सोमवार, आँगस्ट 19, 2019
   
Text Size

स्वदेशी समाज

“नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः” अशी श्रुति आहे. दुबळ्याला सत्यदर्शन नाही, मोक्ष नाही. मोठमोठी अलंकारिक भाषणे वा विकारवश होऊन केलेले अत्याचार, यांच्या द्वारा सामर्थ्य प्रकट होत नाही. ते प्रकट होण्याचे दुसरे मार्ग आहेत. त्याग व सेवा यांच्या मापाने सामर्थ्य मापले जाते. जोपर्यंत हिंदी मनुष्य भीति टाकणार नाही, स्वार्थ सोडणार नाही, विलास विसरणार नाही, चैन चुलीत घालणार नाही, आरामाला हराम मानणार नाही, तो पर्यंत सरकाळ जवळ मागण्यांत अर्थ नाही. भारतमातेच्या सेवेसाठी, जे उत्कृष्ट व उदात्त आहे ते संपादण्यासाठी, सर्वस्वत्यागाने जोपर्यंत हिंदी जनता उभी राहणार नाही, तोपर्यंत सरकार जवळ मागणे म्हणजे व्यर्थ भीक मागणे होय. अशी भीक मागून आपण दिवसेंदिवस अधिकच निःसत्व व निकामी होऊ. अधिकाधिक आपला पाणउतारा होईल. त्यागाचे मोल देऊन जेव्हा आपण आपला देश आपलासा करू, आपल्या सर्व शक्ती आपल्या देशासाठी उपयोगात आणू, अहोरात्र उदंड परिश्रम करू, त्यावेळेस लाजेने इंग्रजांच्या दारांत भीक मागण्याची जरूर रहाणार नाही. आपण जर नीच न होऊ तर इंग्रजांसही नीच व्हावे लागणार नाही. मग आपण सहकारी होऊ शकू व समानतेने आणि आदराने एकत्र बसून सलोख्याचे व स्नेहाचे संबंध निर्मू शकू.

जोपर्यंत हिंदी समाजातील क्षुद्रपणा व मूर्खपणा जात नाही, तोपर्यंत माणुसकीचे पुरे हक्क आपल्याच बांधवांस आपण देत नाही, जोपर्यंत उच्च वर्ण खालच्या बंधूस पशुहूनहि तुच्छ लेखित आहेत, जोपर्यंत जमीनदार कळांना गुलामाप्रमाणे वागवीत आहेत, जोपर्यंत आपले देशीच अधिकारी हाताखालच्या लोकांना पायांखाली तुडविण्यातं मोठेपणा मानित आहेत, तोपर्यंत इंग्रजाने आमच्याशी नीट वागावे असे सांगण्यात आपणांस खरे सामर्थ नाही व असे सांगण्याचा हक्कहि नाही.

आज आपण हिंदुस्थानांत प्रत्येक बाबतीत, मग ती बाब धार्मिक असो वा सामाजिक असो, राजकीय असो वा कोणतीही असो मनुष्यास न शोभेसे वागत आहोत. आपला सारा व्यवहार ओंगळ झाला आहे. भारताचा मोठेपणा आपल्या कृतींतून कोठेच प्रकट होत नाही. भारतीय आत्मा त्यागाने अद्याप तळपत नाही, म्हणून प्रयत्नांस फळ लागत नाही. समानतेच्या नात्याने बाह्य जगास आपणांस भेटता येत नाही व बाहेरच्या जगाजवळचे मौल्यवान घेता येत नाही. जे अपमान व जे कष्ट आपणांस आज भोगावे लागत आहेत, त्याला इंग्रज हा एक निमित्त कारण आहे. अत्याचार करून वा चार गप्पासप्पा मारून आपली स्थिती सुधारता येणार नाही. सामर्थाने समान होऊन जेव्हा इंग्रजास भेटू तेव्हाच वैरभाव मावळेल. तेव्हाच विरोधाची सारी कारणे नष्ट होतील, मग पूर्व पश्चिम एकत्र येतील. तेव्हा मग राष्ट्र राष्ट्राला, ज्ञान ज्ञानाला, यत्न यत्नाला भेटतील. त्यावेळेस हिंदुस्थानचा इतिहास पुरा होईल. मिळवायचे होते ते मिळाले असे होईल. मग हिंदुस्थानचा इतिहास जगाच्या इतिहासात मिळून जाईल व जगाच्या ख-या इतिहासास आरंभ होईल.

