शुक्रवार, आँगस्ट 23, 2019
   
Text Size

श्याम

"हो.' मी म्हटले.

"तुम्ही रामला कवितात पत्र लिहीत असा. तेच ना तुम्ही ?'

"हो.'

ती व्यक्ती पुन्हा अंतर्धान पावली; परंतु सतरंजी घेऊन बाहेर आली.

"हिच्यावर बसा.' मला सांगण्यात आले.

"पाणी पाहिजे का ?' मला विचारण्यात आले.

"नको' मी म्हटले.

अंगणात चिमण्या चिंव चिंव करीत होत्या. मला चिमणीचे चित्र आठवले. आम्हा दोघां जिवांची मैत्री जोडणारी ती चिमणी. तेथे एक कोळशाचा तुकडा पडला होता. मी तो घेतला व तेथे जमिनीवर चिमणीचे चित्र काढू लागलो. हे राम पाहील. ही रेखाचिमणी रामजवळ सारे सारे बोलेल. ते चित्र म्हणजे माझे पत्र होते; परंतु त्या पत्राची भाषा कोणाला समजली असती ?

परमेश्वर प्रत्यही आपणास पत्रे पाठवितो. रंगीबेरंगी लिफाफ्यांची पत्रे. नाना रंगाच्या शाईत लिहिलेली पत्रे. परमेश्वरासारखा प्रचंड पत्रलेखक कोण आहे ? फुले, पाखरे, मेघ, तारा, वारे, नद्या, झरे, समुद्र, लाटा, नवपल्लव ही सारी परमेश्वराचीच पत्रे आहेत. परंतु कोण वाचणार ? कोणाला ही भाषा समजणार ? हिरवे हिरवे गवत पाहून व्हिटमन् कवीला वाटले की, हा देवाचा हातरुमाल पडला आहे. त्या हातरुमालावरच देवाचे नाव घातलेले त्याला दिसले; परंतु आणखी कोणाला दिसले का ?

माझ्या चिमणीच्या चित्रातील, चिमणीच्या पत्रातील भाव कोणाला समजला असता ? केवळ रामच जाणता; परंतु राम येईपर्यंत हे माझे चित्र राहील का ? ते पायांनी पुसले तर नाही जाणार ? त्या चित्राच्या रुपाने जे दु:खी हृदय मी तेथे ठेवून जात होतो ते कोणी कुसकरणार तर नाही ? कोळशाने काढलेले चित्र ! रामचे भाऊ हसतील. मला म्हणतील. मी ते चित्र पुसून टाकले. आपल्या चित्राची उपेक्षा होण्यापेक्षा ते पुसून टाकलेले काय वाईट ?

मी तेथून निघालो. माझ्या डोळयांतून पाणी गळत होते. लोक हसतील म्हणून मी ते पटकन् पुसून टाकीत होतो. राम कदाचित वाटेत कोठे भेटेल, अशी भीती मला वाटत होती. राम भेटू नये, असेच मला वाटत होते. रामला नकळत त्याची प्रेमपूजा करावी, असे मला वाटत होते. देवाला नकळत त्याला फूल वाहून जाण्यात, त्याच्या मंदिरात बसून जाण्यात एक प्रकारची विशेष गोडी आहे.

सायंकाळ होत आली तरी त्याचे मला भान नव्हते. मी मैदानात एके ठिकाणी बसलो. बाहेर अंधार पडू लागला. मैदान गार गार होऊ लागले; परंतु प्रेमाची ऊब रोमरोमांत भरलेल्या मला त्या गारठयाचे भानच नव्हते. त्या गार होणा-या जमिनीला मी माझी ऊब देत होतो. वरती काळयासावळया आकाशात दीपावली लागल्या. देवाच्या घरी सदैव दिवाळी रवी, शनी, तारे सदैव तेवतच आहेत; परंतु या दिवाळीत आपण ठेवतो का ? आपला लहानमोठा दिवा घेऊन यात सामील होतो का ? प्रभू म्हणतो, 'माझ्या घरी दिवाळी आहे. तुम्हीही आणा आपापले दीप. माझ्या घरी अनंत संगीत अखंड चालले आहे. तुम्हीही आणा आपापली गाने, आपापली गीते, आपापल्या तारा. माझ्या या संगीतसिंधूत तुमचाही संगीत-बिंदू मिसळा.' परंतु कोण उठतो, कोण दिवा लावतो, कोण गुणगुणतो ?

