सोमवार, आँगस्ट 19, 2019
   
Text Size

गोड निबंध - २

बंकीमचंद्र हे उत्कृष्ट पहिल्या दर्जाचे गद्य-लेखक होते.  त्यांनी पद्य मात्र मुळींच लिहिलें नाहीं असें म्हटलें तरी चालेल.  एक दिवस बंकीमबाबूंच्या मुलीनें त्यांना प्रश्न विचारला, 'बाबा, तुमि तो बहुत गद्य लिखते पारे तार पर पद्य कि ना लिखत्ते जारी? ' तेव्हां बंकीमबाबू तेजस्वी दृष्टींने म्हणाले, ' बाळ मी एकच कविता लिहिली आहे.  एकच गाणें रचलें आहे.  परंतु तें गाणें तुझ्या पित्याचें नांव अजरामर करील.'  बंकीमचंद्रांचे असें काणतें बरें तें गाणें?  होय तेंच ' वंदे मातरम् ' हेंच तें उत्कृष्ठ  देशभक्तींचें गाणें.  डोळयांतील अश्रूंनी हृदयाच्या वीणेच्या अनंत तारा सामस्यानें वाजत असतां हें लिहिलेले आहें. वाल्ट व्हिट्मन हा अमेरिकन कविता म्हणत असे, 'माझ्या काव्याच्या पुस्तकाला जो कोणी हात लावील, तो पुस्तकास हात लावीत नसून पुस्तककर्त्याच्या हृदयालाच जणूं स्पर्श करतो.' त्याप्रमाणें या गीतामध्येंहि गीतकाराचें हृदय ओतलेलें आहे.  ज्या वेळेला आजूबाजूच्या परिस्थितीचा विसर पाडून मनुष्य वर्ण्य वस्तूंशी तन्मय होते, तेव्हां त्या दिव्य समाधीमध्येंच असें गीत बाहेर पडतें!

बंकीमचंद्रासारख्या साहित्यसम्राटानें हें गीत रचलें व प्रथम वंगीय कविसम्राट रवींद्र यांनी कलकत्त्याच्या एका सभेंत तें गाऊन दाखविलें.  बंकीम हें कांही संगीतज्ञ नव्हते.  त्यांनी स्फूर्तीच्या रंगात गीत तर रचिलें.  भराभरा शब्दरत्नें आलीं, तशी त्यांनी जडावाची माळ केली!  या गाण्याला कोणता ताल लावावा कोणता राग लावावा, हें संगीतज्ञांनीं पाहून घ्यावें.  जडावाची माळ आहे, ती पटवेक-याकडें नेऊन कशी पटवावी, कोणते गोंडे लावावे, कोणत्या रंगाचा गोप लावावा, हें ज्याचें त्यांनें ठरवावें.  रवींद्रनाथ हे बंकीमांहून वयानें लहान.  त्या वेळेस रवींद्र अगदीं तरुण होते.  रवींद्र उत्कृष्ठ  गाणारे आहेत त्यांचा आवाज मधुर, उंच, कोमल हवा तसा आहे.  कलकत्त्याला एकदां सभा भरली असतांना तरुण रवींद्राला बंकीम म्हणाले, 'तुमि ओई गीत गुलि गाय छो - तुम्ही हें गीत म्हणून दाखवा.'  रवींद्रानीं म्हणून दाखवलें.  ते दिव्य गीत स्वर्गीय कंठांतून सुस्वर आलापानें बाहेर पडलें व स्वर्ग पृथ्वी तटस्थ झाली.  त्या दिवसापासून हें गीत सर्वत्र  पसरलें.  ही तान हिंदुस्थानच्या कानाकोप-यांत वायुदेवानें नेली.  त्या दिवसापासून या गीताने सर्वांना वेडें केलें; अनंतांना देशभक्ती शिकविली; देशप्रीति दाखविली; मरायला आणि हंसायला तयार केलें;  भारतमातेची पूजा करावयास तेहतीस कोटीं लेकरें तयार होऊं लागली.


* * * * * * *

 

आज आपलें कोणतें गीत राष्ट्रीय गीत म्हणून म्हटलें जातें बरें?  कोणतें राष्ट्रीय गीत म्हटल्याबद्दल १९०८ ते १९१० या काळांत तरुणांना तुरुंग पहावे लागत किंवा फटके खावे लागत?  कोणतें असें तें राष्ट्रीय गीत कीं, जें बारिसाल येथें १९२२ मध्यें प्रांतिक परिषदेच्या वेळीं म्हणूं दिलें नाहीं म्हणून, देशबंधु तुरुंगात असतांना वाघासारखे चवताळले होते आणि त्यांना अन्नसुध्दां गोड लागलें नाहीं? असे कोणतें गीत कीं जें लाखें लोकांस स्फूर्ति देईल, जें लाखों लोकांच्या मनांत देशभक्ति सजवील?  असें कोणतें तें गीत कीं जें यावच्चंद्रदिवाकरौ -- जोपर्यंत भारतवर्ष आहे तोंपर्यंत निनादत राहील? प्रतिभेचें, देवि शारदेंचें, असें कोणतें तें दिव्य अपत्य?  काव्यशक्तीनें आपल्या हृदयांतून काढलेलें कोणतें तें रत्न?  कवीनें समाधि स्थितींत जाऊन जनतेला दिलेला कोणता तो दिव्यरूप मेवा?

