बुधवार, जुलै 24, 2019
   
Text Size

क्रांती

''तो अनंताचं दर्शन होत असता जन्मलेला आहे.'' माया म्हणाली.

एके दिवशी रात्री प्रार्थना झाल्यावर तेथेच अंगणात सारी बसली होती. दयाराम, रामदास, गीता, माया तेथे होती. मायेच्या मांडीवर मुलगा झोपला होता. परंतु क्रांती खेळत होती. ती आता रांगू लागली होती. स्वैरसंचार करू लागली होती. एकदम रामदास तेथून उठून गेला व गच्चीत जाऊन उभा राहिला. दूर पाहू लागला.

''काय पाहता दूर?'' मायेने खालून विचारले.

''ते पाहा, पहाड पेटले आहेत. वर या. बघा. लाल-लाल शिलगले आहेत.'' रामदास म्हणाला.

सारी मंडळी वर आली. तो भव्य भीषण देखावा बघू लागली.

''असाच भडका उडेल एक दिवस. मुकुंदराव, मोहन, शांता, मीना यांनी बी पेरलं, क्रांतीचं बी पेरलं. त्याचा महावृक्ष होईल. त्यांनी ठिणगी पेटवली, त्यातून आगडोंब उठेल, सर्वत्र अशांतता आहे. जगात युध्दाचे गडगडाट होत आहेत. प्रचंड उलथापालथी होतील. लहानगी क्रांती विश्व व्यापून उरेल.'' रामदास जणू भविष्यवाणी बोलत होता.

''सर्व देशांतून क्रांती होईल. जगातील पिळले जाणारे सारे एक होतील. जगातील श्रमजीवी जनता एक होईल. सर्व जगाचा एक झेंडा होईल. महान स्वप्न सत्यसृष्टीत येईल. सारा संसार सुखाचा होईल. जगङ्व्याळ क्रांती खरीखुरी शांती आणील.'' दयाराम म्हणाला.

''क्रांती, होशील ना तू मोठी? व्यापशील का सारं जग?'' गीतेने विचारले. लहानग्या क्रांतीने चिमुकले हात पसरले.

इन्किलाब झिंदाबाद !

 

२९. भविष्यवाणी

माहेराहून माया मनोहर बालक घेऊन परत आली होती. प्रद्योतचे लग्न लावून आली होती. गीतेचा व दयारामचा विवाह झाला होता. आश्रमाला मीनाच्या वडिलांची मदत आली होती. क्रांती सर्वांची होती. एकाच पाळण्यात कधी क्रांती व कधी क्रांतिकुमार यांना झोपवण्यात येई.

मोहनने मरता-मरता केलेला पाळणा गीता म्हणे आणि माया, तीही एक पाळणा म्हणे. मुकुंदरावांनी तो पाळणा मायेला कधीच करून दिला होता. तो पाळणा बंगालमध्ये बाळ पाळण्यात घालताना म्हणण्यात आला होता. माया गोड आवाजात पाळणा म्हणे. गीता एके दिवशी म्हणाली, ''मला उतरून घेऊ दे तुमचा पाळणा. माया म्हणू लागली व गीता उतरून घेऊ लागली.

बाळा जो जो रे । बाळ जो जो रे ।
सुख-कंदा, अभिनवपरमानन्दा, बाळा जो जो रे ॥ धृ.॥

तू भगवंताचे, सानुले रूप परम चांगले,
आलासी भुवनी, सुंदरा,मनोहरा, सुकुमारा ॥बाळा.॥

तू शुभ मंगल, उज्ज्वल, महाराष्ट्र बंगाल -
ऐक्याची मूर्ति, निर्मळ, तेजाळ, स्नेहाळ ॥ बाळा.॥

भेदाभेद किती भारती, नष्ट करायासाठी
आली तव मूर्ती, मोहना-अतुल-मधुर लावण्या ॥ बाळा.॥

रोमी-रोमी तुझ्या, सुस्वर-वरदा, भागिरथी नी गोदा
मातांचे प्रेम, अनुपम, विपुल, विमल, उत्तम ॥बाळा.॥

बाळा मोहना, भूषणा, निजकुलनवमंडना
भूषण संसारा, तू होई होई, भारत विभवी नेई ॥बाळा.॥

तू आमची आस, उल्हास, सुखद बंधुवृंदास
झिजुन अहोरात्र, हो पात्र, होई पवित्र-चरित्र ॥ बाळा.॥