 

समाप्तीपूर्वी आणखी एक गोष्ट सुचली ती जाता जाता सांगतो. इंग्रजाला तेथे स्वतःचा चांगुलपणा प्रगट करात येत नाही, ह्याला आपणच मुख्य कारणीभूत आहोत. जर आपण आपले दारिद्र्य घालवू, जर आपण मोठे होऊ, तर इंग्रजहि हृदयाची श्रीमंती प्रकट करण्यांत कंजूषपणा दाखवणार नाही. जे देण्यासाठी देवाने इंग्रजांस येथे पाठविले आहे, ते त्याने आपणांस देण्यापूर्वी प्रत्येक क्षेत्रांत आपण श्रमाची पराकाष्ठा केली पाहिजे. आपली शक्ति वाढविली पाहिजे. इंग्रजांच्या दारांत रिक्त हस्ताने भिक्षांदेहि करण्यातच जर आपण कृतकृत्यता मानू, तर पुन्हापुन्हा आपणांस गचांडीच मिळणार यांत शंका नाही.

आळशी व सुस्त, कर्महिन व शक्तिहीन, निरुत्साही व उदासीन जर आपण सदैव राहू तर इंग्रजांतील जे चांगले ते आपणांस मिळवता येणार नाही. इंग्रजाने आपली कीव करावी ही तर सर्वांत नामुष्कीची गोष्ट. आपल्यामधील पुरुषार्थाने व माणुकीने इंग्रजांतील पुरुषार्थ व माणुसकी जागृत झाली पाहिजेत. तेज तेजाला जागृत करते, माणुसकी माणुसकीला जागृत करते. इंग्रजालाहि अनेक हाल अपेष्टांतूनच स्वतःच्या तेजाचा साक्षात्कार करून घेता आला. आपणहि तशीच शक्ति स्वतःच्या ठिकाणी उत्पन्न केली पाहिजे. उत्कृष्ट व श्रेष्ठ वस्तु मिळवण्याचा मार्ग कष्टाचा व श्रमाचाच असतो.

आपणांतील काही लोक इंग्रजांच्या दरबाराला जातात. तेथे ते माना खाली घालतात, गोंडे घोळतात. हेतु हा की मोठ्या पदव्या मिळाव्या वा बड्या पगाराच्या जागा मिळाव्या. स्वार्थासाठी आपण लालचावून तेथे जातो. अशाने इंग्रजांतील जे हीन, त्याचीच आपण पूजा करू पाहतो. इंग्रजांचा चांगुलपणा आपण प्रकट होऊ देत नाही. तसाच दुसराहि एक प्रकार आहे. ते इंग्रजांची हांजी हांजी न करता, त्यांचे खून पाडू पाहतात. परन्तु यामुळे इंग्रजांतीलहि खुनशी वृत्तिच जागृत होते. लाळघोट्ये, स्वाभिमानशून्य लोक किंवा विकारवश प्रखर तरुण-दोघेहि इंग्रजांतील वाईट तेवढेच प्रकट होण्यास कारणीभूत होतात. ह्या आपल्या दोन्ही प्रकारच्या दुबळेपणामुळे इंग्रजामधील दुष्टपणा, लोभीपणा, उर्मटपणा, भ्याडपणा, जर प्रकट झाला तर त्याला नावे का ठेवावी ?

इंग्रज मनुष्याच्या हृदयांतील नीट वृत्ति त्याच्या स्वतःच्या देशात संयमाखाली असतात. तेथे त्याची पशुता वर डोके काढू शकत नाही. त्याच्या आजुबाजूची सामाजिक शक्तिच इतकी प्रभावी असते की त्याच्या हृदयांतील उत्कृष्ट गुणच नेमके प्रकट होतात. तेथील समाज जिवंत आहे व प्रत्येकाला उंच भूमिकेवर राहण्यास भाग पाडतो. परन्तु हिंदुस्थानांत जो इंग्रजसमाज आहे, तो येथील इंग्रज मनुष्यावर असे नियंत्रण घालू शकत नाही. तेथील अँग्लो इंडियन समाज म्हणजे खरा इंग्रज समाज नव्हे. येथील अँग्लोइंडियन समाज म्हणजे काही व्यापारी, काही शिपायी व काही कलेक्टर यांचा एक गट. या गटांतील प्रत्येक व्यक्ति रूढी व परंपरा, गैरसमज व खोट्या कल्पना यांनी जखडून जाते. त्यांचे मन ठरीव सांच्याचे बनून जाते. हायकोर्टाचा न्यायाधीश जर इंग्रज असेल तर न्यायाविषयी आपण निराश होतो. सत्य व सरकारी नोकरशाही यांच्या बाबतीत न्याय मिळावयाचा असेल तर सत्याला मूठमाती मिळावयाची हे जणु ठरलेलेच असते.

