मंगळवार, मे 21, 2019
   
Text Size

नवजीवन

प्रतापला हे सारे पाहून शिसारी आली. हे तुरुंग की नरक असे त्याच्या मनात आले. सारा दंभ, सारे निर्जीव, निष्प्राण, विवेकहीन काम. रद्दी सरकारे, रद्दी संस्था, रद्दी कारभार, मंडळी ऑफिसात आली.

‘मी जातो.’ प्रताप म्हणाला.

‘बसा, शेरा लिहा.’ जेलर म्हणाला.

‘मी साधा मनुष्य. शेरा ही मंडळी देतील. त्यांना समजते सारे. अच्छा, नमस्ते.’ असे म्हणून प्रताप निघाला. तो बाहेर पडला. दिवसभर त्या नदीतीरी तो भटकत राहिला. रात्री एका हॉटेलात तो आला. एक खोली त्याला देण्यात आली. त्याला झोप येत नव्हती. खोलीत तो फेर्‍या घालीत होता. रूपाचा प्रश्न निकालात निघाला होता. रूपाला आपली जरूर नाही हे मनात येऊन त्याला वाईट वाटले, लाज वाटली. परंतु दुसरा महान् प्रश्न त्याच्या डोळयांसमोर उभा तो. ते तुरुंग, रमणचे ते मरण, जगातील अन्याय, विषमता! कसे सोडवायचे हे प्रश्न?

फेर्‍या घालून तो दमला. तो तेथील खुर्चीत बसला. तेथे दिवा होता. त्याच्या खिशात धर्मप्रसार नावाचे छोटे पुस्तक होते. जीवनाचे साधे सुंदर नियम तेथे होते.

१.    कोणाची हिंसा नको करू. सारे तुझे भाऊ. जगात कोणाला हिडीसफिडीस नको करू. परमेश्वरी अंश सर्वांत आहे. परमेश्वराची प्रार्थना करण्याआधी कोणाजवळ भांडला असलास तर ते भांडण आधी मिटवून मग प्रार्थना कर.
२.    व्यभिचार नको करू. कामावर विजय मिळवल्याशिवाय राम नाही. एखाद्या स्त्रीवर प्रेम केले, एखाद्या स्त्रीशी लग्न लावलेस तर तिचा कधी त्याग नको करू. तिच्याशी निष्ठेने राहा. परविया नारी मातेसमान मान.

३.    सूडबुध्दी मानवाला शोभत नाही. अपकाराची फेड उपकाराने कर. सर्वांची सेवा कर. सारे सहन कर.

४.    शत्रूंवरही प्रेम करायला शीक.

अशी चार सूत्रे त्यात होती. त्याने ते चिमुकले पुस्तक मिटले. त्या चार सूत्रात सारे विश्वब्रम्हांड आढळले. आजवर जे त्याला अंधुक वाटत होते ते सारे स्पष्ट झाले. स्पंज पाणी शोषून घेतो त्याप्रमाणे त्याच्या जीवनातील अन्तर्बाह्य अणुरेणू तो संदेश जणू ओढून घेत होता. सारे जीवन संस्फूर्त होत होते.

बगिच्यात काम करणार्‍यांना वाटते ही फळे-फुले आमची. परंतु ती चूक असते. ती फळेफुले धन्याची असतात. त्याप्रमाणे आपली जीवने आपली नाहीत. ती ठेव आहे. प्रभूची ठेव. जीवनाचा मळा पिकवून तेथे प्रेम, स्नेह, सहानुभूती यांची फळेफुले पिकवून ते पीक प्रभूच्या, त्या विश्वंभराच्या चरणी समर्पावयाचे. प्रतापला वाटले, ‘एक जीवन संपले. नवजीवन सुरू झाले.’ त्याला मोकळे वाटले. हृदयावरचा बोजा उतरल्यासारखे वाटले. त्याने भक्तिभावाने प्रणाम केला नि म्हणाला,

“प्रभो, तू माझा सांगाती हो,
केला पण चालवी माझा.”

 

‘रूपा!’ प्रतापने हाक मारली.

तिच्या सजल नयनांनी उत्तर दिले. परंतु म्हणाली.

‘तुम्हीही सुखी राहा. स्वत:ची काळजी घ्या. जगा.’

‘सुखी असा. क्षमस्व. आशीर्वाद द्या.’ प्रसन्न म्हणाला.