तें गीत म्हणजे ' वंदे मातरम्.'  एक काळ असा होता कीं, जेव्हां हें गीत गातांच साहेब लाल होऊन जात.  ' वंदे मातरम् ' म्हणतांच म्हणणाराच्या अंगावर फटके उडत.  असें हें दिंव्य राष्ट्रीय गीत कोण्या भाग्यवंतानें, कोणा वाग्देवीच्या प्रियपुत्रानें लिहिलें?  ज्या बंगालमध्यें प्रथम इंग्रजांनी खंबीर पाय रोंवला त्या वंगभूमींत या अतुलनीय गीताचा जन्म झाला आहे.  ज्या प्रदेशांत विशाल गंगा, ब्रह्मपुत्रा, मेघना, पद्मा अशा तीन तीन मैल रुंद नद्या वाहतात, जेथें जमीन सपाट व सुपीक आहे, जो प्रदेश जगांत अत्यंत सधन म्हणून प्रसिध्द आहे अशा या वंगीय भूमींत या गीताचा जन्म झाला आहे.  ज्या बंगालमध्यें अलौकिक बुध्दीचे व अलौकिक भावनांचे पुरुष झाले व होत आहेत त्यांचे हें अत्यंत तेजस्वी अपत्य आहे.  भावनाप्रधान विशाल मनाच्या बंगालनें हें गीतरत्न भारतीय जनतेला दिले आहे.  ज्या ईश्वरी कृपेच्या पुत्रानें आपल्या प्रसादपूर्ण हृदयांतून हें गीत जनतेला दिलें त्याचें नांव बंकीमचंद्र.  काव्यांत जें रवींद्राचें स्थान-तें- वाङ्मयांत बंकीमांचे आहे.  कादंबरी क्षेत्रांत त्यांनी फार थोर कामगिरी केली आहे.  बंगाली वाङमयांत कादंबरी व काव्य यांतील वाङमय श्रेष्ठ आहे.  बंकीमचंद्रांनीं जवळ जवळ १५ कादंब-या लिहिल्या.  त्यांच्या कादंब-या फार मोठया नाहींत.  १५०-१७५ पानांची म्हणजे त्यांची फार मोठी कादंबरी!  परन्तु तेवढया पानांतच बंकीम शृंगार, वीर, करुण इत्यादि रसांचा कल्लोळ उडवून देतात!  त्या कादंबरींत एक आनंदमठ ही ऐतिहासिक कादंबरी १७५७-१७६० च्या काळांतील आहे.  कलकत्त्याच्या आजूबाजूस त्यावेळेस संन्याशांनी बंड केले होतें.  हे संन्याशांचे बंड म्हणून वंगीय इतिहासांत प्रसिध्द आहे,  ही कादंबरी अत्यंत उज्ज्वल आहे, उदात्त व ध्येयपूर्ण आहे.  तिच्यांत देशभक्ति भरलेली आहे.  तींत ग्रंथकारानें जणूं काय आपलें हृदय ओतलें आहे.  बंकीमचंद्र हे ज्या ज्या वेळेस उत्कृष्ठ लिहीत त्या त्या वेळेस त्यांच्या मनांवर व शरिरावर परिणाम होत असे.  ते म्हणत 'मी जेव्हां माझ्या उत्कृष्ठ कादंब-या लिहिल्या, किंवा त्यांतील उत्कृष्ठ भाग लिहिले, तेव्हां मला रोजच्या चौपट भूक लागत असे.' असे स्वत:चे रक्त त्यांनी या ग्रंथांत ओतलें आहे.

 

३५ ' वंदे मातरम् '

आपलें राष्ट्रगीत काय सांगते?

राष्ट्रीयत्वाची भावना ही अर्वाचीन आहे.  अखिल भारतवर्ष हा माझा आहे, ही वृत्ति अलीकडील आहे.  पूर्वी प्रांतिक स्वाभिमान देखील उत्कट असा असें.  वाङ्मयांत त्याचे प्रतिबिंब पडलेले दिसत नाहीं.  कवींने रोमांचयुक्त होऊन अभिमानानें, प्रेमानें महाराष्ट्रभूंचें यशोगान केले आहे, असे मराठी वाङ्मय कोठे आहे?  राष्ट्रीय भावना आज जागृत झाली असली तरी ती आपल्या हाडींमासीं खिळून जाण्यास आणि आपल्या बोलण्या चालण्यांत व कृतीत दिसून येण्यांस अजूनहि बराच अवकाश आहे.

