शनिवार, जुलै 20, 2019
   
Text Size

श्यामची आई

'परंतु भिका, गोविंदा व नामदेव यांनी मला कुठे झाडू दिले? मी काम करू नये, असे तुम्हांला वाटते. पुण्यवंत तुम्ही व्हावे, मी नये का होऊ?' श्यामने विचारले.

'तुला बरे वाटत नव्हते, म्हणून काम करू दिले नाही. त्यांनी,' राम म्हणाला.

'लोक यायला लागले. घंटा दिली पाहिजे.' गोविंदा म्हणाला.

घंटा झाली व प्रार्थना सुरू झाली. प्रार्थने नंतर श्यामने आईची आठवण सांगण्यास सुरूवात केली.

आमच्या घरी आता सर्वच अडचण पडे. घरात सा-याचीच वाण भासे. तेल आहे तर मीठ नाही. मीठ आहे तर मिरची नाही, असे चालले होते. कधी चुलीला लावावयास ढलपी नसे, थारळयात घालावयास गोवरी नसे. आई परसात हिंडून काटक्या गोळा करी. कधी कधी आंब्याची वाळलेली पाने आणून त्यांवरच तिने स्वयंपाक करावा. कधी कधी भाजीला तेलाची फोडणीसुध्दा नसे. तिच्या अश्रूंची फोडणी असे व त्यामुळेच जणू चव येत असे. काय करील बिचारी! अब्रूने दिवस काढीत होती. आईचे आईबाप आता पालगडला नव्हते. ते पुण्या-मुंबईस मुलाकडे गेले होते. माहेरी गावास कोणी नव्हते. माहेरच्या घराला कुलूप होते. आई घराच्या बाहेर पडत नसे. एक तर शक्ती नव्हती आणि दुसरे कारण म्हणजे लाज वाटत असे. घरातच बसून ती वेळ दवडी.

त्या वेळेस आमच्या गावात कोणी एक पेन्शनर गृहस्थ येऊन राहिले होते. ते मूळचे आमच्या गावचे नव्हते. परंतु आमच्या गावचे हवापाणी चांगले. ब्राह्मणवस्ती मोठी, शिवाय आमच्या गावातील गणपतीवर त्यांची श्रध्दा व भक्ती म्हणून येऊन राहिले होते. आमच्या घराशेजारीच जागा घेऊन त्यांनी टुमदार बंगला बांधला होता.

आईची या नव्या घराशी ओळख झाली. पेन्शनरीणबाई मोठया भल्या होत्या. त्यांचा स्वभाव मायाळू होता. आई त्यांच्याकडे जाऊन बसे. त्याही एखादे वेळेस आईकडे येत. एक दिवस आई त्यांना म्हणाली, 'राधाताई! तुमच्याकडे काही काम असेल, तर मी करून देत जाईन. दळण वगैरे मी दळून देईन. मला थोडी मदत होईल.' राधाताई शहरात राहिलेल्या. त्यांना रोख पैसे देऊन दळण दळून आणण्याची सवय होती. आईकडे दळण द्यावयाचे त्यांनी कबूल केले. आईची शक्ती ती काय? परंतु करील काय? वडील पहाटे उठून बाहेर गेले, की आई जाते घाली. शाळेची वेळ होईपर्यंत पुरूषोत्तम हात लावी. नंतर ती एकटीच दळत बसे. थांबत थांबत दळण टाकी. 'श्याम असता येथे तर सारे दळून टाकता.' असे तिच्या मनात येई मी घरातून रागावून कसा गेलो, हे आठवून ती रडू लागे. दळता-दळता तिचे डोळे भरून येत, कंठ दाटून येई, ऊर भरून येई, हात दमून येत. ते कष्टाचे दळण करून जे चार पैसे मिळत, त्यांतून आई तेल, मीठ आणी व क्षणाचा संसार सुखाने करी.

दिवाळीचे दिवस येत चालले होते. घरात थोडे जास्त तेल वगैरे लागले असते. दोन दिवल्या तरी लावायला हव्यात ना! एक काळ असा होता, की आमच्या घरी दिवाळीत रोज घडाभर तेल पणत्यांना लागत असे. शेकडो पणत्या त्या वेळेस लागत असत; परंतु आईला त्या आता फक्त स्मृती राहिल्या होत्या. दिवाळी कशी साजरी करावयाची? आई त्या पेन्शनरीणबाईंना म्हणाली, 'तुमचे धुणेबिणे सुध्दा मी धुऊन दिले, तर नाही का चालणार? दुसरे काही काम सांगत जा.'