 

राम कोठून येतो, दुरुन दिसतो का, मी पहात होतो; परंतु मधली सुट्टी संपली. राम येत नाही, असे त्या घण घण घंटेने माझ्या कानांना सांगितले.

मोठया दु:खाने मी उठलो. शिक्षकांच्या त्या मारण्याने मला दु:ख झाले नाही, इतके रामच्या न येण्याने झाले. तो सर्वांत मोठा प्रहार होता. निर्दय आघात होता. माझ्या हृदयातील भूक त्याला समजत नव्हती का ? हृदयाची भाषा हृदयाला समजत नव्हती का ?

परंतु श्यामजवळ आपण आधी जाऊन कसे बोलावे, याचे कोडे रामला पडले होते. इतक्या दिवसांचा आमचा अबोला; परंतु तो आधी कोणी मोडावा ? आधी कोणी सोडावा ? अभिमान ! परंतु जेथे अभिमान आहे तेथे प्रेमाला कोठून वाव मिळणार ? काही गोष्टी नाइलाज म्हणून, कर्तव्य म्हणून मनुष्य करतो; परंतु फारच थोडया गोष्टी प्रेमाने केलेल्या असतात. प्रेम म्हणजे निरहंकारता. प्रेम म्हणजे प्रिय वस्तूत बुडून जाणे. प्रेमाला स्वत:ला शून्य करणे आवडते. प्रेम म्हणजे स्वत:चे मरण, स्वत:चे विस्मरण.

मी तरी रामजवळ आपण होऊन का गेलो नाही ? मी एकदम त्याच्याजवळ जाऊन पोटभर का रडलो नाही ? आपला तिरस्कार होईल, असे मला वाटे. रामच्याजवळ जाताच तो उठून जाईल असे मला वाटे; परंतु प्रेमाला तिरस्काराची तरी पर्वा कशाला ? माझ्याही प्रेमात कमतरता होती. माझाही अहं जागृत होता.


रामजवळ किती दिवस अबोला धरणार ? मी प्रेमाचा यात्रेकरु होतो. प्रेमशोधक, प्रेमसंपादक होतो. रामच्या घरी जावे, असे माझ्या मनात येऊ लागले. एके रविवारी दुपारी मी खरेच रामच्या घरी जावयास निघालो. बाहेर ऊन होते, पाय चटचट भाजत होते. मी अनवाणी होतो. रामचा विचार करीत चाललो होतो. जसजसे घर जवळ जवळ येऊ लागले तसतसे माझे मन कचरु लागले. मी क्षणात मागे वळे; परंतु पुन्हा जाण्याचे मनात येई. मी वेडगळासारखा पुढेमागे करीत होतो.

शेवटी सद्गदित वृत्तीने मी रामच्या घराशी तर आलो. मी पाय-या चढलो. ओसरीवर गेलो. त्या घरातील कोणाशीही माझी ओळख नव्हती. मी ओसरीवर घुटमळत उभा राहिलो. घरात कसे जावयाचे ? इतक्यात कोणीतरी बाहेर येऊन विचारले, 'कोण पाहिजे ?'

"राम.' एवढेच मी उत्तर दिले.

"राम घरी नाही. काही काम आहे का ?'

"काम काही नाही. मी येथेच थोडा वेळ बसतो.'

"तो लवकर येणार नाही. पाहू का त्याला कोठे गेला आहे तो ?'

"नको.' मी म्हटले.

