बुधवार, जुलै 24, 2019
   
Text Size

श्याम

मी रामचा निरोप घेतला. पुण्यास माझी मावशी होती. ती मामांकडे होती. ज्या मामांकडून मी पळून गेलो होतो तेथे मी गेलो. मामा व मामी यांस नमस्कार केला. मामा माझे पूर्वीचे सारे विसरुन गेले होते. त्या वाडयातील मंडळींनी मला ओळखले. माणक मरुन गेली होती. तिची लहान मुले तेथे होती. त्या मुलांना मी प्रेमाने पाहिले. माणकची मला आठवण झाली. त्या आईवेगळया लहान मुलांची मला करुणा वाटली.

मावशीला फार वाईट वाटले. तिचे माझ्यावर लहानपणापासून फार प्रेम होते. लहानपणी आजोळी मावशीजवळ जाऊन निजण्यासाठी मी रडत असे. रोज उठून आजोळी नाही जावयाचे, असे म्हणून मला घरी रागे भरत, मारीत, रडवीत; परंतु मी टाहो फोडीत राहिलो म्हणजे रात्री गडयाबरोबर आजोळी मला पाठवीत व मी मावशीजवळ निजून जाई.


मावशीने माझा सर्वांत धाकटा भाऊ सदानंद आणला होता. सदानंदाला माझा फार लळा होता. कारण आई आजारी असल्यामुळे लहानपणी मीच त्याला वाढविले होते. मी त्याला खूप श्लोक, स्तोत्रे, कविता शिकविल्या होत्या. सदानंदाला खूप वाईट वाटले. 'अण्णा ! तू कधी भेटशील ? तू तिकडे अगदी एकटा राहणार ?' त्याने विचारले.

मी म्हटले, 'होय सदानंद. तू पत्र लिहीत जा. मोठे अक्षर असले तरी चालेल. मावशीचे, तुझे पत्र आले म्हणजे मला कितीतरी आनंद वाटेल ! तू शहाणा हो. खूप शीक.'

मावशी म्हणाली, 'श्याम ! तिकडे एकंदर तुझे कसे काय जमते ते सर्व कळव. खरीखुरी हकीकत कळव. प्रकृतीस जप. डोळयांस जप. तुझे डोळे अधू आहेत. पायात वहाणा आहेतच. रात्री दिव्याजवळ फार वेळ वाचीत नको बसू.'

मी म्हटले, 'मावशी ! तुझा आशीर्वाद हेच माझे बळ. तुमच्या सर्वांच्या प्रेमाने माझे भलेच होईल. श्यामचे सारे सोनेच होईल.'

मी सदर्न मराठा रेल्वेच्या गाडीत बसलो. रात्रीची वेळ होती. मावशी, सदानंद सारी निरोप द्यावयास आली होती. मावशीने अंजीर घेऊन दिले होते. आम्ही सारी मुकाटयाने उभी होतो. शेवटी शिट्टी झाली. मी गाडीत चढलो. माझे डोळे वाहू लागले. हाताने आम्ही एकमेकांस खुणा केल्या.

गाडी निघाली. मावशी, सदानंद सारी गेली. मी खिडकीच्या बाहेर तोंड काढून बघत होतो. कोणाला बघत होतो ? आता कोण दिसत होते ? कल्पनेच्या दिव्य चक्षूंना सारे दिसत होते. कोकणातील माझी कृश झालेली कश्टमूर्ती आई, माझे सहनशील आशावादी वडील, खोडकर पाठचा भाऊ पुरुषोत्तम, दापोलीची शाळा, सारे दिसत होते. मला गंगू आठवली ! दिगंबर आठवला. रामच्या शेकडो आठवणी आल्या. मुंबईस नोकरी करणारा माझा कर्तव्यपालक व थोर मनाचा मोठा भाऊ, तोही आठवला. माझे पुण्याचे लहानपणाचे जीवन आठवले. कितीतरी वेळ मी खिडकीच्या बाहेर पहात होतो.

शेवटी मी माझे अंथरुण पसरले व त्यावर झोपलो. झोपलो तो झोपलो. औंधला जाण्यासाठी रहिमतपूर स्टेशन असे. रहिमतपूर स्टेशन आले. तेव्हा मी जागा झालो. डब्याला बाहेरुन कुलूप होते. शेवटी मी खिडकीतून खाली उडी मारली व एका भल्या गृहस्थाने आतील सामान दिले. रहिमतपूर स्टेशनवर उतरण्यापासूनच अडचणींना सुरुवात झाली ! परंतु शेवटी सारे चांगलेच होणार होते.

