाथ वेडा झाला. काय करावे त्याला कळेना. त्याने आपले धोतर फाडलें. बाळाचे अंग पुसलें. कावेरीला त्याने दुसरे एख धोतर गुंडाळले. बाळाला पुन्हां वांति झाली. आणि ते बाळ ! ते निष्प्राण झाले. आईजवळ निष्प्राण होऊन पडले.

“प्रेमा, प्रेमा !” तिनें हाक मारली.

प्रेमाची हालचाल थांबली होती आणि तिला पुन्हां वांति झाली.

“जगन्नाथ, जाणार हो मी. बाळ गेला, मिही जाते. पाप नको या जगांत. प्रेम जगांत राहू दे. पाप जाऊं दे. तूं रहा. तुला मी भुलविले, तुला फसविले. प्रेमपाशांत अडकवले. इंदिरेला. तुझ्या आईबापांना रडत ठेवले. मी कर्तव्य विसरून तुलाहि कर्तव्याची भूल पाडली. मी हरिजनांची सेवा सोडून तुला मिठी मारीत बसले. माझी प्रेमाची तहान भागवीत बसलें. पुरी झाली हो तहान राजा. या चंद्रभागेच्या तीरी पुरी झाली. माजी ती तहान संपली. आता क्रान्तीची ज्वाळा पेटत आहे ! परंतु हे शरीर गळत आहे. माझी क्रांतीची ज्वाळा तुझ्यांत ठेवून मी जातें. माझी प्रेमज्वाला शांत झाली. आतां क्रान्तीची ज्वाळा भडकूं दे. लाल ज्वाळा. जगातील सारी घाण जळूं दे. जगांत शांति, आनंद, समता आणल्यावरच ता शांत होऊ दे. तो पर्यंत नाही. इन्किलाब झिंन्दाबाद ! तिकडे विठोबाचा गजर होत आहे. इन्किलाब व विठोबाचा गजर एकरूप आहेत. विठोबाचे नाम जीवनांत क्रान्ति करतें. जीवनात क्रान्ति करील तेच नामोच्चारण. इन्किलाबची गर्जनाहि क्रान्तीसाठी आहे, अवघाचि संसार सुखाचा करण्याचाच तोहि विश्वमंत्र आहे. तो मंत्र तुझ्यांत ठेवून मी जाते. माझं बाळ, मी, जातो. क्रान्ति तुझ्याजवळ ठेवून जातो. क्रान्तीचा झेंडा हाती घे. ते लाखो भगवे झेंडें आपण पाहिले. त्याचा अर्थ ज्याला कळेल तो लाल झेंडा हाती घेईल.

जगन्नाथ; जगन्नाथ, तूं जग हो, जग हो. क्रान्ति करा. इंदिरा तूं, तुझे मित्र क्रान्ति करा. एक मागणे आहे तुझ्याजवळ. देशील ना ?

“कावेरी, अद्याप काय द्यायचे राहिले आहे ? मी तुला न देतां काय ठेवले आहे ?”

“जगन्नाथ, एक मागणे मागतें. तूं मला विसरून जा. बाळाला विसरून जा. हे एक स्वप्न समज.”

“स्वप्नेच अमर असतात. स्वप्नांतूनच जगाला सुंदरता मिळाली. कवींची स्वप्ने. कलावंतांची स्वप्ने, महात्म्यांची स्वप्ने, या स्वप्नांमुळेच मनुष्य मोठा आहे. मनुष्य स्वप्ने पाहूं शकतो, कल्पना रंगवूं शकतो, म्हणून तो मोठा. कावेरी ! तुझे माझे जीवन म्हणजे महान् स्वप्न, सत्यमय स्वप्न. तें कसें विसरूं ? तुझ्याबरोबर मलाहि येऊं दे. मला कां नाही होत अजून कांही ?”

   

पुढे जाण्यासाठी .......