सद्गुण लेणी तू, लवोनी, शीलावर पांघरुनी
प्रेमाची वंशी, वाजवी, भारतभू हर्षवी ॥ बाळा.॥

होई वीर गडया, मार उडया, करि क्रांतीचा झेंडा
बळकट दृष्ट धरुनी, क्रांती करी, भारतभू उध्दरी ॥ बाळा.॥

हो दीर्घायुषी, होई ऋषी व सत्कीर्ती वधूसी
हेचि मागतसे प्रभूपाशी, देवो करुणा-राशी ॥ बाळा.॥

''गोड आहे नाही पाळणा?'' मायेने विचारले.

''परंतु मोहनचा अधिक परिणाम करतो.'' गीता म्हणाली.

 

मी हिंदुस्थानभर भटकल्ये. किती संकटातून गेले. विश्वभारतीत तुमचा पत्ता लागला. तेथे तुमचा मोठा फोटो पाहिला. किती आनंद झाला तेव्हा. 'भेटले-भेटले' असं मी नाचत म्हटलं. तेथील मंडळींनी मला वेड लागलं आहे असं ठरवलं. मी वेडीच होते. प्रेमवेडी होते. प्रेमवेडी, मुकुंदाची वेडी. '' मीना म्हणाली.

''ते दहा हजार रुपये आणलेस तेव्हा वडील काय म्हणाले? त्यांच्याकडूनच आणलेस, मी समजलो.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''मी तुमची वेडी व वडील माझ्यासाठी वेडे. ते रोज गावाबाहेर टेकडीवर जात अन् माझी वाट बघत. 'एक दिवस मिनी येईल' असं म्हणत आणि मला समोर पाहताच रडू लागले. 'आलीस? दया आली पित्याची,' असं म्हणू लागले. मला जायचं आहे लगेच. असं जेव्हा सांगितलं तेव्हा म्हणाले, 'जा; हे सारं तुझं आहे. घेऊन जा.' 'मला दहा हजार रुपये आता द्या' मी म्हटलं. त्यांनी पुडकी आणून दिली. मी निघताना ते म्हणाले, ''मिने, मी आता वाचणार नाही. तू गेलीस म्हणजे तुझ्यासाठी थांबलेले प्राण उडून जातील. ही सारी इस्टेट कोणाला देऊ, सांग.' मी सांगितलं, 'सोनखेडीच्या दयारामच्या आश्रमाच्या नावे करा.' ते म्हणाले, 'बरं, तसं करून कागद पाठवीन.' परंतु त्या दिवशी पावसातून तुम्हाला आणलं. ओळखलं का मला?'' तिने विचारले.

''मला फक्त त्या कित्येक वर्षांपूर्वीच्या गोष्टींची आठवण झाली. मला घेऊन अशीच तू घोडा पळवीत होतीस. मी ओळखलं नाही. परंतु दारापाठीमागे लपून उभी राहिलीस तेव्हा ओळखलं व पळालो. भीतीनं का आनंदानं देवाला माहीत. मी आता डोळे मिटतो. तूही मीट.'' ते म्हणाले.

''मृत्यूला येऊन भेटू दे. आपण उघडेच ठेवू. ओठ बोलू देत. डोळे बघू देत. कान ऐकू देत. माझी खाट जरा जवळ ठेवायला सांगा. म्हणजे हातही हातात राहील. हातात हात घेऊन स्वर्ग चढू म्हणजे पडणार नाही. खरं ना? हसलेत. हसा जरा. मीनेकडे बघून  गोडसं हसा.'' ती म्हणाली.

इतक्यात रामदास आला.

''काय बातमी?'' दयारामने प्रश्न केला.

''पगारवाढ २० टक्के नाही, परंतु १७॥ टक्के मिळाली. तडजोड केली. मागील पगार पूर्वीचाच. उद्यापासून नवीन करार. या पाहा कामगारांच्या विजयगर्जना- 'क्रांती यशस्वी होवो' रामदास म्हणाला.

''मी आता सुखानं मरतो, सुखानं झोपतो.'' मुकुंदराव म्हणाले. मीना व मुकुंदराव दोघांना ग्लानी आली होती.