 

माझ्या घरच्या सर्व मंडळींस वाईट वाटत होते; परंतु त्याला इलाज नव्हता. मी आईची व वडिलांची समजूत घातली. 'तेथे औंधला माझा एक मित्र आहे. तोही मला मदत करील. तुम्ही काळजी करु नका.' असे मी सांगितले.

मी पालगड सोडले. दापोलीची शाळा सोडली आणि बोटीत बसून मुंबईस आलो. मुंबईस मोठया भावास भेटून मी पुण्याला आलो. पुण्याला रामला भेटलो. माझ्या रामला पाहिले.

राम म्हणाला, 'श्याम ! औंधला पण होईल का व्यवस्था ?'

मी म्हटले, 'जात आहे खरा. वडिलांवर भार किती दिवस टाकावयाचा ? श्यामचे काहीही होवो. माझा पतंग मी हवेबरोबर सोडून देणार आहे. चढो, पडो, वा गोता खावो.'

राम म्हणाला, 'आधी विचार करणे बरे, औंधच्या महाराजांस आधी पत्र का लिहिले नाहीस ? आधी अर्ज करुन काय उत्तर येते ते पाहिले असतेस तर चांगले झाले असते.'

मी म्हटले, 'आणि नकार आला असता तर ? झाकली मूठ सव्वा लाखाची. नकार आधीच येता तर मला कोणीही जाऊ दिले नसते.'

राम म्हणाला, 'श्याम ! मला वाईट वाटते.'

मी म्हटले, 'तू पत्र पाठवीत जा म्हणजे मी आनंदात राहीन. कशीही परिस्थिती असो, तुझे पत्र आले म्हणजे सारे दु:ख मी विसरेन. तहानभूक विसरेन.

राम म्हणाला, 'श्याम ! तू वेडा आहेस झाले. भूक लागली असताना माझी पत्रे का खाशील ?'

मी म्हटले, 'तूच वेडा आहेस. तुला समजत नाही, प्रेमाच्या एका अक्षरात केवढे अमृत असते ते तुला काय माहीत ? राम ! तू सायंकाळी कधी सूर्यास्त पाहिला आहेस ?'

राम म्हणाला, 'मी कोठे श्यामसारखा कवी आहे ?'

मी म्हटले, 'राम ! सायंकाळी काळे काळे ढग एखादे वेळेस दिसतात; परंतु सूर्याचा एखादा किरण त्यांच्यावर पडतो, आणि ते सारे काळे ढग सोन्याचे होतात, त्याप्रमाणे आपल्या समोर दिसणा-या दु:खचिंतांच्या ढगावर मित्राकडून आलेल्या प्रेमाचा एखादाही किरण पडला तर ती दु:खे, त्या चिंता भेसूर न वाटता रमणीय व गोड वाटतात. तो किरण नवीन चैतन्य ओततो, नवीन धीर देतो.

एक किरण मज देई

केवळ एक किरण मज देई

राम म्हणाला, 'श्याम ! तुझ्यासारखी मला पत्रे लिहिता येत नाहीत. हृदयातील भावना शब्दांत प्रकट करता येत नाहीत.'

मी म्हटले, 'तू एखादे चित्र काढून मला पाठवीत जा. ते चित्र मी पाहीन. त्या चित्रात ओतलेले तुझे हृदय पाहीन.'

 

२६.  दापोलीला रामराम

दापोलीहून राम गेला व श्यामही तेथून जावयास निघाला. राम गेल्यामुळे मला चैन पडेना हे खरे. ज्या वेळेस राम नाही तेथे कशाला रहा ? दापोलीच्या शाळेत पदोपदी मला रामची आठवण आल्याशिवाय राहिली नसती. या झाडाखाली आम्ही बसलो होतो, या झाडाखाली आम्ही आमचे भांडण मिटविले होते. या रस्त्याने आम्ही बोर्डिंगात जात असू. या मैदानात रामची आठवण येऊन मी एक दिवस रडत बसलो होतो. किती तरी स्मृतिचिन्हे, किती तरी भावबंधने तेथे होती !

राम पुण्याला गेला, आपणही चला जाऊ कुठे तरी, असे माझ्या मनात जोराने येऊ लागले. शाळेत शिकविण्यासाठी वडीलही कुरकुर करीत होते. दिवसेंदिवस मला फी वगैरे देणे त्यांच्या जिवावर येऊ लागले. 'तू नोकरी धर' असे ते मला म्हणू लागले होते. पंधरा-सोळा वर्षांचा श्याम नोकरी ती काय करणार ?

