गुरुवार, आँगस्ट 22, 2019
   
Text Size

संध्या

ते मित्र गेले. मुलाखत संपून भाईजी आपल्या खोलींत आले. ते विचार करीत येरझारा करीत होते. काँग्रेसचा महान् लढा येणार असें त्यांना नक्की वाटलें आपण मागितलेलें सरकारनें दिलें नाहीं, तर कधींहि स्वस्थ बसूं नये, अशी शिकवण आजपर्यंत महात्माजींनीं दिली आहे. इतर संस्था आणि काँग्रेस यांच्यांतील हाच महत्त्वाचा फरक आहे. काँग्रेस केवळ ठराव करणार नाहीं. पोकळ मागणी करणार नाहीं. क्रिप्सजवळ किती मिळतें घेण्याचा प्रयत्न करण्यांत आला. ते कांहीं नाहीं. राष्ट्रानें उभे राहिलेंच पाहिजे. कोणावर विसंबून राहण्यांत अर्थ नाहीं. हा स्टॅलिनच सांगे कीं, क्रान्ति बाहेरून आयात करतां येत नसते. आम्हींच सारी शक्ति एका विवक्षित क्षणीं ओतून क्रान्ति करण्यासाठीं उठलें पाहिजे. उद्यां म्हणे युध्दानंतर स्वातंत्र्य आपोआप येईल ! वेडे ! अशीं स्वातंत्र्ये येत नसतात. उद्यांच्या शांतता परिषदेंत आमच्या स्वातंत्र्यासाठीं कोण भांडणार आहे ? कोणी नाहीं. अमेरिका गप्प बसेल. रशिया तसाच. कोणी कोणासाठीं नाहीं. आम्ही कोणावरहि अवलंबून राहण्यांत अर्थ नाहीं. ज्यानें त्यानें स्वत:च्या पायांवरच उभें राहिलें पाहिजे. माझी काँग्रेस आंधळी नाहीं. संकुचित राष्ट्रीयतेला ती उराशीं धरून बसणारी नाहीं. या जगांत खरी आंतरराष्ट्रीय दृष्टि असलेली जर कोणती संस्था असेल, तर ती माझी काँग्रेसच आहे. जपाननें चीनशीं युध्द सुरू केलें, तेव्हां सर्वांआधीं चीनविषयीं सहानुभूति कोणीं    दाखविली ? इंग्रजी व्यापा-यांचीं शिष्टमंडळें जपानशीं चुंबाचुंबी तेव्हां करीत होतीं. अमेरिका युध्दोपयोगी सामान जपानला खुशाल विकत होती. त्या अमेरिकन विमानांत बसून जपान चिनी गांवें भस्मसात् करीत होता. अशा वेळीं काँग्रेसनें जखमी चिनी सैनिकांची शुश्रूषा करायला पथकें पाठविलीं. स्पेनमधील त्या यादवीच्या वेळीं शेतकरी-कामगार पक्षाला काँग्रेसनें धान्य पाठविलें. जगांतील फॅसिझमचा पदोपदीं कोणीं धिक्कार केला असेल, तर तो काँग्रेसनेंच. आजहि आम्हांला स्वातंत्र मिळालें, तर या फॅसिझमविरोधी महायुध्दांत आम्ही भाग घेऊं असें काँग्रेसनें जाहीर केलें. परंतु ४० कोटी लोकांच्या प्रतिनिधींना न विचारतां येथील व्हाइसरॉय सा-या राष्ट्राला एकदम युध्दाच्या खाईंत लोटतो. एकाच्या हातीं सारी सत्ता. हा फॅसिझमच नव्हे का ? हें युध्द फॅसिझमविरोधी असेल, तर आधीं हिंदुस्थानला राष्ट्रीय सरकार द्या. हें युध्द फॅसिझमविरोधी आहे असें तेव्हां पटेल. वास्तविक स्वातंत्र्य मिळाल्यावरहि आम्ही एकदम युध्दांत सामील झालेंच पाहिजे असें नाहीं. स्वातंत्र्य ही कांहीं सौद्याची गोष्ट नाहीं. तो सर्व राष्ट्राचा जन्मसिध्द हक्क आहे. जर्मनी, जपान आमच्या देशावर चालून आले, तर आम्ही पाहूं असें काँग्रेस म्हणूं शकेल. अमेरिका का एकदम युध्दांत सामील झाली ? रशिया का एकदम युध्दांत आला ? ईजिप्त, तुर्कस्तान, आयर्लंड हे देश तर तटस्थच राहिले. हिंदुस्थाननें स्वातंत्र्य मिळाल्यावरहि एकदम कां म्हणून या महायुध्दांत भाग घ्यावा ? महात्माजींसारखी महान् विभूति शांततेसाठीं जर्मनी, जपान यांच्याजवळ बोलणीं करायलाहि जाईल. स्वतंत्र हिंदुस्थानच्या थोर वकिलाच्या शब्दाला का कांहीं किंमत नसेल ? परंतु काँग्रेस वकिली डावपेंच करीत बसली नाहीं. आमचें स्वातंत्र्य द्या, आम्ही युध्दांत भाग घेतों, असें तिनें स्पष्ट सांगितलें. सकुंचित राष्ट्रीयता तिच्याजवळ नाहीं, याचा हा पुरावा नाहीं का ?