‘सुखी व्हा तुम्ही.’ प्रताप म्हणाला.

गेली सारी. घंटा झाली. आगगाडी त्या कैद्यांना घेऊन गेली. प्रताप रमणजवळ येऊन बसला. तेथे हत्यारी पोलीस होते. परंतु स्थानिक दवाखान्याऐवजी तुरुंगांतच रमणला न्यायचे ठरले. प्रतापला त्याच्याबरोबर जाता येत नव्हते. तुरुंगाच्या दारापर्यंत तो गेला. रमणला आत स्ट्रेचरवरून नेण्यात आले. तुरुंगाचा भयाण दरवाजा लागला. रात्रीचे दहा वाजले होते. ते पाहा टोले पडले. आलबेल सर्वत्र झाली. प्रताप धर्मशाळेत येऊन पडला. सारे स्वत:चे जीवन त्याच्या डोळयांसमोर येत होते. केवळ स्वत:चेच नाही तर सार्‍या मानवजातीचे जीवन त्याच्यासमोर उभे होते. जगातील विषमता, जगातील प्रतिष्ठित श्रीमंत लोक, जगातील श्रमणारी दुनिया, आणि हे संघर्ष, ही बलिदाने, या शिक्षा, हे तुरुंग, हे फास, हे वाद आणि तो शांत मुक्तात्मा फकीर, सारे त्याच्या डोळयांसमोरून चलच्चित्रपटाप्रमाणे जात होते.

सकाळ झाली. तो तुरुंगाच्या दारात आला. त्याला आत घेण्यांत आले. रमणचा आत्मा विश्वात्म्यात विलीन झाला होता. प्रतापच्या डोळयांतून अश्रुधारा आल्या. त्याच्या देहाला मूठमाती देण्याचे त्याने ठरविले. अधिकार्‍यांनी परवानगी दिली. प्रताप गावात गेला. त्याने एक गाडी आणली. तो पुण्यवान देह त्याने गाडीत ठेवला. तो त्या स्मशानात गेला. गावातील काही तरूण आले. प्रतापने नि त्या तरूणांनी सरण रचले. अग्नी देण्यात आला. त्या ज्वालांनी एक महान् जीवन समाप्त केले. प्रताप पुन्हा तुरुंगांत आला. त्याला काही लिहून द्यायचे होते. तेथे बरेच प्रतिष्ठित लोक आले होते.

‘ही मंडळी जेल बघायला आली आहे. तुम्हांला बघायचा आहे?’ जेलरने विचारले.

‘हो.’ प्रताप म्हणाला.

आणि मंडळी जेल बघत निघाली. त्या एकांतवासाच्या कोठडया, ते फटके मारायचे तिकाटणे, ती फाशी देण्याची जागा सारे दाखवण्यात आले.

‘येथे आठवडयातून एकदा धार्मिक प्रवचन होते.’ जेलर म्हणाला.

‘छान!’ एक प्रतिष्ठित गृहस्थ म्हणाले.

आणि पुढे गेले. तो तेथे प्रतापला तो कालचा फकीर दिसला.

‘तुम्ही येथे स्वामीजी?’ प्रतापने विचारले.

‘उडाणटप्पू म्हणून मला पकडून आणण्यात आले.’ तो साधू म्हणाला.

‘उभा राहा.’ शिपाई म्हणाला.

‘मी कोणाचा नोकर नाही उभा राहायला.’ तो साधू म्हणाला.

‘सीधा करेगा तुमको!’ पोलीस गुरगुरला.

 

‘झाली पंचवीस वर्षे. परंतु ते मला नास्तिक समजतात. स्वत:च्या आत्म्यावर विश्वास नसणारे समजून दगड मारतात. एकदा तर पोलिसांनी मला पकडले. म्हणाले, नाव काय तुझे? परंतु ज्याने सर्वसंगपरित्याग केला, त्याला नाव तरी कसे राहील? मी त्यांना म्हटले, मला नाव ना गाव. मी मनुष्य आहे. बस्स. माझे वय विचारीत! वेडे कुठले. मी कोठे माझे वय मोजीत बसू? मी अनादी अनन्त आहे. मी सदैव होतो, पुढे सदैव असेन. मला म्हणाले, तुझे आईबाप कोण? म्हटले धरित्री ही माता, विश्वात्मा विश्वंभर माझा पिता. मला म्हणाले, राजा मानतोस की नाही? मी म्हटले तो राजा, तसा मी राजा. जो तो स्वत:च राजा आहे. मला पागल समजून त्यांनी मला सोडून दिले. कोण पागल? ते का मी?