मी तेथेच ओसरीच्या टोकाला पाय खाली सोडून बसलो होतो. समोरच्या उंच उंच आंब्याच्या झाडांकडे, त्यांच्या टिटाळयांकडे पहात होतो. घरातील रामची लहान भावंडे दारातून डोकावून आत जात व घरात कुजबुज करीत. शेवटी एक जण धिटाईने पुढे आला.

"तुमचे नाव काय ?' त्याने विचारले.

"श्याम.' मी म्हटले.

"कवी श्याम ?' त्याने विचारले.

 

'जा, जागेवर जाऊन बस' मला सांगण्यात आले. मुलांनी प्रेमाने मला जागा दिली. मी जागेवर जाऊन बसलो; परंतु अश्रू मला आवरत नव्हते. मला अश्रू पुसावयास मजजवळ रुमालही नव्हता. माझ्या सुजलेल्या हातांनी मला अश्रू पुसवतही नव्हते. मी माझ्या नेसूच्या पंचानेच माझे अश्रू बावळटाप्रमाणे व गावंढळाप्रमाणे पुशीत होतो. शेजारच्या मुलाने आपला स्वच्छ रुमाल हळूच मला दिला व तो म्हणाला, 'श्याम ! याने नीट पूस डोळे. घे.' मला सहानुभूती दाखविण्यासाठी मुलांच्या मनात अपार इच्छा होती. ती सहानुभूती कशी प्रगट करावी, हे त्यांना समजेना. माझे हात पाहण्यासाठी ती अधीर होती. दोन गोड शब्द बोलण्यासाठी त्यांचे ओठ उतावीळ झाले होते. त्यांची हृदये अभ्यासात नव्हती. माझ्याभोवती त्यांची हृदये, त्यांचे डोळे घुटमळत होते; परंतु शिक्षक तशा वातावरणात अभ्यास घेऊ लागले ! शिस्त प्राणहीन व भावहीन असते. शिस्त म्हणजे निर्जीव यंत्र. शिस्त स्वत:निर्जीव असते व शिस्त पाळणा-यालाही ती निर्जीवच करते. सर्वत्र विवेक हवा.

मला मार मिळत असता राम वर्गात नव्हता. त्या दिवशी तो उशिरा शाळेत आला. तो कठोर देखावा रामला पहावा लागला नाही. शाळेत आल्यावर अर्थातच सारा वृत्तान्त त्याला कळला. मी स्तब्ध बसलो होतो. कोणाशी बोलत नव्हतो. शेवटी एकदाची मधली सुट्टी झाली. वर्गातील सारी मुले येऊन माझा हात पाहून गेली. 'श्याम ! शाबास तुझी ! तू हू का चू केले नाहीस.' अशी शाबासकीही कोणी देत होते. कोणी माझा हात आपल्या हातात घेत, तो कुरवाळीत व दु:खी होऊन निघून जात.

अनेक मुले आली. इतर वर्गातील मुलेही सहानुभूती दाखवून गेली; परंतु मी एकाची वाट पहात होतो. श्याम रामची वाट पहात होता. रामच्या तोंडातील सहानभूतीच्या एका शब्दाने मी माझे अनंत दु:ख विसरुन गेलो असतो. ज्याच्यावर आपण प्रेम करतो, त्याचा एक दृष्टिक्षेप, त्याचा एक शब्द, त्याचा एक स्पर्श, याच्यात जगातील सारी मलमे येऊन जातात. सारी व्रणविरोपणे येऊन जातात. राम येतो का मी पहात होतो. मी एका झाडाखाली जाऊन बसलो. छाया देणा-या त्या शीतल वृक्षाखाली जाऊन बसलो. माझे डोळे रामच्या येण्याची वाट पहात होते.