परंतु वडिलांवर विसंबून राहू नये, असे मला वाटू लागले. राम गेल्यापासून या प्रश्नाला माझ्या मनात जोराने चालना मिळाली. कोठे शिकण्यासाठी जावे, याचा मी विचार करु लागलो. तत्संबंधी माहिती मिळवू लागलो, जंजिरा येथे जावे, असे एकदा मनात आले. कोणी तरी माहिती सांगितली की, 'जंजि-यास हिवताप फार असतो.' म्हणून मी जंजि-यास जाणे तहकूब केले. दुसरी स्थाने, संस्थाने शोधू लागलो. एका मित्राने सांगितले की, 'औंध संस्थानात जा. औंध संस्थानात गरीब विद्यार्थ्यांस मोफत अन्न मिळते. तेथे संस्थानाचा पसोडा आहे. तेथून गरीब विद्यार्थी अन्न घेत असतात. श्याम तू तेथे जा. तेथे गेल्यावर सारी व्यवस्था होईल. आपल्या शाळेत मागे सखाराम दाते विद्यार्थी होता. तो तेथे आहे त्याचीही तुला मदत होईल. आणि तू काही कविता करतोस, त्यातील काही निवडक कविता औंधच्या महाराजांकडे पाठव. तुझ्या कविता पाहून ते तुला उत्तेजन देतील. ते कलांचे भोक्ते आहेत असे म्हणतात. नाहीतर औंधच्या महाराजांवर कर ना कविता, आणि दे त्यांच्याकडे पाठवून. खरेच छान होईल.'


मी म्हटले, 'माझ्या कविता त्या काय ? त्या कशाला कोणाकडे पाठवा ? आणि उगीच स्तुतिस्तोत्रे तरी कुणाची कशाला करा ? आपणाला ज्यांची माहिती नाही, त्यांची उगीच स्तुती करणे म्हणजे दंभ आहे. मी वाटेल तर साधा अर्ज पाठवितो.'

तो मित्र म्हणाला, 'समक्षच जाणे बरे. असा येथून अर्ज करण्यात अर्थ नाही.'

शेवटी मी औंधला जाण्याचे निश्चित केले. मी दापोलीस जवळजवळ चार वर्षे होतो. ती दापोली मी सोडणार होतो. दापोलीची ती शाळा, त्या टेकडया, ती माझी आवडती सुरुची घनदाट जंगले, ते सारे सोडणार होतो. दापोलीच्या शाळेत माझ्यावर प्रेम करणारे अनेक मित्र. त्यांना मी सोडून जाणार होतो. अनोळखी जगात मी जाणार होतो. दापोलीच्या शाळेत मी होतकरु विद्यार्थी, हुशार विद्यार्थी म्हणून मानला जात असे. मी या शाळेत खूप धिंगामस्तीही केली. नाना खोडयाही केल्या. मारामा-या केल्या. माझा हाच स्वभाव नवीन परकीय शाळेत राहील का ? असाच मोकळा, स्वच्छंदी, स्वाभिमानी, दोन घे दोन दे करणारा, चळवळया असा मी राहीन का ? तेथे मला कोण मित्र, कोण माझी बाजू घेईल ? तेथे मी एकटा असणार !

दापोलीची शाळा सोडणे माझ्या जिवावर येत होते. ज्या झाडाची मुळे चांगली खोल गेली आहेत ते झाड उपटून दुसरीकडे लावणे बरे नसते. मी माझ्या जीवनाचे रोपटे पुन्हा उपटून दुसरीकडे घेऊन जाणार होतो. तेथे ते जगेल का मरेल ! फोफावेल का खुरटेल ? कोणी सांगावे ?

   

वर्गात राम व श्याम पुन्हा एकत्र उठू-बसू लागले. मधल्या सुट्टीत मुले शाळेतील सिलिंडरे चालवीत असत. क्षेत्रफळ व घनफळ शिकविताना, चित्रकला शिकविताना सिलिंडरचा उपयोग होत असे. सिलिंडरावर उभे राहून ते भराभर पळविण्यात मी कुशल होतो. मी रामला हाक मारीत असे व म्हणत असे, 'ये राम ! आपण दोघे बरोबर उभे राहून हे सिलिंडर एकदम चालवू.' रामला धरुन ते सिलिंडर मी वेगाने नेत असे. खूपच मजा. इतके दिवसांचा आमचा अबोला, इतके दिवस मनात साठवून ठेवलेले, कोंडून ठेवलेले प्रेम शतरुपांनी बाहेर पडू पहात होते; शतमुखांनी वाहू लागले होते.

