सोमवार, आँगस्ट 19, 2019
   
Text Size

कला म्हणजे काय?

प्रोकाने खिडकीतून बाहेर पाहिले. त्याच्या तोंडावर सौम्य, मंद हास्य होते. मुलगा एकटाच नव्हता; त्याच्याबरोबर कोणीतरी मोठे होते असे त्याच्या आईने ताडले. खिडकीजवळ कोणी आहे हे लक्षात येताच ती ओशाळली. तिच्या तोंडावर एकदम एक कृत्रिम चर्या आली. तिची नैसर्गिक वृत्ति क्षणांत लोपली किंवा तिने लपविली. तिची कृत्रिम मुद्रा मला बरी वाटली नाही.

आता फक्त फेडका राहिला.

''आमच्या घरी एक फिरस्ते शिंपी आले आहेत, म्हणून आमच्याकडे अजून दिवा दिसत आहे.'' फेडका हळुवार आवाजात म्हणाला. आज सायंकाळपासून त्याच्या आवाजात मृदुत्वच आले होते.

''जयजय, निकोल्ह!'' तो कोमल स्वरांत म्हणाला. त्याच्या आवाजांत विलक्षण हळुवारपणा व स्निग्धता आली होती. दार आंतून बंद होते. बाहेरची कडी तो खडखड खडखड वाजवू लागला.

''मला आत येऊ द्या.'' तो मोठयाने म्हणाला. त्याचा तो मोठा आवाज हिवाळी शांततेत घुमला. बराच वेळ झाला, कोणी कडी काढीना. मी खिडकीतून आत पाहिले. फेडकाची झोपडी जरा मोठी होती. फेडकाचा बाप त्या शिंप्याबरोबर पत्ते खेळत होता. तेथे टेबलावर कांही नाणी पडलेली होती. तो जुगार होता. फेडकाची सावत्र आई जवळच दिव्याजवळ बसली होती. पैशांकडे आशाळभूतपणाने ती पहात होती. तो तरुण शिंपी मोठा धूर्त व कावेबाज दिसत होता. तोही दारूडया होता. त्याने आपले पत्ते टेबलावर ठेविले होते. ते पत्ते त्याने जरा वाकवले होते. आपल्या प्रतिपक्षाकडे विजयीमुद्रेने तो पहात होता. फेडकाच्या बापाच्या कॉलरचे बटन उघडे होते. त्याच्या कपाळाला आठया पडल्या होत्या. मानसिक त्रासाने मृकुटी आकुंचित झाली होती. त्याने एक पत्ता दुस-या पत्त्यासाठी बदलला. त्याने काम करून घट्ट पडलेला आपला हात गोंधळून हलविला.

''मला आत घ्या हो...'' - फेडका पुन्हा मोठयाने ओरडला.

ती सापत्न माता उठली, दरवाजाजवळ आली व तिने कडी काढली.

''जयजय निकोलव्ह! आपण असेच नेहमी जात जाऊ हं फिरायला. खरेच जाऊ हं'' असे म्हणून तो आत गेला.

 

आम्ही गावांकडे वळलो. फेडकाने अद्याप माझी बोटे घट्ट धरून ठेविली होती. आता कृतज्ञतेने माझा हात त्याने धरून ठेवला होता. पूर्वी कधीही इतके एकमेकांच्याजवळ आम्ही आलो नव्हतो. त्या रात्री आम्ही एकमेकांच्या कितीतरी जवळ गेलो. प्रोका जरा दुरून फार दूर नाही... त्या रुंद रस्त्यांतून चालला होता.

''त्या मॅसोनोव्हच्या घरांत अजून उजेड आहे.'' - प्रोंका म्हणाला. ''आज सकाळी मी शाळेत जात होतो, तेव्हा गव्हरुक दारू पिऊन येत होता. त्याच्या घोडयाच्या तोंडाला फेस आला होता. तो त्या घोडयाला सारखा झोडपीत होता. मला किती वाईट वाटत होते! असे कांही पाहिले की मला नेहमीच रडू येते. का बरे त्या मुक्या प्राण्याला त्याने मारावे?'' प्रोंकाने केविलवाण्या रीतीने विचारले.