‘आणि तुम्ही कोठे राहता, कोठे असता?’

‘हे विश्व माझे घर. पाय नेतील तेथे मी जातो. काम आढळले तर काम करतो. नसेल तर आराम करतो. मला ना आसक्ती, ना बंध. कधी भिक्षाही मागतो.’

प्रतापने खिशांतून नोट काढून त्याच्यापुढे ठेविली. तो भिकारी म्हणाला, ‘असली भिक्षा मी स्वीकारीत नसतो. मी भाकरीचा तुकडा कधी मागतो. या नोटा, ती नाणी त्यांची मला गरज नाही. तो बोजा तुमचा तुम्ही ठेवा.’

‘क्षमा करा. मला काय माहीत?’

‘क्षमा करण्यासारखे यात काय आहे? तुम्ही काही माझा अपमान नाही केलात. आणि माझा अपमान कोण करू शकेल? मला कशाचा राग, ना लोभ. ना क्रोध, ना संताप.’ असे म्हणून झोळी खांद्यावर टाकून तो वृध्द मनुष्य निघून गेला. प्रताप त्याच्याकडे बघत राहिला.

‘ही मुक्त पुरूषाची स्थिती?’ तो मनात म्हणाला.

आज रात्री दुसरी खास आगगाडी यायची होती. प्रताप त्या धर्मशाळेत आला. सर्वांची तयारी होत होती. सायंकाळ झाली होती. पहारेकरी फिरत होते. रूपा त्या मातृहीन मुलीला खांद्याशी धरून निजवीत होती.

‘हे पहा, रमणचा ताप वाढला आहे. तो वातात आहे. येथील स्थानिक दवाखान्यात किंवा येथील स्थानिक तुरुंगात तरी त्याला ठेवतील असे करा.’ अरूणा प्रतापला म्हणाली.

प्रताप रमणजवळ बसला.

‘रमण’ त्याने हाक मारली.

तो वातात होता. ‘ही बलिदाने फुकट नाही जाणार. बंधने तुटतील. घरोघर विकास होईल. सुखाचा सागर उचंबळेल.’ तो म्हणत होता.

प्रतापला अती दु:ख झाले. हा तरूण का देवाघरी जाणार? त्याला क्रांतिकारकांविषयी प्रेम वाटू लागले होते. मनातील पूर्वीच्या पांढरपेशी अढया नष्ट झाल्या होत्या. तो अधिकार्‍यांना भेटला. त्याने त्यांना लाच दिली. काय करणार? शेवटी स्थानिक दवाखान्यात त्याला न्यायचे ठरले.

रात्री गाडी आली. रमणला सोडून जाताना सर्वांचे डोळे भरून आले.

‘मी राहू का शुश्रुषेला?’ अरूणाने विचारले.

‘निघा. वाटेल ते आता विचारू नका. शक्य ते आम्ही केले आहे. या सद्गृहस्थांना विचारा.’ बडा अंमलदार म्हणाला.

   

‘रूपा, तुला तरी माझे आभार मानण्याची आवश्यकता नाही.’

‘हिशेब करण्याची काय जरुर? सारा हिशेब देवाघरी!’ ती म्हणाली. तिच्या डोळयांत अश्रू चमकले.

‘किती ग तू चांगली.’

‘मी चांगली?’ स्फुंदत ती म्हणाली. करूण स्मित क्षणभर अश्रूंतून मुखावर आले नि गेले.

‘जा रूपा. सुखी हो.’

ती गेली. आणि तो क्षणभर तेथे बसला. परंतु एकदम उठला त्याचेही डोळे भरून आले होते. परंतु त्याने ते पुसले. तो बाहेर पडला. त्या धर्मशाळेच्या बाजूने एक मोठा रस्ता जात होता. त्या रस्त्याने तो जात होता. पुढे नदी लागली. तेथे का ते स्मशान होते? आणि तेथे कोण आहे तो बुवा?’

‘तुम्ही काय करता येथे? तुम्ही का प्रार्थना करीत होतेत या        झाडाखाली बसून?’ प्रतापने विचारले.

‘कोणाची प्रार्थना?’