ब्रिटिशांची खरी दिलदारी व न्यायप्रियता हिंदुस्थानात प्रकट होत नाही, याचे कारण येथील वातावरण. हिंदी समाज आज दुबळा, विस्कळित व विकळ झाला आहे. ख-या इंग्रजाशी आपली गाठ न पडता बड्या साहेबाशीच पडते. कोणी गोरा दिसला की आपण त्याला बडा साब बनवून त्याच्या चरणी नमतो. आपण आपल्या दुबळेपणाने त्याला बडा बनवून त्याचीही माणुसकी मारली आहे. आपण त्याच्या पायाशी जर कुत्रे होऊन गेलो तर तो कधी तुकडा तोंडात देईल वा कधी छडी मारील. परंतु आपण वर मान करून मनुष्य म्हणून त्याच्याजवळ वागू तर तोहि माणसासारखा वागू लागेल. गोरा मनांत म्हणेल “ज्याला मी पशु समजत होतो, तो स्वाभिमानी मनुष्य आहे.” असे जेव्हा होईल तेव्हाच आजचे हाल व अपमान दूर होतील. आपलेच पाप आपल्या तापाला कारण आहे. आणि दुबळेपणा व भित्रेपणा हे सर्वात मोठे पाप होय. हे आपले पाप आपण कबूल केले पाहिजे. कबूल करून भागत नाही, ते दूर करावयास सर्वांनी निश्चयाने उठले पाहिजे.

 

इंग्रजामध्ये जे सुंदर आहे, मंगल आहे, उत्कृष्ट आहे, त्याचे जर येथे आपणांस दर्शन झाले नाही, इंग्रज म्हणजे एक बनिया, उदारभावनाशून्य द्रव्यपूजक, हडेलहष्पी करणारा नोकरशाहीचा एक पित्त्या. असेच जर आपल्या अनुभवास नेहमी आले ; मनुष्य मनुष्याला ज्या ठिकाणी मोकळेपणाने भेटतो, बोलतो संवरतो, विश्वास दाखवितो, अशा भूमिकेवर जर इंग्रज कधी येणारच नाही ; तो जर नेहमी उंच हवेतच अहंकाराने राहील ; आणि अशा रीतीने इंग्रज व हिंदी लोक जर सदैव दूर दूरच राहावयाचे असतील, तर दोघांसहि केवळ दुःख व ताप यांचीच प्राप्ति होणार यांत शंका नाही. अशा स्थितीत जो सत्ताधीश असेल तो दडपशाहीने कायदे करून असंतोष दूर करू पाहील. परन्तु अशाने असंतोष कायमचा दूर करता येणार नाही. इंग्रजालाहि या स्थितीने कायमचे समाधान राहील असे नाही.

एक काळ असा होता की ज्या वेळेस डेव्हिड हेअरसारखे थोर मनाचे इंग्रज लोक आपल्याजवळ प्रेमाने आले, इंग्रजी स्वभावांतील भलाई त्यांनी दाखवली. त्या काळांतील हिंदी विद्यार्थांनी आपली हृदये ब्रिटिशांस अर्पण केली होती. परन्तु आजचा जमाना बदलला आहे. आजचा हिंदुस्थानांतील इंग्रज प्रोफेसर इंग्रजांतील चांगुलपणाचा प्रतिनिधि राहिला नसून, त्यांच्या चारित्र्याला तो काळिमा फाशित आहे. पूर्वी ज्याप्रमाणे विद्यार्थी इंग्रजी वाङमयात रंगून जात, शेक्सपिअर व बायरन यांच्याबद्दल त्यांना जे काही वाटे, तसे आज काहीएक राहिले नाही.