सेमकालाही राहवेना. तो म्हणाला, ''त्या दिवशी मी टूलाहून येत होतो. माझ्या वडिलांनी घोडयाचा लगाम सैल सोडला. घोडा रानोमाळ दौडत गेला, उधळला. माझे वडील दारू पिऊन तेथे माळावर बर्फातच पडलेले होते!''

''सारखा तो गव्हरुक मारीत होता. घोडयाच्या तोंडावर, डोळयांवर वाटेल तेथे फाडफाड मारीत होता. आणि मला वाईट वाटले, त्या दिलदार प्राण्याला त्याने का मारावे? घोडयावरून बसून आला, खाली उतरला त्याला झोडप झोडप झोडपले त्याने.'' - प्रोंका तेच पुन्हा सांगत होता.

एकाएकी सेमका थांबला. त्याचे घर जवळ आले होते. झरोक्यातून आंत डोकावून तो म्हणाला, ''आमच्या घरातील मंडळी तर सारी झोपलेली दिसते आणखी थोडे जायचे का फिरायला? येता का?''

''आता नाही. आज पुरे...'' - मी म्हटले.

''बरे तर नमस्कार. जय जय निकोलव्ह!'' तो मोठयाने म्हणाला.

आमच्यातून प्रथम फुटून निघण्याचे त्याला दु:ख होत होते. मोठया कष्टाने तो गेला. बाहेरून आत हात घालून त्याने कढी काढली व अदृश्य झाला.

''आम्हाला एकेकाला घरी पोचवणार ना? प्रथम एकाला, मग दुस-याला होय ना? फेडकाने विचारले.

आम्ही पुढे चाललो. प्रोकाच्या झोपडीत अजून बारीक दिवा दिसत होता. खिडकीतून त्याच्या घरात आम्ही डोकावले. त्याची आई बटाटे सोलीत होती. तिचा बांधा सडपातळ व उंच होता. ती सुरूप होती. काम करून करून ती दमली भागली होती. तिच्या भिवया व डोळे अगदी काळे होते. ती टेबलाजवळ बसली होती. झोपडीच्या मध्यभागी पाळणा होता. प्रोंकाचा लहान भाऊ बटाटे खात होता. मिठाला लावून लावून खात होता. तो गणितविषयांत फार हुशार होता. तो दुस-या वर्गात होता. आईच्याजवळ टेबलाशी तो उभा होता. ती लहानशी झोपडी होती. आत धड उजेड नव्हता व घाणही होती.

''तू अगदी त्रासदायक आहेस... कोठे होतास इतकावेळ.'' प्रोंका घरात शिरताच रागाने आई बोलली.

 

''खरेच हे झाड कशासाठी? काय याचा उपयोग?'' मी म्हटले.

''त्याच्यापासून तराफे बनविण्यासाठी'' सेमका म्हणाला.

''परंतु उन्हाळयात त्यांचा काय उपयोग? उन्हाळयांत त्याची तोड कोठे झालेली असते. ज्यावेळेस झाडे उभी असतात त्यावेळेस त्यांचा काय उपयोग?'' फेडकाने विचारले.

''त्यावेळेस त्यांचा उपयोग नाही.'' सेमका म्हणाला.

''का बरे हे झाड उगवते, वाढते? काय कारण?'' फेडकाने पुन्हा विचारले.

आमच्या बोलण्यात मग असे ठरले की जगातील प्रत्येक वस्तू उपयोगासाठीच म्हणून नसते. उपयुक्ततेखेरीज सौंदर्य म्हणून एक गोष्ट आहे. काही गोष्टी गोड दिसतात. सुंदर दिसतात. त्या तशा सुंदर दिसणे हाच त्यांचा उपयोग. कला म्हणजे सौंदर्य. आम्हाला ते समजले सारे असे वाटते. ते झाड का उगवते, चित्रकला कशासाठी, गाणे कशासाठी... हे फेडका समजला.