त्या पेन्शनरीणबाईंची मुलगी माहेरी आली होती. तिचे नाव होते इंदू. बाळंतपणातून ती उठली होती व आजारी पडली होती. ती फार अशक्त झाली होती. हवापालट करावयास ती माहेरी आली होती. राधाताई म्हणाल्या, 'आमच्या इंदूला अंगाला तेल वगैरे लावीत जाल का? तिच्या मुलीला न्हाऊमाखू घालीत जाल का?'

 

रात्र छत्तिसावी

तेल आहे, तर मीठ नाही!

"आजचे पेळू चांगले नाहीत, सूत सारखे तुटत आहे. नीट पिंजलेले दिसत नाहीत. गोविंदा! तू पिंजलास ना कापूस?' भिकाने विचारले.

'आजचे पेळू श्यामचे आहेत. त्यांनी आज पिंजले.' गोविंदा म्हणाला.

इतक्यात राम तेथे आला, त्याने ते बोलणे ऐकले. 'अलीकडे श्यामचे मन दु:खी आहे. ते त्याचे दु:खी मन त्याला काम चांगले करू देत नाही. हातून काम चांगले व्हावयास मनही प्रसन्न पाहिजे.' राम म्हणाला.

'सर्व सिध्दीचे कारण । मन करा रे प्रसन्न ॥'

असा तुकारामाचा चरण आहे.

'श्याम कोठे गेला आहे, गोविंदा?' रामने विचारले.

'ते मघा तर वरती होते.' भिका म्हणाला.

'ते त्या ऐलाबाईकडे जाणार होते, तरी बरीच आजारी आहे म्हणतात.' गोविंदा म्हणाला.

'काय एकेक नाव? ऐलाबाई हे काय रे नाव? भिकाने विचारले. 'अरे, ऐलाबाई, म्हणजे अहिल्याबाई. अहिल्येचा तो अपभ्रंश आहे. नावातला अर्थ शोधून काढावा लागतो. तो म्हणाला.

यांची अशी बोलणी चालली होती तो श्याम आला.

'काय रे करता गोविंदा? श्यामने विचारले.

'काही नाही. ती ऐलाबाई कशी आहे?' त्याने विचारले.

'तिला गावाला पाठविली त्यांनी.' श्याम म्हणाला.

'बरी होईल का? पोरेबाळे लहान आहेत.' भिका म्हणाला.

'कोणाला माहीत? आपण तरी काय करणार? श्याम म्हणाला.

'भिका! आज तू भांडी चांगली नाही घासलीस. तुझे लक्ष नव्हते.' भांडयाकडे लक्ष जाऊन श्याम म्हणाला.

'जसे कापूस पिंजता तुमचे नव्हते.' भिका म्हणाला.

'का? आजचे पेळू चांगले नाही का झाले?' श्यामने विचारले.

त्यात पुष्कळ कचरा राहिला आहे.' गोविंदा म्हणाला.

'माझे तर सूत तुटत नव्हते.' श्याम म्हणाला.

'तुमचे पेळू पहिले असतील.' भिका म्हणाला.

'नाही, रे; आज मी कापूस पिंजला, त्याचेच बनविलेले पेळू मी माझ्या पुडीत ठेवले होते.'

'मी ते बदलले होते. माझ्याजवळ चांगले पेळू होते, ते तुमच्या पुडीत ठेवले व तुमच्या पेळूंचे सूत कातले. तू रात्री सूत कातीत बसतोस, त्रास होईल, म्हणून बदलले होते.' गोविंदा म्हणाला.

'श्याम, तू रात्री जागतोस हे चांगले नाही.' राम म्हणाला.

'झोप येत नाही, तर काय करू ? नुसते पडून राहण्यापेक्षा सूत कातीत बसतो.' श्याम म्हणाला.

'झोप न यायला काय झाले ? आम्हांला बरी झोप येते ?' राम म्हणाला.

'तुम्ही खूप काम करता. झोप लागावयास दिवसा तप करावे लागते. शरीर झिजवावे लागते.' श्याम म्हणाला.