माझ्या काँग्रेसची दृष्टि म्हणजे जणूं योग्याची दृष्टि आहे. योगी ज्याप्रमाणें अर्धोन्मीलित दृष्टि ठेवतो, तशी काँग्रेसची दृष्टि. योगी केवळ आंत स्वत:कडेच पाहात नाहीं, किंवा केवळ बाहेर जगाकडेच पाहात बसत नाहीं. तो दोहोंचें भान राखील. स्वत:कडे पाहील व जगाकडेहि पाहील. तशी माझी काँग्रेस आहे. काँग्रेस स्वत:च्या देशांतील स्थिति काय आहे तेंहि पाहते नि आंतरराष्ट्रीय प्रश्न काय आहेत, तेंहि पाहते. स्वत:च्या देशांतील सत्ता आपल्या हातीं असल्याशिवाय आंतरराष्ट्रीय दृष्टया आपण पै किंमतीचे आहोत, ही गोष्ट काँग्रेस ओळखते.

फिरतां फिरतां भाईजी थांबले. त्यांनीं सद्गदित होऊन काँग्रेसला प्रणाम केला.

 

“परंतु कम्युनिस्टांचे मित्र आहांत. तुम्ही आमच्याबरोबर काम करीत असां. कामगारांच्या बाजूनं लढयांत उभे राहात असां.” कल्याण म्हणाला.

“मी तुमचा मित्र असलों तरी आधीं काँग्रेसचा मी सेवक आहें. आणि काँग्रेसचे विचार कोणत्या दिशेनं जात आहेत तें तुम्हांला माहीतच आहे. देशांत लौकरच प्रचंड वणवा पेटणार. स्वातंत्र्यासाठीं हिंदी जनताहि स्वत:चं बलिदान करते असं जगाला दिसेल.” भाईजी उचंबळून म्हणाले.

“भाईजी, आज लढा करणं वेडेपणा आहे. देशांत राष्ट्रीय सरकार स्थापण्याची खटपट करावी. मुसलमानांशी ऐक्यं करावं.” कल्याण म्हणाला.

“पूर्वी लढा करा अस तुम्हीच म्हणत असां. लढयांतून ऐक्य येईल असं तुम्ही म्हणत असां.” भाईजी म्हणाले.

“परंतु आज परिस्थिति बदलली आहे. रशिया, चीन यांना आपण पाठिंबा दिला पाहिजे. संकुचित राष्ट्रीयता सोडून व्यापक आंतरराष्ट्रीय दृष्टि आपण घेतली पाहिजे.” कल्याण म्हणाला.