प्रोंकाचेही म्हणणे आमच्याप्रमाणेच होते. परंतु तो म्हणाला, ''जे चांगले आहे ते सुंदर आहे.'' नैतिक सौंदर्य म्हणजे सौंदर्य, साधुता म्हणजे खरे सौंदर्य, असे काही तरी त्याला वाटत होते. त्याची अशी कल्पना होती.

सेमकाच्याही डोक्यात प्रकाश पडला. तो हुशार होता. परंतु ज्या सौंदर्याचा प्रत्यक्ष उपयोग नाही, त्या सौंदर्याची त्याला कल्पना करता येईना. ज्यांची बुध्दि तर्ककठोर असते, ते संशयात असतात. सेमका संशयात पडला. कला म्हणजे एक शक्ति आहे हे त्याच्या हृदयाला पटले. परंतु ह्या शक्तीची जरूर काय ते त्याच्या बुध्दीला उलगडेना. बुध्दीने कला समजून घेण्याचा तो प्रयत्न करीत होता.

''कुणाला उद्या' हे गाणे आपण गाऊया. त्या गाण्यातील माझा भाग मला आठवतो.'' सेमका म्हणाला. सेमकाला गाण्याची जरी विशेष अभिरुचि नसली व त्यातील फारसे जरी कांही कळत नव्हते, तरी कांही सूर वगैरे त्याच्या नीट ध्यानांत राहतात. म्हणतांना तो चुकत नाही. सेमकाला जर कलेचा बौध्दिकदृष्टया उलगडा झाला नाही तरी फेडकाला मात्र समजले की झाडाला पाने असली म्हणजे ते सुंदर दिसते. फेडकाला तेवढे बस्स होते. उन्हाळयात झाड सुंदर दिसते. त्याला समजले.

प्रोकालाही समजले व अशा सुंदर झाडाला कापतात याचे त्याला वाईट वाटले. कारण त्या झाडाला जीव असतो.

''खरेच आपण जेव्हा झाडांचा चीक वगैरे काढतो, तेव्हा त्यांचे ते रक्तच घेत असतो.'' प्रोंका म्हणाला.

सेमका कांहीएक बोलला नाही. जिवंत व रसयुक्त झाडाचा उपयोग काय हेच त्याच्या लक्षात येत नव्हते. झाड वाढले, मेले, म्हणजेच त्याचा खरा उपयोग. मग त्याचे तराफे करता येतील.

त्यावेळी आम्ही कायकाय बोललो ते सारे पुन्हा सांगणे जरा चमत्कारिक व विचित्र वाटत आहे. परंतु उपयुक्तता, सौंदर्य, सारे काही निघाले होते.

   

''तिचा गळा त्याने कापला. तेथे रक्ताचे तळे साचले. परंतु तेथून तो निघून जाईना. ते क्रूर कृत्य करून तो तेथेच उभा राहिला. मी असतो तर पळून गेलो असतो.'' असे फेडका म्हणाला व माझी बोटे त्याने जास्तच घट्ट धरली.

आम्ही त्या लहानशा झुडपांजवळ उभे होतो. गावाची खळी आता जवळच होती. सेमकाने एक वाळलेली काठी उचलून घेतली व थंडीने गारठलेल्या एका झाडाला झोडपू लागला. झाडावरचे बर्फ आमच्या टोप्यांवर उडू लागले. त्या झाडावर मारलेल्या काठीचा आवाज त्या जंगलांतील शांतीत, त्या रानमाळी शांतीत घुमून राहिला.