'तू नाही वाटते काम करीत? सकाळी विहिरीजवळ झाडावयास आज तूच गेलास.' राम म्हणाला.

 

शेवटी माझ्याने राहवेना; मी अंथरूणात उठून बसलो व म्हणालो, 'भाऊ! मी काही चोरून ऐकत नव्हतो. मी एकदम जागा झालो. तुमचे म्हणणे ऐकले. मी उद्याच येथून जातो. मग औंधला प्लेग असो वा नसो. माझ्यावर जर तुमचा विश्वास नाही, तर येथे कशाला राहू? मी केवळ खाण्यासाठी व माशा मारीत बसण्यासाठी येथे आलो नाही. प्लेग होता, तरी मी तेथेच राहणार होतो, जाण्यायेण्याचा खर्च नको म्हणून. परंतु परगावच्या विद्यार्थ्यांस तेथे राहू देत ना, म्हणून आलो, मी उद्याच जातो. आई! उद्याच मी निघतो.'

'त्यांचे नको रे म्हणणे मनावर घेऊ. तिकडचा प्लेग थांबू दे. मग जा हो श्याम! माझे वेडीचे ऐक.' आई म्हणाली.

'मी थांबणार नाही. उद्या येथून माझी रवानगी कर. भाऊ पुन्हा एकदा दहा रुपये तुमच्याजवळ मागितले पाहिजेत. तेवढे कृपा करून द्या. आई! चिंता करू नको. देव तारी, त्याला कोण मारी? ज्याला जगवावयाचे, त्याला तो रोगाच्या भर साथीतही जगवील, अफाट समुद्रातही तारील?' मी म्हटले.

'तू तरी त्यांचाच ना मुलगा! तुझा लहानपणाचा हट्टी स्वभाव थोडाच जाईल! जा, बाबांनो! कोठेही खुशाल राहा म्हणजे झाले. माझे मेलीचे डोळे देव का मिटीत नाही, काही समजत नाही, चांगली सोन्यासारखी पोरे नेतो. आम्हाला रडावयाला राखतो!' असे आई रडत म्हणाली.

रात्र गेली व दिवस उजाडला. मी आईला म्हटले, 'माझे जाण्याचे ठरले आहे. आज नाही, तर महिन्याभराने जावेच लागणार ना? तू परवानगी दे.'

शेवटी आईने संमती दिली. दुस-यावर स्वत:ची इच्छा ती लादीत नसे. शरणागती हेच तिचे बळ होते. तिने कसलाच हेका धरला नाही. तिचे प्रेम बांधणारे नव्हते, मोकळीक देणारे होते. स्वातंत्र्य देणारे होते.'

वडिलांवर रागावून मी परत जावयास निघालो. आईला रडे आवरेना. एक पोटाचा गोळा प्लेगने बळी घेतला होता. दुसरा प्लेगात उडी घ्यायला जात होता. परंतु ती काय करणार! बापलेकांच्या झगडयात ती गाय मात्र रडविली जात होती.

मी आईच्या पाया पडलो. वडिलांचे पाय धरले. उभयतांचे आशीर्वाद घेऊन मी निघालो. अभागी श्याम आईचे न ऐकता निघाला.

मी गाडीत बसलो. गडयांनो! आईचे तेच शेवटचे पार्थिव दर्शन! त्यानंतर माझी आई जिवंत माझ्या दृष्टीस पडली नाही. तीची भस्ममय मूर्तीच शेवटी स्मशानात मी पाहिली! आईला मी त्या वेळेस कायमची सोडीत आहे, तिचे अमृतमय शब्द शेवटचे ऐकत आहे, अशी मला कल्पनाही नव्हती. परंतु मानवी आशा विरूध्द देवाची इच्छा, हे कठोर सत्य मला अनुभवावयाचे होते. दुसरे काय!

   

वडील शौचास गेले होते. ते अंगणात येताच आई पुढे होऊन म्हणाली, 'म्हटलं, श्याम आला, हो, आपला, आताच आला!' ते पाय धुऊन घरात आले. मी त्यांना नमस्कार केला. 'श्याम! गणपतीवर आवर्तने करीत होतो. आलास शेवटी, खुशाल आहेस ना? सदानंद गेला!' असे म्हणून त्यांनी डोळयांना उपरणे लावले.