“परंतु रशिया, चीन यांना आपण कशी मदत करणार ? आपणांला राष्ट्रीय लष्कर उभारतां येत नाहीं. आपणांला काडीची सत्ता नाहीं. ब्रिटिशांच्या हाताला हात लावणं यापलीकडे आपणांस कांहीं करतां येणार नाहीं. रशियांतील महान् प्रयोग वांचावा असं काँग्रेसलाहि वाटतं. परंतु त्यासाठीं आपण आधीं स्वतंत्र झालं पाहिजे. एरवीं आपण काय करूं शकणार ? रशियाला ब्रिटिशांची मदत व्हावी म्हणून तुम्ही ब्रिटिशांना आज दुखवूं इच्छित नाहीं. जनतेला तसं सांगा. उगीच लोकयुध्दाच्या आरोळया नका मारूं. चाळीस कोटी हिंदी जनतेला जिथं ब्रहि काढतां येत नाहीं, तिथं हे लोकयुध्द आहे असं कितीहि सांगितलंत, तरी कोणाला खरं का वाटेल ? आज आपण आधीं सर्व शक्ति ओतून स्वतंत्र झालं पाहिजे.” भाईजी म्हणाले.

“तें स्वातंत्र्य या महायुध्दांतून, लोकयुध्दांतून येईल.” कल्याण म्हणाला.

“मला शंका आहे. आपण होऊनच आपलीं बंधनं तोडायला हवींत.”

“युध्दानंतर स्वातंत्र्य न मिळालं, तर आपण सारें मिळून प्रचंड लढा करूं. इतके दिवस आपण कळ सोसली; आणखी थोडे दिवस जाऊं दे.” विश्वास म्हणाला.

“नरकांत एक दिवसहि अधिक राहा असं सांगणं पाप आहे. आणखी कांहीं दिवस असेच गुलाम राहा असं तुम्हांला सांगवतं तरी कसं ? आणि कल्याण, मी खरं सांगूं का, तुम्ही काँग्रेसच्या लढयांत कधींहि सामील होणार नाहीं. ज्या लढयाचीं सूत्रं तुमच्या हातीं नाहींत, तुमच्या हातीं यायची शक्यता नाहीं, त्या लढयांत तुम्ही कधीहि भाग घेणार नाहीं. त्या लढयाची तुम्ही विटंबना कराल. काँग्रेस जेव्हां लढा करीत नसेल, तेव्हां तुम्ही आपला जहालपणा दाखविण्यासाठीं लढा पुकारा म्हणून गर्जना कराल; आणि काँग्रेसचा लढा सुरू होतांच त्या लढयाचा विचका करीत बसाल. मुस्लिम लीगशीं पूर्वी जेव्हां काँग्रेस वाटाघाटी करायला जाई, तेव्हां तुम्ही म्हणत असां कीं, “त्या नबाबी संस्थेजवळ काय वाटाघाटी करायच्या ? मुस्लिम बहुजन समाजांत काँग्रेसनं घुसावं. ऐक्य लढयांतून येईल.” परंतु आज काँग्रेस लढयासाठी तयार होत असतां तुम्ही म्हणतां कीं, “मुस्लिम लीगचं मागणं मान्य करा.” सदैव काँग्रेसला विरोध करीत राहणं ही एक तुमची नीति आहे. आणि मी तर काँग्रेसचा उपासक. मरतांना ओठांवर काँग्रेस काँग्रेस शब्द नाचो अशी आशा मी मनांत खेळवत असतों. या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठीं आजपर्यंत काँग्रेसच लढत आली. जगाला ऊब मिळावी म्हणून सूर्य अहोरात्र जळत असतो, त्याप्रमाणं या चाळीस कोटी लोकांना ऊब मिळावी म्हणून काँग्रेस सदैव बलिदान करीत आली आहे; आणि महान् बलिदानासाठीं आज पुन्हां उभी आहे. देशाची प्रतिष्ठा सांभाळणारी ही एकच महान् संस्था आहे. विश्वास, कल्याण, तुम्ही कांही म्हणा. तुमच्या मताचा मी होणं शक्य नाहीं. रशियांतील तुमचे क्रांतिकारकहि “स्वदेश, मातृभूमि” असे शब्द उच्चारीत आहेत; आणि आपण मात्र गुलाम असूनहि पोकळ आंतरराष्ट्रीय गप्पा मारायच्या. सारा चावटपणा आहे. तुम्ही जा. माझ्या सुटकेची तुम्ही खटपट नका करूं. माझी सुटका कदाचित् होणारहि नाहीं. आपलं संबंध बाह्यत: तरी संपले. पूर्वीच्या प्रेमळ स्मृतींचा सुगंध मनांत राहील. माझ्या तरी राहील. कधीं एकटा असेन, तेव्हां त्या स्मृति येऊन उचंबळेनहि. असो. तुम्ही आनंदांत राहा. सुखी असा. तुमची निष्ठा घेऊन तुम्ही जा. मला वाईट वाटत आहे. परंतु उपाय काय ?” भाईजींच्या डोळयांत पाणी आलें.