एके दिवशी श्याम रामला म्हणाला, 'राम ! आपण आपली पुस्तके बदलू या. माझे इंग्रजी रीडर तुझ्याजवळ ठेव, तुझे मजजवळ असू दे.' रामने संमती दिली. एकमेकांची पुस्तके बदलणे म्हणजे एकमेकांची हृदये बदलणे होते. त्याचे ते माझे व माझे ते त्याचे. आमची जीवने जणू, आम्ही एकमेकांस अर्पण करीत होतो ! माझ्या जीवनाचे पुस्तक चांगले होते का वाईट होते ? त्यात सुंदर चित्रे होती की वेडयावाकडया रेघोटया होत्या ? कसेही असो; राम ते हृदयाजवळ घ्यावयास तयार होता. रामचे जीवन-पुस्तक मी हृदयाशी धरण्यास उत्सुक होतो. परस्परांतील अद्वैत आम्ही अनुभवीत होतो. एकमेकांचे जीव एकमेकांत ओतीत होतो. मी ते पुस्तक घरी हातात घेऊन बसत असे व रामचा श्याम आणि श्यामचा राम' असे तोंडाने म्हणत असे.

मी रामला लांब लांब पत्रे लिहावयाचा. त्या पत्रांतून माझ्या शतभावना मी ओतीत असे. मी म्हणजे भावनामय प्राणी. भावनांच्या हातातील मी बाहुले बनतो, खेळणे बनतो. वारा पतंगाला नाचवितो त्याप्रमाणे भावनांचा प्रबळ वारा श्यामला नाचवी. प्रक्षुब्ध सागराच्या सहस्त्रावधी प्रचंड लाटा लहानशा नौकेला इतस्तत: वारेमाप फेकतात, भावनांचा कल्लोळ श्यामच्या जीवाचे तसेच करी. श्याम उल्लू, उतावळा होता. भावनांचा व वासनांचा तो गोळा होता; परंतु राम तसा नव्हता. राम संयम राखी. तो मर्यादा-पुरुषोत्तम होता. मनातील सारे तो भराभरा बोलत नसे. मी रामला म्हणत असे,

"विरक्त बाई रघुराज साचा  ।  भोक्ता नव्हे तामसराजसाचा'

हे चरण ऐकून राम मंदमधुर हासे व माझ्या पाठीत एक थापट मारी.

राम व मी एकमेकांच्या जीवनात शिरलो. परस्परांच्या प्रेमाने रंगलो; परंतु रामची दापोलीस लौकरच ताटातूट व्हावयाची होती. रामचा मोठा भाऊ मॅट्रिकची परीक्षा पास झाला व तो कॉलेजमध्ये जाणार होता. रामची आई सर्व मुलांस घेऊन मुलांच्या शिक्षणासाठी पुण्यास गेली. राम परीक्षेसाठी मागे राहिला होता. पाचवीवी परीक्षा झाली व राम पुण्यास जायला निघाला. राम पुण्याला जाणार व श्याम दापोलीस राहणार !

"जीव राही तरी येऊनी भेटू दावू प्रेमलहरी  ।।
आता जातो माघारी'

मी रामला करुण करुण असे एक पत्र लिहिले. 'राम ! माझे चांगले ते आठव. वाईट विसरुन जात. मी कसाही असलो तरी तुझ्यावर अपार प्रेम करतो हे खरे. या श्यामला तुझ्या हृदयात एका बाजूला थोडीशी जागा असू दे.' मी त्या पत्रात काय लिहिले होते. कधी न रडणारा राम; परंतु त्याच्याही डोळयांत ते पत्र वाचून क्षणभर पाणी जमा झाले. रामने त्या पत्राला उत्तर लिहिले.

"श्याम ! तू माझ्या जीवनात मला नकळत इतका शिरला आहेस की, मी तुला विसरणे शक्य नाही. जन्मभर तुझी मला आठवण राहील व प्रेम देईल.'

रामने दोनच ओळी लिहिल्या होत्या. ती रामची चिठ्ठी म्हणजे माझ्या प्रेमाची वतनदारी होती. तो माझा प्रेमाचा ताम्रपट होता. ती माझ्या प्रेमाची सनद होती. कितीतरी दिवस, कितीतरी वर्षे त्या दोन ओळींची ती चिठ्ठी मी जपून ठेवली होती !

राम पुण्यास गेला आणि श्याम ! श्यामही अकस्मात दापोली सोडून जाणार होता. राम गेल्यावर श्याम गेल्याशिवाय कसा राहील ?