''निकोलव्ह!'' एकदम मला फेडकाने हाक मारिली. पुन्हा आत्याच्या खुनासंबंधी विचारतो की काय असे मला वाटले. ''निकोलव्ह, मनुष्य गाणे का हो शिकतो? माझ्या मनात पुष्कळ वेळा आपले येते की लोक गाणे  का शिकतात? खरेच, का बरे शिकतात?''

खुनाच्या भेसूर प्रसंगातून फेडका एकदम संगीतात कसा उतरला? देवाला माहीत. परंतु त्याने तो प्रश्न अशा काही आवाजात विचारला होता की त्याला उत्तर देणे भाग होते. दुसरी दाघे मुलेही सावधान चित्ताने ऐकत होती. ती मुकी होती. परंतु त्यांनासुध्दा त्या प्रश्नांत अर्थ व गंभीरता वाटत होती. त्यांच्यासमोर वृत्तीवरून मघाच्या त्या खुनाच्या वगैरे गोष्टी व संगीत यांत काहीतरी खराखुरा संबंध असावा असे मला वाटल्याशिवाय राहिले नाही. गोष्ट सांगताना, केव्हातरी मी म्हटले होते की शिक्षणाचा अभाव म्हणून हे खून होतात. त्या माझ्या सांगण्यातून तर हा प्रश्न नसेल स्फुरला? का फेडका स्वत:चे अंतर्निरीक्षण, हृदयपरीक्षण करीत होता? त्या खुनी माणसाच्या मनोवृत्तीत तो स्वत:ला दवडीत होता का? त्या स्थितीत स्वत:ला घालून स्वत:ची आवडती जी गानप्रवृत्ति तिची स्मृति होऊन तर त्याने हा प्रश्न विचारला नसेल! फेडकाला आवाजाची देणगी होती. फारच सुधर व गोड त्याचा आवाज होता. का आत्ताच ख-या संभाषणाची वेळ आहे, सारे हृद्गत बोलण्याची वेळ आहे, ज्या ज्या प्रश्नांची उत्तरे पाहिजेत ते सर्व प्रश्न विचारण्याची, ते प्रश्न सोडविण्याची हीच गंभीर वेळ आहे असे त्याला वाटले? कांही असो. त्याच्या प्रश्नाचे फारसे कोणाला आश्चर्य वाटले नाही. जणू त्या वातावरणाला तो प्रश्न विसंगत नसून सुसंगतच होता.

''आणि कोणी चित्रकला का शिकतो? आणि कोणी लेखनाचा अभ्यास का करतो?'' कलेचा उपयोग काय हे त्याला समावून देता येत नसल्यामुळे मी हे आणखी दोन प्रश्न उच्चारिले.

खरेच, ''चित्रकला तरी कशासाठी?'' माझाच प्रश्न फेडकाने पुन्हा उच्चारिला. कलेचा उपयोग काय हेच तो दहा वर्षांचा मुलगा जणू इच्छीत होता. त्याच्या प्रश्नाचे उत्तर देण्याची माझ्यांत शक्ति नव्हती, धैर्य नव्हते, हिम्मत नव्हती.

''चित्रकला म्हणे कशासाठी? अरे तुम्ही काही तरी काढता व ते पाहून तुम्ही तसे करता.'' सेमका म्हणाला.

''अरे त्याला एखाद्या इमारतीचा नकाशा करणे वगैरे म्हणतात. ती चित्रकला नव्हे. निरनिराळया आकृती, देखावे, पशुपक्षी हे काढायचे म्हणजे चित्रकला. तिचा काय उपयोग!'' फेडका बोलला.

सेमका हा व्यवहारी होता. फेडकाच्या बोलण्याने तो डरला नाही, हरला नाही. त्या झाडावर काठीने जोराने हाणीत तो म्हणाला, जरा उपहासानं म्हणाला ''ही काटी कशासाठी, आणि हेझाड कशासाठी?''