 

काँग्रेसशीं वाटाघाटी करतां याव्यात म्हणून सरकारने सारे सत्याग्रही सोडले. मौलाना अबुल कलम आझाद, जवाहरलाल वगैरे सारे बाहेर आले. जपान आला तर मी हातांत तरवार घेऊन लढेन असें आझाद म्हणाले. वातावरण आशेचें वाटलें; आणि इंग्लंडमधून क्रिप्स वाटाघाटीसाठीं येणार असे कळलें. क्रिप्स हा समाजवादी. रशियाचे कौतुक करणारा. जवाहरलालचा मित्र. आशा वाढल्या. आणि क्रिप्स आले. दिल्लीला बोलणीं सुरू झालीं. परंतु सारे ओंफस.

युध्दानंतर स्वातंत्र्य देऊं, असें सांगण्यांत आलें. परंतु आज काडीचेहि स्वातंत्र्य द्यायला ब्रिटिश सरकार तयार नव्हतें. क्रिप्स कदाचित् तडजोड करता. परंतु ब्रिटिश नोकरशाहीनें मोडता घातला. विरोधी भुतें उभीं करण्यांत आलीं. जिनांचा बाऊ करण्यांत आला. क्रिप्सचें इंग्लंडमध्यें महत्त्व वाढलें होतें. हिंदी प्रश्नहि तो सोडवता, तर चर्चिल हतप्रभ होऊन क्रिप्स पहिला मुत्सद्दी झाला असता. परंतु क्रिप्सचा बोजवारा उडवण्यांत आला आणि हिंदी स्वातंत्र्याचाहि.

कांहीं मिळालें तर नाहींच. परंतु हिंदुस्थानचे असे भाग पाडा, तसे भाग पाडा, वगैरे सुचवून आमच्यांत अधिकच दुफळी या साम्राज्य सरकारनें माजवली. महात्माजींना सात्त्वि संताप आला. राष्ट्र जगणार कीं मरणार असा प्रसंग आला असतांहि जी सत्ता फोडा व झोडा याच मार्गाचा अवलंब करते, त्या सत्तेची महात्माजींना चीड आली. ही सत्ता जाईल तेव्हांच ऐक्य होईल असे ते म्हणाले. हिंदु-मुस्लिम ऐक्याचा खरा मार्ग म्हणजे ब्रिटिश सत्ता येथून जाणें.

आणि महात्माजी तेजस्वी असा “चले जाव” मंत्र शिकवूं लागले. काँग्रेस का प्रचंड लढा करणार ? कम्युनिस्टांना लढा नको होता. काँग्रेसला हे कम्युनिस्ट विरोध करतील असा जेव्हां सरकारला विश्वास आला, तेव्हां कम्युनिस्टांची त्यांनीं सुटका केली. सुटका होताच “काँग्रेस मुस्लिम एकजुटीनें राष्ट्रीय सरकार” ही त्यांची घोषणा सर्वत्र दुमदुमूं लागली.

महात्माजींचा सूर चढूं लागला. सध्यांचें जिणें म्हणजे केवळ मरणें आहे असे ते म्हणाले. असल्या जीवनाला काडी लावून देणें बरें. स्वातंत्र्याशिवाय अत:पर जगणें म्हणजे पाप आहे, अशी उत्कट वाणी ते बोलूं लागले. जवाहरलाल म्हणाले, “महात्माजींच्या डोळयांत मला अपार उत्कटता दिसली. त्यांची तगमग दिसली.” महात्माजी म्हणाले, “माझी झोंप नाहींशी झाली.” घोषणा देशभर दुमदुमूं लागली.