येतो का तो दुरुन  ।  बघा तरि येतो का तो दुरुन  ।।
येतो का मम जीवनराणा
येतो का मम अंतरराणा
हृदय येइ गहिवरुन  ।  बघा तरि.  ।।

केवळ त्याच्यासाठी जगलो
केवळ त्याच्यासाठी उरलो
प्राण कंठि हे धरुन  ।  बघा तरि.  ।।

रडुनी रडुनी त्याच्यासाठी
वाट बघुनी त्याच्यासाठी
डोळे गेले सुजून  ।  बघा तरी.  ।।

येताची मम जीवनराणा
ओवाळूनिया पंचप्राण
टाकिन त्याचेवरुन  । ।  बघा तरि.  ।।

   

श्यामचा हात यंत्राप्रमाणे पुढे झाला. श्यामने आपला हात ताठ व सरळ ठेविला होता. एक क्षणभरही तो हात कापला नाही, मागे पुढे झाला नाही. श्यामचा तो कष्टाळू मायाळू हात ! आत्याच्या घरी पाणी काढून काढून थकणारा हात, आत्याच्या घरच्या गाईला प्रेमाने गोंजारणारा तो हात, झाडांची कोवळी पाने कुरवाळणारा तो हात. फुलझाडांवरची सारी फुले न तोडणारा हात. महारणींचे गोयले त्यांच्या डोक्यावर देणारा, भेदातीत प्रेम दाखविणारा तो हात, चिमण्यांना अंगणात दाणे टाकणारा तो हात, रामरक्षा, गंगालहरी प्रेमाने लिहून घेणारा तो रसिक व भक्तिमय हात, घरी आईचे पवित्र पाय चेपणारा व तिला दळताना मदत करणारा तो हात, मित्राने दिलेला साठाचा तुकडा कुरवाळीत असणारा तो हात, अशा त्या हातावर सारख्या छडया बसत होत्या. मुलांनी दु:खाने खाली माना घातल्या होत्या. काहींचे डोळे जरा ओलेही झाले. माझ्यावर मुलांचे थोडेफार प्रेम होते. मी काही वाईट मुलगा नव्हतो. माझा कोणी वैरी प्रतिस्पर्धी नव्हता.

पहिल्या छडया मोडल्या, दुस-या ताज्या दमाच्या घेण्यात आल्या.' आता तो हात पुढे कर' एकाच हाताला का शिक्षा ? मी डावा हातही पुढे केला. तितक्याच शांतपणे पुढे केला. माझ्या डोळयांत एकही अश्रू आला नाही. माझ्या वर्गाची कीर्ती मी वाढविली. मार खावा तर तोही याच वर्गाने, अशी कीर्ती पुढे आमच्या वर्गात पसरली. एक क्षणभरही माझा हात वाकला नाही, कचरला नाही. झणझणीत छडी होती; परंतु हात आघातासाठी सिध्दच असे. त्या कठोर आघाताखाली हात लवमात्र लवला नाही.
दुस-या छडयाही झडल्या. शिक्षक मला म्हणाले, 'उभा रहा भिंतीजवळ !' मी उभा राहिलो. मी रडलो नाही, अयाई म्हटले नाही. गयावया केले नाही. माझा अभिमान धुळीला चिरडला गेला नाही, हे त्या शिक्षकांस सहन झाले नाही. मी एवढे मारतो; परंतु हा पुरे म्हणत नाही, 'पुन्हा नाही करणार, नका मारु आता' असे काही बोलत नाही, याची त्यांना चीड आली. मी मोडेन पण वाकणार नाही, अशी माझी वृत्ती पाहून ते मनात दातओठ खाऊ लागले. तेवढी शिक्षा करुन त्यांचे समाधान झाले नाही. त्यांच्या मनात अद्याप सूड होता. ह्या बेरड श्यामला पुरेपूर नमवायचा, असा जणू त्यांनी निश्चय केला होता. ते मुलांना म्हणाले, 'याला आणखी कोणती शिक्षा करु ? शाळा सुटेपर्यंत शाळेच्या दरवाज्यात टेबलावर याला उभा करु का ? प्रत्येक वर्गात याला हिंडवून याची धिंड काढू का ?'