शिक्षणाच्याच बाबतीत हे असे झाले आहे असे नाही. इंग्रज मनुष्य, मग तो प्रोफेसर असो वा पोलिसअधिकारी असो, न्यायाधीश असो वा व्यापारी असो, स्वतःच्या संस्कृतीतील उत्कृष्टपणा तो प्रकट करित नाही. यामुळे इंग्रजांच्या येण्यामुळे जो सर्वात मोठा फायदा व्हावयाचा तो होत नाही. हिंदुस्थानचा पदोपदी उपमर्द केला जातो, तेजोभंग केला जातो. भारतीयांची सर्व प्रकारची शक्ति खच्ची केली जात आहे. यामुळे इंग्रजांबद्दलची निष्ठा, आदर, सारे नाहीसे झाले आहे.

पूर्व व पश्चिम जवळ येऊ शकत नाहीत, म्हणून हा असंतोष माजून राहिला आहे. एकमेकांजवळ सदैव रहावे तर लागते, परन्तु एकमेक मित्र तर होऊ शकत नाही. ही स्थिति अति दुःखाची व दुर्दैवाची होय. ही भयंकर परिस्थिति आहे. याहून दुसरी कोणती भयंकर आपत्ति ? ही परिस्थिती लौकर नष्ट करू या, लौकर बदलू या, असा ध्यास हृदयास लागला पाहिजे. हृदयांतील सद्भावनेने असल्या भीषण परिस्थितीविरुद्ध बंड केले पाहिजे. या बंडांत नफानुकसानीकडे न बघता आपण सर्वस्व पणास लावले पाहिजे.

परन्तु हृदयांतील सद्भावनेचे बंड कायमचे टिकत नसते हीहि गोष्ट खरी. ते क्षणिक वादळ असते. काही असो. किती जरी प्रगतिविरोधक, निराशाजनक अशी परिस्थिति असली, तर एक गोष्ट सत्य आहे, की हा जो पूर्व पश्चिमेचा संबंध जडला आहे, त्यांतून काही तरी मंगल निर्माण करून घेतल्याशिवाय मोक्ष नाही. पश्चिमेपासून जे जे घेण्यासारखे आहे, जे जे चांगले आहे ते ते घेतल्यावाचून आपली सुटका नाही. फळ पिकल्याशिवाय देठापासून सुटत नाही. आणि पिकण्यापूर्वीच जर देठापासून ते अलग होण्याचा प्रयत्न करील तर ते कधी पिकणार नाही.

   

हे असे माघारे येणे अगत्याचे होते. या भरतभूमीत परमेश्वर जो इतिहास घडवून आणित आहे, त्यांतील हेतु ओळखण्यासाठी असे माघारे मुरडणे आवश्यकच होते. जे आपण दुबळेपणाने, अधाशाप्रमाणे, बरे वाईट न पाहता, घेत सुटलो होतो, त्याची योग्य किंमत कळणे अशक्य झाले होते. जे श्रमाने झगडून आपण मिळवतो, त्याची महती आपण जाणतो, त्याची किंमत ओळखतो. पाश्चिमात्यांचे जे जे आले, ते आपले भरले घरांत, असे जर आपण केले असते, तर त्यांच्या विचारांचे, त्यांच्या ध्येयांचे खरे मोल आपणांस कळते न. आणि वस्तूचे मोल कळल्याशिवाय आपण तिचा जीवनांत उपयोग तरी कसा करणार? पाश्चिमात्य विचारांना, शोभेचा एक दागिना, एवढेच महत्त्व आपण देत होतो. आणि ही गोष्ट जेव्हा आपणांस कळून आली तेव्हा हे जड ओझे फेकून देण्यास आपण सिद्ध झालो.