'नीज जरा अंथरूणावर, बाहेर थंडी आहे, नीज.' आई मला म्हणाली. मी कपडे काढले. चूळ भरून आईच्या अंथरूणावर निजलो. आईची चौघडी अंगावर घेतली. ती चौघडी नसून जणू आईचे प्रेमच मी पांघरले होते. मी जणू आईजवळ तिच्या कुशीतच निजलो आहे, असे मला वाटत होते. त्या दिवसाचे ते पहाटेचे आईच्या अंथरूणावर निजणे, तिच्या पांघरूणात निजणे, ते अजून मला आठवते आहे. किती तरी वेळा रात्री अंथरूणात असताना 'मी माझ्या आईच्या कुशीत आहे' हा विचार मी करीत असतो. ही भावना माझ्या जीवनात भरलेली आहे. आईचे हात माझ्या भोवती आहेत, असे कितीदा तरी मला वाटते व मी गहिवरतो.

घरी येऊन नव्याचा जुना झालो. धाकटा पुरूषोत्तम घरातील व गावातील हकीकती सांगत होता. मी त्याला माझ्या गोष्टी सांगत होतो. औंधला कवठाच्या फळाच्या बाबतीत माझी फजिती कशी झाली, ते त्याला मी सांगितले, कोकणात कोंबडीच्या अंडयाला कवठ म्हणतात. कोकणात कवठाची फळे नाहीत. औंधला एक मित्र मला म्हणाला, 'तुला कवठ आवडते, रे? मी त्याच्यावर संतापलो. माझे मित्र त्याला हसले. औंधला तळयात एक दिवस मी कसा बुडत होतो, तेथील यमाईचे देऊळ, रानातील मोर, सारे त्याला सांगत होतो. पुरूषोत्तमानेही कोणी पाटीलवाडीचा मनुष्य पसा-याला गेला असता. साप चावून कसा मेला, कोणाची गाय चरताना पान लागून कशी मेली वगैरे सांगितले. गोष्टीत असे काही दिवस गेले.

आता जवळजवळ महिना होऊन गेला तरी औंधची शाळा उघडली नव्हती. माझ्या वडीलांना ते खरे वाटेना. तिकडे माझे जमत नाही. म्हणून हात हलवीत परत आलो, असे त्यांना वाटू लागले. अशी शंका त्यांच्या मनात दृढावत होती. एके दिवशी रात्री पुरूषोत्तमाजवळ गोष्टी बोलत मी अंथरूणावर पडलो होतो. दोघे भाऊ प्रेमाने एका पांघरूणात निजून बोलत होतो. एकमेकांच्या अंगावर आम्ही प्रेमाने हात ठेविले होते. गोष्टी ऐकता ऐकता पुरूषोत्तम झोपला व मलाही झोप लागली.

परंतु एकदम दचकून जागा झालो. कोठून तरी उंचावरून पडलो, असे स्वप्नात पाहिले. मी जागा झालो, तेव्हा पुढील संवाद माझ्या कानांवर पडला.

आई गोवा-या निशीत होती. दुस-या दिवसाच्या भाजीची तयारी चालली होती. वडीलही गोवा-या निवडीत होते. हाताने काम चालले होते व उभयता बोलत होती.

'त्याच्याने तिकडे शिकणे होत नसेल, म्हणूनच तो आला. प्लेगची सबब सापडली. अजून का शाळा उघडली नसेल?' असे वडील म्हणाले.

'तो खोटे का बोलेल?' त्याला तिकडे हाल काढावे लागतात; तरी तो परत जाणार आहे. येथे फुकट खायला काही तो राहायचा नाही. मी राहू देणार नाही.' असे माझी आई   माझी बाजू घेऊन बोलत होती.

'त्या वेळेस तो गोपाळ पटवर्धन रेल्वेत लावून देणार होता. बरे झाले असते. या दिवसांत नोकरी तरी कोठे आहे ? परंतु तुम्हां मायलेकरांना पसंत पडले नाही.' वडील पुन्हा म्हणाले.

'पण इतक्यांत त्याला नोकरी करायची नाही. तो शिकेल. तो येथून जाईल, हो. तो घरबशा होणार नाही, खायला काळ व भुईला भार होणार नाही.' आई म्हणाली.

'तुला तुझी मुले नेहमी चांगलीच वाटतात. शेवटी माझेच खरे होईल. तिकडे जमत नसेल, म्हणून आला. एक दिवस बिंग बाहेर पडेल.' वडील आपलेच म्हणणे पुढे चालवीत होते.