आणि शेवटीं मुंबईस आठ ऑगस्टला तो स्वातंत्र्याचा ठराव झाला. महात्माजी सरकारबरोबर वाटाघाटी करणार होते. परंतु सरकारनें महात्माजी व काँग्रेस कार्यकारिणी समितीचे सर्व सभासद यांना अटक करून नेलें. देशभर भराभर सर्वत्र धरपकडी झाल्या; आणि जनतेनें कधीं केली नव्हती अशी चळवळ केली. प्रक्षुब्ध झालेल्या हिंदी जनतेनें अहिंसक बंड केलें. प्राणांची हिंसा जनतेनें केली नाहीं. खाजगी मालमत्ता लुटली नाहीं. कोठेंहि जातीय दंगे झाले नाहींत. प्राणांची हिंसा करावयाची नाही, हें सार्वभौम बंधन स्वत:ला घालून घेऊन जनता सरकारशीं लढत राहिली. “करेंगे या मरेंगे” हाच जनतेचा निर्धार होता.
देशांत अशी अभूतपूर्व चळवळ चालली असतां भाईजी कोठें होते ? कल्याण व विश्वास, संध्या नि हरणी यांची मुक्तता झाली होती. परंतु भाईजी तुरुंगांतच होते. सत्याग्रह करण्यापूर्वीच त्यांना अटक झालेली असल्यामुळें सत्याग्रही सुटले, तेव्हां त्यांची मुक्तता झाली नाहीं. ते एकटेच त्या वेळीं तुरुंगांत होते; आणि ऑगस्टचा ठराव होण्यापूर्वीं एके दिवशीं कल्याण नि विश्वास तुरुंगांत त्यांना भेटायला गेले. बराच वेळ भेट चालली. चर्चा झाली.

“भाईजी, तुमच्या सुटकेची खटपट आम्हीं चालविली आहे.” विश्वास म्हणाला.

“सुटका होणार नाहीं. मी कांहीं कम्युनिस्ट नाहीं.” ते म्हणाले.

   

२२

प्रणाम त्या धीरगंभीर संध्येला

महायुध्दाचे रंग क्षणाक्षणाला पालटत होते. आश्चर्यकारक घटना होत होत्या. जर्मनी व रशिया यांचा करार हा पहिला मोठा धक्का होता. रशियानें पोलंडवर शेवटीं आक्रमण केलें हीहि एक चकित करणारी गोष्ट होती. युरोपांतील सारीं राष्ट्रें हळूहळू जर्मनीनें आक्रान्त केलीं. फ्रान्सचा चुटकीसरशीं फडशा उडाला. इंग्लंडवर भयंकर वैमानिक हल्ले सुरू झाले. परंतु एकाएकीं सर्वांना स्तंभित करणारी वार्ता आली. जर्मनीनें करार मोडून एकदम रशियावर स्वारी केली. सर्वांनीं तोंडांत बोटें घातलीं. पश्चिम व मध्य युरोप पायांखालीं तुडवून जर्मनी आतां रशियाकडे वळला. युक्रेनवर हिट्लरचा कधींपासून डोळा. रशियांतील प्रयोग म्हणजे संस्कृतीचा सर्वांत मोठा शत्रुं असें हिट्लर शेंकडों वेळां म्हणे. तो प्रयोग नष्ट करण्यासाठीं सर्व सामर्थ्यांसह हिट्लर रशियावर तुटून पडला.

हळूहळू इंग्लंड व रशिया यांचे सूर एक होऊं लागले. एकाच शत्रूविरुध्द ते आतां लढत होते. रशिया व इंग्लंड यांचें सहकार्य सुरू झाल्यावर कम्युनिस्टांनीं कोणतें धोरण ठेवावयाचे ? सर्व देशांतील कम्युनिस्ट पक्षांनीं कसें वागावयाचें ? हिंदी कम्युनिस्ट पक्षानें कोणत्या घोषणा करावयाच्या ?