‘देवाची.’

‘कोठे आहे तो देव?’

‘आकाशात.’

‘तुम्ही तेथे जाऊन पाहिलात वाटते?’

‘मी पाहिला की नाही, हा प्रश्न नाही. परंतु सर्वांनी प्रार्थना करावी.’

‘देवाला कोणी पाहिले नाही. न पाहिलेल्याची प्रार्थना कशी करायची?’

‘तुमचा धर्म कोणता?’

‘मला धर्म नाही. कारण कशावर माझी श्रध्दा नाही?’

‘कशावरच श्रध्दा नाही?’

‘माझ्यावर आहे.’

‘स्वत:वर? मग पदोपदी घसराल, चुकाल. आपण पापी जीव.’

‘स्वत:वर विश्वास ठेवायला लागल्यापासूनच मी पडलो नाही. पश्चात्ताप करायाची पाळी आली नाही. आपण दुसर्‍यावर विश्वास ठेवू लागतो नि नाना धर्म, संप्रदाय, पंथ उत्पन्न होतात. मग मारामार्‍या, कत्तली. जो तो स्वत:ला सत्य मानतो. परंतु अशा अनेक श्रध्दा असल्या, तरी आत्मा एक आहे. तो माझ्यात आहे, तुमच्यात आहे. सर्वांत आहे. म्हणून आपण स्वत:वर विश्वास ठेवू तर सारे एक होऊ. आत्मस्वातंत्र्य राखूनही विश्वैक्य अनुभवू.’

‘किती वर्षे झाली तुम्हांला हे मत स्वीकारून?’

 

‘तुमची संमती आहे तर?’

‘मी तीच्याजवळ बोलेन. तिलाच जरा इकडे पाठवा.’ प्रसन्न गेला. रूपा अरूणाजवळ काही तरी बोलत होती.

‘काय रे प्रसन्न, काय ठरले? अरूणाने विचारले.

‘ते रूपाला बोलावीत आहेत.’ प्रसन्न म्हणाला.

‘जा रूपा.’ अरूणा म्हणाली.

‘मी जाऊन काय बोलू? त्यांच्यासमोर माझी मान खाली होते. माझ्यासाठी का ते इतके करतात? मी एक सामान्य स्त्री, पतित, हीनदीन स्त्री.’ रूपा दु:खाने म्हणाली.

‘रूपा, असे कधी स्वत:ला म्हणत जाऊ नकोस. सर्वांमध्ये दिव्यता आहे. सारे चढणारे व पडणारे. कधी न पडला असा जगात कोण आहे? अहंकार कोणासच नको.’ प्रसन्न म्हणाला.

रूपा प्रतापकडे आली. दोघे मुकी बसली होती. रूपाने केस मागे सारले. वारा येऊन पुन्हा बट पुढे येई.

‘रूपा,’ प्रतापने आरंभ केला.

‘काय?’

‘मग तू काय ठरवलेस?’

‘प्रसन्न बोलले ना?’

‘तुझी नि त्यांची दोन दिवसांची ओळख.’

‘हृदये क्षणात अनंत बोलू शकतात. डोळे क्षणात अपार बघू शकतात.’

‘खरे आहे. तुझे का त्यांच्यावर प्रेम आहे?’

‘ते मला आवडतात. दोघांनाही काळया पाण्याची शिक्षा. त्यांचे विचार आवडतात. मी शिकेन, चांगली होईन, तुमची संमती द्या.’

‘रूपा, माझा निश्चय अभंग होता. असे काही होईल अशी मला कल्पना नव्हती. मी नको तर तुला?’

‘तुम्ही माझ्यासाठी का हा त्याग करता? तुम्ही का मानसिक आणि शारिरीक कष्ट सहन करता?’

‘मला त्रास नाही होत. माझ्या उध्दारासाठीच हे सारे आहे. तुझ्या उपयोगी पडावे हीच माझी इच्छा.’

‘परंतु आम्हांला कशाची जरूरी नाही.’ आम्हांला असे म्हणताना ती चमकली. ती बावरली. तिने वर पाहिले. पुन्हा ती म्हणाली, ‘माझ्यासाठी तुम्ही पुष्कळ केलेत. तुम्ही नसतेत तर...’ तिचा कंठ दाटून आला. तिला पुढे बोलवेना.

   

पुढे जाण्यासाठी .......