 

रात्र पस्तिसावी

आईचे चिंतामय जीवन

"मी औंध संस्थानात शिकावयास गेलो होतो; परंतु तेथून माझी उचलबांगडी देवाला करावयाची होती. मी तेथे कसे तरी दिवस काढीत होतो. ते मी सांगत बसत नाही. सा-याच गरिबांना तसे दिवस काढावे लागतात. मला माझ्या आईच्या आठवणी सांगावयाच्या आहेत. त्या आठवणीपुरता माझा जो संबंध येईल, तो मात्र मला सांगणे भाग आहे.

पुण्यास माझ्या मावशीजवळ माझा सर्वांत धाकटा भाऊ सदानंद होता. पूर्वीचा यशवंत आता पुन्हा आईच्या पोटी आला, असे आम्हां सर्वांस वाटत असे. परंतु प्लेगमध्ये पुण्यास एकाएकी सदानंद आम्हांस सोडून गेला! 'दत्तगुरू, दत्तगुरू' म्हणत गेला. 'ते पाहा मला बोलावीत आहेत, मी जातो!' असे म्हणत तो गेला.

मी औंधला होतो. तेथेही प्लेग सुरू झाला. एक सोन्यासारखा मुलगा गेला व दुसरा दूर तिकडे एकटा! तेथेही प्लेग आहे, हे ऐकून माझ्या आईचा जीव खालीवर होता. सदानंदाचे दु:ख ताजे होते. किती दिवस झाले, तरी तिच्या डोळयांचे पाणी खळेना परंतु ते दु:ख कमी होत आहे, तो तिला माझी चिंता जाळू लागली. चिंतामय तिचे जीवन झाले होते.

प्लेगमुळे औंधची शाळा बंद झाली. बाहेरगावच्या विद्यार्थ्यांनी निघून जावे, असे सांगण्यात आले. मी कोठे जाणार? पैसे तरी जवळ कोठे होते? मी माझ्या जवळची घोंगडी विकली. काही चांगली पुस्तके विकली. पाच रूपये जमा झाले व पुन्हा औंध सोडून मी निघालो. दोन-तीन महिने शाळा बंद राहील, असा अंदाज होता.

मी हर्णे बंदरात उतरलो. गाडी ठरवून पालगडास आलो. पहाटेच्या वेळेस मी गाडीतून उतरलो. वडाच्या झाडावर गरूडपक्षी आले होते. ते मोठयाने ओरडून गाव जागा करीत होते. आजूबाजूला भूपाळया, कोठे वेदपठन ऐकू येत होते. मी भाडे देऊन माझ्या कवाडीत शिरलो. मला वाईट वाटत होते. मला पाहिल्यावर आईला धाकटया भावाची पुन्हा जोराने आठवण येऊन ती रडेल, अशी भीती वाटत होती. हळूहळू मी अंगणात आलो. अंगणातून ओटीवर आलो. घरात आई ताक करीत होती. ताक करताना शांतपणे कृष्णाचे गाणे म्हणत होती. गोड मधुर प्रेमळ गाणे-

गोकुळात खाशी तू दही दूध लोणी
परब्रह्म होतासि तू नेणे परि कोणी
एक राधा मात्र झाली वेडी तुझ्यासाठी
पूर्णपणे झाली म्हणे देवा तुझी भेटी ।

ही गाणे म्हणत होती.

मी ओटीवर ते गाणे ऐकतच उभा राहिलो. दार लोटण्याचे धैर्य होईना. परंतु किती वेळ उभा राहणार? शेवटी दार लकटले. थाप मारली,

'कोण?' आईने विचारले.

'मी श्याम.' असे उत्तर दिले.

'श्याम! आला रे माझा बाळ; आल्ये, हो!' असे म्हणत लगबगीने येऊन आईने दार उघडले. आईने मला पोटाशी धरिले. 'देवांना नमस्कार कर. मी त्यांना गूळ ठेवत्ये. हो, आधी, बस. किती रे तुझ्या वाटेकडे डोळे लाविले होते! त्याला देवाने नेले, म्हटले दुसरा दृष्टीस पडतो, की नाही?' असे म्हणताना आईचा कंठ भरून आला व मीही रडू लागलो.

   

पुढे जाण्यासाठी .......