महायुध्द सुरू झालें, तेव्हा काँग्रेसने एकदम लढा पुकारावा म्हणून हिंदी कम्युनिस्ट जोरानें सांगत होते. काँग्रेसनें राष्ट्रीय सरकारची मागणी केली, तेव्हां “असली भीक काय मागतां ? लढा पुकारा” अशा गर्जना करीत, त्यांनीं काँग्रेसवर मोर्चे आणले. परंतु आतां रशिया व जर्मनी यांचें रणकंदन सुरू झालें. आतां ब्रिटिश सरकारजवळ कसें वागावे हा हिंदी कम्युनिस्टांसमोर प्रश्न होता. आमचें धोरण पूर्वीचेंच राहणार असे ते प्रथम म्हणत होते. परंतु कोठून तरी किल्ली पिरगळली गेली आणि हिंदी कम्युनिस्टांनीं पवित्रा बदलला. हें युध्द आतां लोकयुध्द आहे असें ते गर्जूं लागले. “रशिया ब्रिटिशांच्या बाजूला येतांच युध्दाचें स्वरूप पालटलें. युध्दाचें साम्राज्यशाही स्वरूप जाऊन त्याचें लोकयुध्दांत परिणयन झालें--” असा सिध्दान्त ते सर्वत्र मांडू लागले.

काँग्रेसनें राष्ट्रीय सरकार मिळेना म्हणून तात्पुरता वैयक्तिक सत्याग्रह सुरू केला होता. महात्माजी सरकारला फार अडचणींत आणूं इच्छित नव्हते. सत्याग्रही संकटाच्या वेळीं शत्रूवर हल्ला चढवीत नसतो. परंतु सरकारला आपला विरोध आहे, हें दाखविण्यापुरता प्रतीकात्मक सत्याग्रह महात्माजींनीं सुरू ठेवला होता.

परंतु महायुध्दांत आणखी चमत्कार झाले. जपाननें एकदम युध्द सुरू केलें. अमेरिकेशीं बोलणीं सुरू असतांनाच पर्ल हार्बरवर जपानने हल्ला करून अमेरिकेचें बरेंच आरमार नष्ट केलें. अमेरिका युध्दांत आली. जपाननें भराभरा सारें जिंकून घेण्याचा सपाटा चालविला. आशियाचा सर्व पूर्व भाग जपाननें अति अल्प काळांत ताब्यांत घेतला. आणि तें सिंगापूर ? कोटयवधि, अब्जावधि रुपये ज्या सिंगापुरला बळकट करण्यासाठीं खर्च झाले, तें सिंगापूर क्षणांत पडलें ! ब्रिटिशांचा कधीं झाला नव्हता असा पराजय जपाननें केला. आणि मलाया पडला. ब्रह्मदेश चालला. आणि हिंदुस्थानचे काय होणार ?

जपानची स्वारी आली, तर हिंदुस्थान स्वत:चें संरक्षण कसे करणार ? ज्या देशांतील सरकार व जनता हीं परस्परविरोधी आहेत, तो देश परिणामकारक प्रतिकार कसा करणार ? हिंदुस्थानांत राष्ट्रीय सरकार स्थापन झालेंच पाहिजे. एरवीं तरणोपाय नाहीं.

 

“त्यानं कांहीं बिघडत नाहीं. परंतु कल्याण येणार नाहीं.”

“तो माझ्याजवळ आहेच. यायला कशाला हवा ?”

“खरंच हो. आम्ही वेडीं आहोंत.”

भाईजी आले त्यावेळेपासून सर्वांनाच जरा बरें वाटलें. बाळची आई, विश्वासची आई ह्याहि समाचाराला येत, बसत व बघून जात. हरणीची आईहि मोसंबी वगैरे पाठवी. संध्येला हळूहळू आराम पडूं लागला. ताप उतरला. पुनर्जन्म झाला. तिकडे राजबंदींचा उपवासहि सुटला. संध्येला त्यामुळें अधिकच आनंद झाला. एकदम तिच्या प्रकृतींत फरक पडला.

“आतां मी लौकर बरी होईन, भाईजी.”

“होशील हो. परंतु हालचाल नाहीं हो करायची.”

“तुम्ही सांगाल तशी वागेन.”

“मी तुला तुझ्या आईकडे घेऊन जाणार आहें.”

“कशाला ?”