''हे पाहा माझे बाबा वर चालले. आपल्यापुढे त्या पाहा शांताबाई, ते मोहन. चला, चला.'' मीना जणू वातात बोलत होती.

बाहेर हजारो कामगारांचा समुद्र उचंबळला होता.

''माझी खाट जरा सरकवा ना तिकडे.'' मीना म्हणाली.

रामदासने मीनेची खाट मुकुंदरावांजवळ आणली. मीनेने मुकुंदरावांचा हात घेऊन हातात ठेवला. दोघांचे डोळे मिटले होते. इतक्यात गीता आली. चिमुकली क्रांती तिच्या हातांत होती. तिने ती लहानगी क्रांती मुकुंदराव व मीना यांच्याजवळ नेली.

''क्रांती चिरायू होवो !'' हजारो किसान-कामगार बाहेर गर्जले. मुकुंदराव व मीना यांनी डोळे उघडले. तो त्यांच्याजवळ कोण होते? ती छोटीशी बिटुकली धिटुकली क्रांती. दोघांनी आपले हात क्रांतीच्या अंगावरून फिरविले.

''क्रांती चिरायू होवो.'' दोघांनी क्षीण स्वरात म्हटले.

गीता क्रांतीला घेऊन उभी राहिली. रामदास, दयाराम, अहमद उभे राहिले. मीनेने मुकुंदरावांचा हात अधिकच एकदम बावळट धरला. दोघांनी एकमेकांकडे पाहिले व कायमचे डोळे मिटले. चिर-मीलन झाले; चिर-जीवन आले.

   

''दयाराम, माझ्या खोलीत व तेथे कपाटात एका सुंदर रुमालात एक शाल गुंडाळलेली आहे ती घेऊन ये.'' मुकुंदराव हळूच म्हणाले.

दयाराम गेला. तेथे आता कोणी नव्हते. मीना पलंगावरून उठू बघत होती. तिला उठवत नव्हते. शक्ती नव्हती. परंतु सारी शक्ती ती एकत्र करू पाहात होती. खाटेचा आवाज कुरकुर होत होता. मुकुंदराव एकदम चमकले. ते एकदम कुशीवर वळले व ''मीना, उठू नको. पडशील. येथे कोणी नाही.'' ते म्हणाले. ''कोणी नाही? तुम्ही आहात ना? कोणी नाही म्हणूनच उठू दे. तुम्हाला मिठी मारून मरू दे, तुमच्या पायी कुडी पडू दे. मी येणार भेटायला. तुमची मिनी या नात्यानं तुम्हाला उठते भेटायला. ही पाहा उठले. आले.'' असे म्हणून बावरलेली मीना खरेच उठू लागली.

''मीना, माझं नाही ऐकावयाचं?'' मुकुंदरावांनी विचारले.

''तुमचं नाही ऐकावयाचं तर कोणाचं?'' ती म्हणाली.

''मग पडून राहा. उठू नको. तू का माझ्या जीवनात नाहीस? तू दिलेली शाल, दिलेली नाही तरी मी तुझी खूण म्हणून पळविलेली शाल, माझ्याजवळ आज इतकी वर्षं झाली तरी आहे. नीज, पडून राहा, थोडी कळ सोस. हे देहाचे पडदे गळून पडतील व आत्मे कायमचे भेटतील. देहांचा आंतरपाट धरून मृत्यू मंगलाष्टकं म्हणेल व अंतरपाट पटकन टाळी वाजवून दूर करून तुझ्या-माझ्या आत्म्याचं चिर लग्न लावील. मीना, पडून राहा.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''परंतु माझ्याकडचे तोंड तिकडे नका पुन्हा वळवू. तुम्हाला माझ्याकडे नसेल बघायचं तर तुम्ही डोळे मिटून पडून राहा. मी तुम्हाला पाहत राहीन. तुम्हाला बघत बघत जीवनात साठवीत मीना डोळे मिटील. मीनेचं मीनत्व मरेल व मीना म्हणजे तुम्हीच व्हाल.'' ती म्हणाली.

दोघे शांत होती, दयाराम शाल घेऊन आला.

''दयाराम, ही शाल माझ्या अंगावर घाल. ही शाल माझं प्रेतवस्त्र होऊ दे.'' मुकुंदराव म्हणाले.

दयारामने ती शाल त्यांच्या अंगावर घातली.

''किती सुंदर दिसता तुम्ही !'' मीना म्हणाली.