पाश्चिमात्य विचार व ध्येये, यांच्याशी राममोहन राय एकरूप होऊ शकले. कारण पाश्चिमात्य विचारांनी ते दिपून गेले नव्हते. त्याचे हृदय दरिद्री व दुबळे नव्हते. ते स्वतःच्या भूमिकेवर उभे होते. स्वतःते भरलेले घर त्यांना होते व मिळविलेले नीट त्या घरांत ठेवता येत होते. हिंदुस्थानांतील विचारांची, ध्येयांची खरी संपत्ति त्यांच्याजवळ होती. जुना ठेवा त्यांनी दिपून जाऊन गमावला नव्हता. ते स्वतः असे ज्ञानधन असल्यामुळे, भारतीय विचारसंपत्तीने संपन्न असल्यामुळे, दुस-यांच्या विचारसंपत्तीचे मोल करण्यास त्यांच्याजवळ कसोटी होती. ज्याच्याजवळ हिरेमाणके पडलेली आहेत, तोच नवीन आलेल्या हि-याची परिक्षा करील. राममोहनरायांजवळ भारतीय ज्ञानभांडार भरपूर होत. पाश्चिमात्य विचारांची पारख करून त्यांतीलहि भर या भारतीय भांडारांत त्यांनी घातली. भिका-यांप्रमाणे हात पुढे करून स्वतःला त्यांनी विकले नाही व जे दिसेल ते न पारखता खिशांत कोंबले नाही. पाश्चिमात्य विचारांचा त्यांना बाऊ वाटला नाही. बोजा वाटला नाही. त्यांची पचनशक्ती समर्थ होती व पाश्चिमात्य विचारहि त्यांनी सहज पचविले.

आपल्या या पहिल्या थोर पुढा-यांत जी ही शक्ति होती, ती हळुहळु आपणांतहि येत आहे. नाना प्रकारच्या धडपडींतून व विरोधांतून ही शक्ति वाढत आहे. लंबकाप्रमाणे आपण त्या टोकाला जातो, कधी या टोकाला येतो. कधी कधी शतजन्मांचे जणु उपाशी अशा अधाशी पणाने पाश्चिमात्यांचे सगळेच्या सगळे आपण घेऊ पाहतो, तर कधी रागाने त्यांचे सारेच भिरकावून दूर राहू पाहतो. असे चालले आहे. परंतु यांतूनच आपल्या ध्येयाकडे आपण जात आहोत. आपले पाऊल पुढेच पडत आहे. एक दिवस असा येईल की लंबक स्थिर होईल, आपणांस योग्य ते प्रमाण सापडेल.

सारासार विवेक न करता भरमसाटपणाने ज्या शेकडो परकी कल्पना आपण घेतल्या, त्या सर्व फेकून देण्यासाठी आपण उठलो आहोत. परंतु या आपल्या असकाराचे हे एकच कारण नाही.

पश्चिम दिशा आपणांकडे अतिथि म्हणून आली आहे. अतिथीच्या या येण्यांत जो हेतु आहे, तो पुरा होईपर्यंत अतिथीला परत पाठवणे योग्य होणार नाही. या पाहुण्याला योग्य ते स्थान व योग्य तो मान दिलाच पाहिजे. पाश्चिमात्यांचा खरा मोठेपणा आपणांस कळत नाही म्हणून, किंवा पाश्चिमात्यच आपले खरे मंगल रूप येथे प्रकट करित नाही म्हणून म्हणा, किंवा आणखी काहीहि कारण असो ; जर त्यामुळे काळाचा जो हा महान् प्रवाह काही विशिष्ट हेतूने वहात आला आहे, त्याला जर धक्का घातला गेला, बांध घातला गेला, तर महान् नाश होईल यांत शंका नाही.

 

आपल्यांतील काही सुशिक्षितांना वाटत की हिंदुस्थानांतील अनेक जाति, धर्म व पंथ यांच्यांत जे ऐक्य घडवून आणावयाचे आहे, ते केवळ राजकीय सत्ता मिळविण्यासाठी म्हणून होय. परन्तु असे मानण्याने मोठ्या वस्तुला आपण लहान वस्तूची पूरक बनवित आहो ! आपण पुष्कळ वेळा असे करतो. परन्तु आपल्या ऐक्याने जे साधणार आहे किंवा मिळणार आहे, त्यापेक्षा ऐक्य ही कितीतरी अधिक मोलाची वस्तु आहे. ऐक्य हेंच मानवजातीचे खरे कार्य आहे. यातंच सर्व परिश्रमांची परिसमासि व्हावयाची आहे. आपणांमध्ये ऐक्य होत नाही. याचे कारण आपल्यांत मूळातच कोठेतरी महान् दोष असला पाहिजे. आणि त्यामुळे जिकडेतिकडे आपणांस आपल्या शक्तीचा अभाव दिसून येतो. आपल्याच पापाने आपला धर्म नष्ट होतो. व धर्म नष्ट झाला म्हणजे सर्वनाशाहि निश्चित.