 

दिलमा दिवा करो

मी त्या मैदानात बसून माझा प्रेमदीप पाजळीत होतो. आमच्या प्रेमदीपावर काजळी भरली होती. रामच्या घरी निरहंकारपणे जाऊन मी माझा दिवा पुन्हा प्रज्वलित केला होता. कित्येक महिन्यांची काजळी झडझडून टाकली. शेवटी मी उठलो. उशीर झाला तर घरी रागे भरतील. असे मनात येऊन मी लगबगीने निघालो. मी घरी आलो तो घरची मुलांची जेवणे होऊन गेली होती. मी पाय धुऊन गेलो. आतेभावाची पत्नी मला म्हणाली, 'आम्हाला वाटले घरी येता की नाही.?'

"वयनी ! मला कधीही उशीर होत नाही. मी क्रिकेट खेळण्याचे सुध्दा सोडून दिले. एखादे दिवशी उशीर  झाला तर नाही का चालणार ?' मी विचारले.

"आम्हाला का तोच उद्योग आहे सारखा ? पाने वाढणे, उष्टी-शेणे, सारखे तेच. तुमचे पान तेथे     झाकून ठेवले आहे. घ्या आणि स्वत:चे उष्टे काढून शेण लावा. ताट नीट घासून आणा !' वयनी म्हणाली.

आज वयनी प्रसन्न नाही, हे मी ओळखले. प्रत्येकाच्या मनात सुखदु:खे आहेत. मी माझे पान वाढून घेतले. मी एकटाच तेथे जेवत होतो. माझे पोट भरुन आले. एक-दोन घास मी खाल्ले व तसाच उठलो. सारे ताट मी गाईसमोर नेऊन ठेवले. गाईने ताट चाटून पुसून लख्ख केले. मी ताट घासले. शेणगोळा फिरवला. जेवण आटोपून मी एकदम अंथरुण घालून पडलो. एवढी माझी जाड गोधडी तीही उशाशी ओलीचिंब झाली.

लागोपाठ दोन-तीन रविवार मी रामच्या घरी गेलो. राम भेटत नसे. मी अर्धा तास बसून खिन्न मनाने परत येत असे; परंतु रामच्या मनावर माझ्या तपश्चर्येचा परिणाम झाल्याशिवाय राहिला नाही. वाटाघाटी सुरु झाल्या. एकदम अबोला कसा मोडावयाचा ? काही इतर मित्रांनी मध्यस्थी केली. राम व श्याम दोघांनी दहा दहा पावले एकमेकांकडे चालत यावयाचे व दोघांनी एकदम एकाच क्षणी एकमेकांच्या नावाने हाक मारावयाची असे ठरले. तडजोडीचा दिवस उजाडला. साक्षीदार आले. राम श्याम आले. दोन्ही बाजूंनी दोघे दहा-दहा पावले चालत आले. एकमेकांनी एकमेकांचे हात हातात घेतले. श्यामने 'राम' व रामने 'श्याम' अशी एकदम हाक मारली. मिटले भांडण ! सुटले ग्रहण ! माझा आत्मचंद्र प्रेमाकाशात मिरवू लागला ! माझा आत्महंस प्रेमस्नेहाचा मोत्याचा चारा खाऊ लागला.

रामने एके शनिवार मला चिठ्ठी दिली. कसली होती चिठ्ठी ? काय होते तिच्यात ? मी ती चिठ्ठी पुस्तकात धरुन कितीदा तरी वाचली. रामने मला फराळासाठी बोलाविले होते. त्या दिवशी एक शिक्षक आमच्या वादविवादोत्तेजक मंडळातर्फे एका विषयावर बोलणार होते. गीतेवर बोलणार होते. मी असला प्रसंग कधी सोडावयाचा नाही; परंतु रामकडे जावयाचे होते. बौध्दिक व वैचारिक मेव्यापेक्षा प्रेमाचा मेवा मला मोलवान वाटत होता. मी फळासाठी भुकेला नव्हतो; परंतु रामच्या घरी जाण्यास भुकेलेला होतो. ज्या आमंत्रणासाठी मी वाट पहात होतो ते आमंत्रण आल्यावर मी ते कसे झिडकारु ?

इतरही मित्र रामकडे आले होते. आम्ही सारे मित्र फराळास बसलो. सारे गप्पा गोष्टी करीत होतो, खेळत-खिदळत होतो. हा श्याम फारसे बोलत नव्हता. तो सुखावला होता. भरलेले भांडे थोडेच बोलणार ! श्यामचे डोळे बोलत होते. त्याच्या तोंडावरची प्रसन्नता, कोमलता, मधुरता शतजिव्हांनी बोलत होती. हृदये हृदयाला मिळाली. गंगा यमुनेला मिळाली. रामला श्यामची अंधुकशी ओळख झाली. पुरी ओळख व्हावयास किती तरी वर्षे लागावयाची होती !

   

पुढे जाण्यासाठी .......