''तो परमेश्वर किती सुंदर असेल.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''माझे परमेश्वर तुम्ही. मीना लहान आहे. तिला लहान देव पुरे. साडेतीन हात देहातील देव पुरे. तुम्ही मोठे आहात. तुम्हाला विश्वंभर पाहिजे. तुम्हाला तो डोळे उघडे ठेवून दिसणार नाही. डोळे मिटून त्याला पाहावं लागेल. परंतु माझा देव मला उघडया डोळयांनी दिसतो. गोड-गोड देव.'' मीना म्हणाली.

''मुकुंदराव, मीनाबाई, तुम्ही बोलू नका, थकवा येईल.'' दयाराम म्हणाला.

''वेळ तर थोडा आहे. बोलून घेऊ दे. सार्‍या आयुष्यातील, शेवटच्या क्षणी बोलून घेऊ दे. आता थकवा नाही. उलट अपार उत्साह वाटतो आहे.''

''मिने, मी येथे आहे हे तुला कसं कळलं?'' मुकुंदरावांनी विचारले.

 

२८. चिर-मीलन

दवाखान्यातील एका प्रशांत दालनात दोन खाटा होत्या. एकीवर मुकुंदराव होते. दुसरीवर कोण आहे ते? हे आनंदमूर्ती नव्हते. कोण आहे ते? ''मरणाच्या दारी आपण आहो. आताही या गरीब मीनेकडे नाही का पाहणार? मरताना तरी आपलं लग्न लागू दे. जे जीवनानं झालं नाही ते मरणानं होऊ दे. मंगल मरण. रामदास, त्यांना माझ्याकडे तोंड करायला सांगा. त्यांना वळवत नसेल तर माझी खाट उचलून तिकडच्या बाजूला न्या. मी त्यांच्याकडे वळून बघेन.'' मीना डोळयात पाणी आणून म्हणाली.

रामदास तेथे रडत होता. काय करील बिचारा?

''तुम्ही वळता का त्या बाजूला? नका निष्ठुर होऊ. मरताना सर्वांनी मृदु व्हावं. मुकुंदराव, मी तुम्हाला सांगावं असं नाही. मीनाबाईंची इच्छा पूर्ण करा. मरताना तरी त्यांच्याकडे मीना म्हणून बघा. त्यांचा हात हातात घ्या. वळवू का कुशीवर?'' रामदासने विचारले.

''नको रामदास. आता सर्व लक्ष देवाकडे वळू दे. बाकीचे सारे विचार, सारे विकार गळू देत.'' मुकुंदराव म्हणाले.

रामदास, दयाराम, अहमद तेथे बसले होते; इतक्यात रामदासला भेटण्यासाठी कोणीतरी आले. म्हणून तो बाहेर गेला.

''रामदास'' मुकुंदरावांनी हाक मारली.

''तो बाहेर गेला आहे. कोणी तरी आले आहे महत्त्वाच्या कामासाठी. येईल लवकरच.'' दयारामने सांगितले.

रामदास आत आला.

''कशाला हाक मारलीत?'' त्याने विचारले.

''कामगार शांत आहेत ना? ते शांत राहावेत म्हणून मी प्रार्थना करीत आहे.'' मुकुंदराव डोळे मिटूनच म्हणाले.

''मालकांनी तडजोडीसाठी बोलावलं आहे. आताच एक डायरेक्टर भेटायला आले होते. मी व अहमद जातो, जाऊ ना?'' रामदासने विचारले.

''जा. कामगारांची उपासमार संपो. किती दिवस शांत राहिले !'' ते म्हणाले.

''मीसुध्दा किती दिवस शांत राहिले? मरेपर्यंत शांत. पाहा ना माझ्याकडे वळून. माझ्याकडे पाहणं म्हणजेही का पाप? त्या दिवसापासून मी मीना आहे हे तुम्हाला कळलं होतं. पुरुषाच्या वेषात मी असले म्हणजे बघवतं वाटतं माझ्याकडे? मला पुरुषाचा पोषाख द्या रे कोणी ! हे डोक्यावरचे केस कापा, नाही तर झाका. काय करू मी? सार्‍या जगाला सुखवू बघता व एका प्रेमळ सतीला मात्र रडवता.'' मीना बोलू लागली.

   

पुढे जाण्यासाठी .......