मुलांनी चिठ्ठया लिहिल्या. त्या सर्व चिठ्ठया टेबलावर आल्या. माझी मान खाली होती. पुरीप्रमाणे फुगलेल्या माझ्या हातांकडे मी पहात नव्हतो. माझे डोळे जमिनीकडे होते. शिक्षक चिठ्ठया वाचू लागले. त्या चिठ्ठयांतून काय होते ? त्या बाल न्यायाधीशांनी कोणता निर्णय दिला होता ? शिक्षेचे कोणते अभिनव प्रकार त्यांच्या प्रतिभेने सुचविले होते ? मी चिठ्ठया ऐकत होतो. 'श्यामला क्षमा' असे सर्वांनी लिहिले   होते ! मी आता वर मुलांकडे पाहिले. माझे डोळे कृतज्ञतेने चमकले. माझ्यासाठी मुलांना उगाच मार खावा लागला. माझ्यावर रागावण्याचा त्यांना अधिकार होता; परंतु माझ्यावर न रागावता, माझा सूड न उगवता त्या सर्वांनी 'याला क्षमा करा' असे लिहिले. मुलांनी तर मनात केव्हाच मला क्षमा केली होती; परंतु शिक्षकाला क्षमेचा धडा ते बालदेव शिकवीत होते. ती मुले 'गुरुणां गुरु:' झाली होती.

मी मुलांकडे पाहिले व माझ्या डोळयांतून घळघळ अश्रुधारा वाहू लागल्या. दु:ख अपमान, लज्जा यांसाठी साठविलेले अश्रू आतापर्यंत बाहेर आले नव्हते. सहानुभूतिहीन वातावरणात अश्रू ढाळून अश्रूंचा का अपमान करावा ? शिक्षक दोन-दोन छडयांनी मारीत असता मी रडलो नाही. माझे दोन्ही हात कळवळत असता माझे डोळे ओले झाले नाहीत. माझ्या डोळयांतून शिक्षकांच्या छडयांनी पाणी बाहेर काढले नाही. त्या छडयांत ती शक्ती नव्हती. श्यामचा हृदय पालट शिक्षकांची कठोर शिक्षा करु शकली नाही. ती शिक्षा निरुपयोगी होती; परंतु शिक्षकाच्या चार-चार छडया जे करु शकल्या नाहीत, ते मुलांच्या एका शब्दाने केले, मुलांनी केलेल्या क्षमेने अहंकारी व स्वाभिमानी श्याम पाझरला. शिक्षक माझा अहंकार चिरडू शकले नाहीत; परंतु मुलांच्यासमोर माझे सारे अहंपर्वत धुळीत पडले. मी तेथे मुक्याने अश्रू ढाळीत उभा राहिलो.

 

राधारमण आले. त्या मुलांनाही भान नव्हते. तो तमाशा पाहून राधारमण संतापले. ती दोन्ही मुले बाजूला उभी राहिली. राधारमण क्रोधाने थरथरत होते. 'काय आहे प्रकरण ?' त्यांनी विचारले. 'आमच्या पिशव्या कुणी तरी बांधून ठेवल्या आहेत व त्या सुटत नाहीत.' एक जण म्हणाला. संतापाने राधारमणांनी विचारले, 'कोणाचे आहे हे काय ? ज्याने केले त्याने उभे रहावे.' कोणी बोलेना, कोणी उभा राहिना. अमच्या वर्गात एकी होती. माझे नाव कोणी सांगणार नाही अशी माझी खात्री होती, मी उभा राहिलो नाही. मला धैर्य झाले नाही. मी माराला भीत होतो, अशातला प्रश्न नाही. मी का उभा राहिलो नाही, ते मला समजत नाही. उभा राहिलो नाही खरा. त्या दोन मुलांचाही मला थोडा राग आला होता. त्यांनी चाकूने पटकन कोणाची तरी नाडी तोडावयाची, कोणी तरी एकाने उदार होऊन स्वत:च्या थैलीचे थोडे नुकसान करुन घ्यावयाचे, वर्गात अशी फजिती शिक्षकांसमोर त्यांनी करावयास नको होती, असे मला वाटले. मी काही उभा राहिलो नाही. दुस-याने कोणी ते जर केलेच नव्हते तर उभा कोण रहाणार ?