“म्हणजे बरं. लौकर सुधारशील. आईच्या जवळ असणं हेंच खरं टॉनिक.”

“बघूं पुढं.”

परंतु भाईजींनाच एके दिवशीं सकाळीं पकड-वॉरंट आलं. ते संध्येला मऊ भात भरवीत होते. तों दारांत पोलीस उभे.

“कोण पाहिजे ?”

“आपणच !”

“असं का ? ठीक तर. बसा हां !”

भाईजींनीं तयारी केली. संध्या, हरणी, रंगा सारीं खिन्न व उदास झालीं.

“रंगा, तूं संध्येला घरीं पोंचव; तिच्या आईकडे. हे पैसे घेऊन ठेव. संध्ये, नाहीं म्हणूं नकोस हां. प्रकृतीची काळजी घे. हरणे, जप ह; देव आहेच सर्वांना.” असें म्हणून ते निघाले. संध्येच्या केंसांवरून, डोक्यावरून त्यांनीं हात फिरविला. आणि गेले !

मोटरीचा आवाज आला. गेली मोटर.

आणि एके दिवशीं रंगा संध्येला माहेरीं घेऊन गेला. तिच्या आईकडे तिला पोंचवून तो परत आला. संध्या माहेरीं होती. किती तरी दिवसांनीं ती आईला भेटत होती. किती तरी दिवस म्हणजे, फारसे नाहींत कांहीं-वर्षा-दीड वर्षांतीलच सा-या कथा.

“संध्ये, काय तुझी दशा ?” तिची आई म्हणाली.

“आतां तूं कर हो मला जाडीजुडी.” संध्या बोलली.

इकडे हरणी दिवसेंदिवस अधिकाधिक अस्वस्थ होत चालली. इतके दिवस संध्येचें तिला बंधन होतें. ती एक जबाबदारी होती. आतां ती मोकळी झाली. कॉलेज सोडावें व गांवोगांव गाणीं म्हणत हिंडावें असें तिला वाटूं लागलें. तिनें संध्येला आपली मन:स्थिति कळवली. संध्येनें तिला लिहिलें, “जरा थांब, मला बरी होऊं दे. जायचंच, तर आपण दोघी जाऊं. माझ्याहि मनांत हेच विचार येत आहेत. कल्याण, विश्वास, यांची जीं ध्येयं, त्यांचीच आपणहि पूजा करूं. त्यांचे मंत्र घोषवीत आपण सर्वत्र हिंडूं. क्रांतीच्या यात्रेकरणी आपण होऊं. मी येईपर्यंत थांब. थोडी कळ सोस.”

हरणीनें घाई केली नाहीं. संध्येची वाट पाहात ती थांबली. थोडे दिवस गेले. संध्या बरी झाली. एके दिवशीं ती आईला म्हणाली,

“आई, आतां मला जाऊं दे. माझ्या कर्तव्यासाठीं मला जाऊं दे. कल्याणचं काम हातीं घ्यायला जाऊं दे.”

“जा हो, संध्ये. ज्यांत तुमचा आनंद, तें करा. माझ्या प्रेमाची तहान लागली, तर येत जा. घोटभर पिऊन जात जा.” ती माता म्हणाली.

एके दिवशीं संध्या पुण्याला आली. हरणी नि ती बराच वेळ रात्रीं बोलत बसल्या, शेवटीं प्रचारार्थ बाहेर पडण्याचें ठरविलें.

हरिणीनें आपल्या आईला किंवा विश्वासच्या घरीं कोणाला कांहीं सांगितलें नाहीं. त्यांनीं रंगाला फक्त सांगितलें होतें.

“उठाव झेंडा बंडाचा” हें गाणें गात त्या तेजस्वी भारतकन्या खेडयापाडयांतून हिंडू लागल्या. परंतु एका स्टेशनवर त्यांना अटक झाली. त्यांना कृतार्थ वाटलें. येरवडयाच्या तुरुंगांत त्यांना स्थानबध्द करून ठेवण्यांत आलें. कल्याण नि विश्वास यांनीं ती वार्ता वर्तमानपत्रांत वाचली. दोघांनीं आनंदानें उडया मारल्या.

   

पुढे जाण्यासाठी .......