सत्यधर्माला डोळ्यांसमोर ठेवून जर ऐक्याचे प्रयत्न आपण करू, तर ते यशस्वी होतील. मुत्सद्देगिरीने व आपमतलबीपणाने हे ऐक्य निर्माण करता येणार नाही. संकुचित व क्षुद्र वातावरणांत सत्य व न्याय्य गोष्टी जगूच शकत नाहीत. तात्पुरती गरज काय, इकडे सत्याचे लक्ष नसत. आपल्या वर्तनाचा सत्य जर ध्रुव तारा होईल, तर आपल्या प्रयत्नांत केवळ हिंदुस्थानांतलच निरनिराळे पंथ व जाती सामील होतील असे नाही तर या सत्कर्मास इंग्रजहि हातभार लावतील.

असे जर आहे तर मग आज इंग्रज व हिंदी, सुशिक्षित व अशिक्षित ही जी द्वैते दिसतात, हे जे विरोध दिसतात, त्यांचे काय करावयाचे ? हे विरोध का केवळ काल्पनिक आहेत ? या विरोधांचे मुळाशी का काहीच सत्य नाही ? भारतीय इतिहासांत आज पर्यंत ज्या अनंत घडामोडी झाल्या, ज्या अनेक क्रियाप्रतिक्रिया झाल्या, त्या सर्वांपेक्षा हा प्रस्तुतचा विरोध का काही वेगळा आहे ? या विरोधाचे स्वरूप तरी काय ? ते समजून नको का घ्यावयाला ?

आपल्या धार्मिक वाङमयांत विरोध हाहि एक भक्तीचा प्रकार मानला आहे. रावणाने जी लढायी केली, तिनेच त्याला मोक्ष मिळाला. याचा अर्थ हा की सत्याशी पुरुषार्थपूर्वक झगडा करून शेवटी आपला पराजय मान्य करणे, म्हणजेच सत्याशी अधिक यथार्थपणे एकरूप होणे होय. ताबडतोब एखाद्या गोष्टीचा स्वीकार करणारा ताबडतोब ती गोष्ट सोडीलही. असला स्वीकार खरा स्वीकार नव्हे. यासाठीच सर्व शास्त्रे संशयावर उभारतात. शंका घ्यावयाची व तिचे निरसन करावयाचे. शास्त्राचा जन्म संशयांत आहे. स्वतःच्या सर्व शंका आशंका फेडून घेऊन मग एखाद्या तत्त्वाचा जेव्हा आपण स्वीकार करतो, तेव्हा ते मग एकाएकी आपण सोडीत नाही.

पाश्चिमात्यांशी संबंध येताच आपण स्वतःची सारी विवेकशक्ति गुंडाळून ठेवून जे जे पाश्चिमात्यांचे दिसेल ते ते मूर्खपणे, भिका-याप्रमाणे, अधाशासारखं घेत सुटलो. परन्तु अशा घेण्याने खरे हित होत नाही. ज्ञान असो वा राजकीय हक्क असोत. कष्टाने प्राप्त करून घेतले पाहिजे. विरोधी शक्तीशी यशस्वी रीतीने झगडून या वस्तू मिळवायच्या असतात. स्वातंत्र्याची वा ज्ञानाची जर कोणी आपणांस भीक घातली तर त्या वस्तूंबद्दल आपणांस अभिमान वाटणार नाही. झोळीत मिळालेल्या तुकड्यांबद्दल का अभिमान वाटतो? भिक्षांदेहीचे स्वातंत्र्य आपल्या ख-या मालकीचे होणार नाही. वाटेल तो येईल व थोबाडीत मारून ही झोळी हिरावून नेईल. स्वतःला लाचार करून काही मिळवणे यात काय पुरुषार्थ ? ज्यांत आपली मानखंडना आहे, अशा स्वरूपांत कोणतीहि वस्तु स्वीकारणे यात काही अर्थ नाही. त्यांत आपले नुकसान आहे, नाश आहे. आणि हे जाणूनच युरोप व युरोपची ध्येये यांच्याशी आपण झगडत आहोत. आपला अभिमान खंडित झाला आहे व म्हणून पुन्हा आपल्या घरांत परत येऊन आपण बसलो आहोत.

   

पुढे जाण्यासाठी .......