 

''असा आमच्या दोघांच्यामध्ये नको पुन्हा येऊ जा पुढे नाही तर रहा मागे... फेडका जरा रागाने त्या गरीब व गोड प्रोकाला म्हणाला. फेडका इतका भावनोन्मत झाला होता की तो निष्ठुरही झाला. तो क्षुब्ध झाला होता. परंतु सुखी होता. माझी दोन बोटे त्याने धरून ठेविली होती. आपल्या सुखांत कोणी व्यत्यय आणू नये, आम्हा दोघांत कोणी येऊ नये, म्हणून माझी बोटे त्याने पकडून ठेवली होती.

''हं पुढे सांगा ना आणखी. किती छान आहे गोष्ट...'' तो म्हणाला.

आम्ही जंगलावरून गेलो. आता जंगल मागे राहिले. आम्ही आता दुस-या बाजूने गावाकडे वळलो.

गावांतील दिवे दिसू लागताच मुले पुन्हा म्हणाली, ''आणखी एक चक्कर मारू या. येता का? पुन्हा हिंडू. इतक्यांत घरी कशाला?''

मुकाटयाने आम्ही चाललो होतो. बर्फाचा नुसता खच पडला होता व तो तुडवीत जावे लागत होते. या बाजूला रहदारी फारशी नसल्यामुळे बर्फ घट्ट झालेला नव्हता. ढोपर ढोपर बर्फमय चिखलातून आम्ही जात होता. आमच्या डोळयासमोर शुभ्र अंधार दिसत होता. अभ्रे खाली आली होती. जणू ते शुभ्र मेघ, आमच्या डोक्यावर कोणी रचिले होते. खाली शुभ्र बर्फ व वरती शुभ्र अभ्रे! शुभ्रत्वाला सीमा व अंत नव्हती. जिकडे तिकडे पांढरेच पांढरे. झाडांच्या उघडया बोडक्या डोक्यांवरून वारा गाणी गात होता, तो वारा दूर जंगलांत होता. तेथील तो आवाज होता. आम्ही ज्या ठिकाणी होतो तेथे सारे शांत होते.

एका शूर कॉकेशियनाची मी गोष्ट सांगितली. शेवटचा प्रसंग सांगितला. गोष्ट संपली. त्या कॉकेशियन वीराभोवती शत्रूचा गराडा पडलेला असतो. तो स्वत:च आपले मृत्यूगीत जणू म्हणतो व छातीत खंजीर खुपसून घेतो. शत्रूच्या हातून मरण्याऐवजी स्वत:च्या हातांनीच स्वत:ला मारतो. गोष्ट संपली, परंतु कोणी बोलेना.
''आजूबाजूला शत्रू उभे असताना त्याने गाणे का बरे म्हटले?'' सेमकाने विचारले.

''अरे तो मरणाची तयारी करीत होता असे नाही का त्यांनी सांगितले?'' फेडका जरा स्निग्ध व दु:खी स्वराने म्हणाला.

''मला वाटते की त्याने ती शेवटची प्रार्थना म्हटली असावी.'' प्रोंका म्हणाला.

प्रोंकाचे म्हणणे सर्वांना पटले. बरोबर प्रार्थनाच ती. फेडका एकदम थांबला व म्हणाला, ''तुमच्या आत्याचा कोणी गळा कापला होता. मागे तुम्ही ती हकीगत सांगितली होती. पुन्हा सांगा ना ते सारे.'' अंगावर शहारे आणणा-या आणखी गोष्टी त्याला पाहिजे होत्या. अजून त्याची तृप्ति झाली नव्हती. ''सांगा, तुमच्या आत्याचा तो खून कसा झाला, सांगा.'' तो पुन्हा म्हणाला.

मी ती भयंकर हकीकत पुन्हा एकदा सांगितली. माझ्याभोवती न बोलता ते तिघे उभे राहिले. माझ्या चर्येवरचे हावभाव ते पहात होते.

''आणि त्याला पकडले.'' - सेमकाने विचारले.

   

पुढे जाण्यासाठी .......