शिक्षक म्हणाले, 'मी पहिल्या नंबरापासून तो शेवटच्या नंबरापर्यंत पाच पाच छडया मारतो. काढा छडी.' वर्गनायकाने छडी काढली. शिक्षकांनी ती छडी हातात घेऊन खुर्ची सोडली. प्रत्येकाला ते मारीत सुटले. 'माझ्या तासालासुध्दा हा चावटपणा ! इतर शिक्षकांच्या वेळेला करताच; परंतु माझ्या तासालाही कराल, असे मला वाटले नव्हते. कोणाचीच कदर तुम्हाला राहिली नाही.' वगैरे शब्द मारता मारता उच्चारीत होते. त्यांचा अहंकार दुखावला गेला. आपणालाही ही मुले मानीत नाहीत, असे त्यांना वाटले. इतर शिक्षकांप्रमाणेच आपणही झालो, आपले महोच्चस्थान खाली आले. इतर शिक्षकांतच आपलीही गणना, इतर शिक्षकांइतकाच आपल्याबद्दलही आदर व पूज्यबुध्दी, आपल्यासही कोणी धूप घालीत नाही, आपल्या शब्दाला व रुबाबालाही फारसा मान नाही, या सर्व गोष्टींचे त्या शिक्षकांस वैषम्य वाटले. स्वत:चा वृध्दिंगत झालेला अहं दुखावला गेलेला कोणाला पहावेल ?

माझ्या अपराधासाठी इतर मुले मार खात होती. त्या दोन मुलांच्या कृपणतेमुळे, त्यागहीन वृत्तीमुळे मार बसत होता. मीही छडया खाल्या. दहाव्या नंबरपर्यंत छडया मारीत गेले. दहावा नंबर छडी खाता खाता सहज म्हणाला, 'घंटेच्या आधी तो दुसरीतील का तिसरीतील केळकर आमच्या वर्गात आला होता.' त्याबरोबर एकदम राधारमण म्हणाले, 'बस, त्याचेच हे काम ? बोलवा त्या हरामखोराला !' वर्गनायक गेला व तो केळकरास घेऊन आला. तो केळकर लहानपणाचा माझा मित्र होता. पालगड गावात आम्ही लहानपणी एकत्र धिंगामस्ती केलेली होती. कवींनी त्याला दरडावून विचारताच तो एकदम म्हणाला, 'मी नाही गाठ मारली, मी नुसता उभा होतो. श्यामने गाठ मारली. मी नुसता हसत होतो व घंटा होताच निघून गेलो.'

वर्गावर वज्र पडावे तसे झाले. श्यामची मान मेल्याप्रमाणे खाली झाली. त्याचा मुखचंद्र एकदम काळवंडला. प्रेतकळा तोंडावर आली. आता काय होणार, याची सर्वांना भीती वाटू लागली. तो नरसिंह अवतार श्यामला चावू का खाऊ करीत होता. राधारमण खवळले व गरजले. केळकर निघून गेला. मला टेबलाजवळ बोलविण्यात आले. टेबलाजवळ मी अपराध्याप्रमाणे उभा राहिलो. 'हरामखोर ! मोठा साळसूदपणाचा आव आणतो नाही ? सा-या वर्गाला स्वत:ची कातडी वाचविण्यासाठी मार खायला लाविलेस ? बेशरक ! निलाजरा कुठला-' वगैरे शब्दवृष्टी माझ्यावर होत होती. वर्गनायकाला त्यांनी दोन-चार निगडीच्या काठया आणावयास आज्ञा केली. काठया आल्या. राधारमणांनी दोन काठया हातात घेतल्या व मला हात पुढे कर, अशी आज्ञा केली.

   

पुढे जाण्यासाठी .......