मनुष्य ज्या भूमींत राहतो ती त्याला प्रिय असते.  दक्षिण आफ्रिकेत राहणा-या नीग्रोला तेथील उष्ण हवा प्रिय वाटत असेल; वाळवंटातील अरबाला ती उन्हांत चमकणारी व मृगजळ प्रसवणारी वाळूच हि-यांच्या राशीहून प्यारी असेल.  प्रदेश कसाहि असो; जेथें आपण जन्मलों, राहिलो, वाढलों, खेळलों, जेथे आपलें पूर्वज राहिले; पराक्रम करते झाले, जेथील संस्कृति आपल्या रोमरोमांत भरलेली असते, जेथील थोर पुरुषांच्या कर्तबगारीचे, वैभवाचे, सत्कीर्तीचें आपण वारसदार होतों, जेथें आपला धर्म, आपलें कर्म, आपलें शर्म, आप्त गणगोत, आपल्या विद्या, कला, वाङमय इतिहास यांचा उत्कर्ष झाला तो भूप्रदेश कोणाला प्राणाहून प्रिय होणार नाहीं?   ज्याला म्हणून मन आहे, हृदय आहे, कृतज्ञता आहे त्याला ती भूमि प्रिय वाटल्याशिवाय राहणार नाही.

जगांतील प्रत्येक राष्ट्राच्या वाङ्मयांत त्या त्या राष्ट्राचीं स्फूर्तिप्रद अशीं गानें आहेत.  राष्ट्राची कीर्ति , उज्वलता, इतिहास, वैभव, तेज, सौन्दर्य, ही जरी अनेक कवींनी काव्यांत वर्णिलेली असलीं तरी त्या सर्वच काव्यांना राष्ट्रीयत्व प्राप्त होत नाही.  आकाशांतील अनेक ता-यांमध्ये तेजस्विता असली तरी चंद्राची शोभा अवर्णनीयच ठरते.  त्याप्रमाणें राष्ट्राच्या वैभवाची अनंत गाने असलीं तरी एकाद दुसरेंच गान अखिल राष्ट्रीय होऊन त्याला अग्र पूजेचा मान मिळत असतो. 

जे दिव्य गीत ऐकून शूरांचे बाहु स्फुरतील, वृध्दसुध्दां उभे राहतील, स्त्रिया मरावयास पुढें येतील, तरुण हंसत गोळे झेलतील, असें गान इंग्लंड, फ्रान्स, जर्मनी या प्रत्येक राष्ट्राचें आहे.  नेपोलियनचे लाखों शिपाई ' ला मार्सेलिस ' गाणे गातच विजय मिळवीत.  बँडवर हें गाणें सुरू होतांच हृदय उचंबळून येतें, दिव्य शूरता व प्राणाबद्दलची बेपर्वाई मनांत उभी राहते आणि आपली भूमि हेंच सर्वस्व आहे असें वाटू लागतें.

भारतात राष्ट्रीय वृत्तीचा जन्म ही एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट घडून आली आहे.  सर्व भारतवर्ष माझा ही भावना मनांत बाळगून प्रांतिक अभिमान शिथिल होत आहेत.  आपल्या वाड.मयात हा फरक दिसून येतो.  आपण जी गाणीं गातों त्यांत प्रांतिक देशभक्तीची गानें असली तरी ज्या वेळेस सर्व भारतातील प्रतिनिधी एकत्र येतात त्या वेळेस प्रांतिक वातावरण सोडून आपणांस वरच्या वातावरणांत जाणें भाग पडतें.  आधीं विशाल मग संकुचित.  आज हिंदुस्थानांतील निरनिराळया भाषांत राष्ट्रगीतें झालीं आहेत.  परन्तु अखिल भारतीय होण्याचा मान यांपैकी १/२ गीतांनाच प्राप्त झाला आहे.

   

(४)  संयुक्त प्रांतात म्हणे मुसलमानांना सवलती किती?  तुमचे लोकशाही पक्षाचे श्री जमनादास मुंबइर्त मंत्री असतां सोन्यामारुति प्रकरण झालें.  जमनादासांनी कां मुसलमान झोपडले? हिंदु सत्याग्रही त्यांच्या कारकीर्दीत तुरुंगांतच घातले ना? मग संयुक्त प्रांतांत तर अधिकच परिस्थिति कठीण आहे.  तेथे केवळ लोकसंख्येची हिशेबी वृत्ति ठेवून भागत नाहीं.  तुम्ही मंत्री असता तर काय केलें असतेंत हें तुमच्या जमनादासी सोन्या मारुति प्रकरणांतील इतिहासानें कळून येत आहे.

(५) काँग्रेस मुसलमानधार्जिणी आहे असें तुम्ही म्हणतां.  मुस्लीम लीगवाले काँग्रेस हिंदुधार्जिणी आहे असें म्हणतात.  तेव्हां हे दोन्ही आरोप परस्पर खंडिले जाऊन काँग्रेस सर्वांचा सांभाळ करणारीं ठरते.  काँग्रेसला शिव्या देण्यांत का होईना हिंदुमहासभा व मुस्लीम लीग यांची एकी आहे ही त्यांतल्या त्यांत आनंदाची गोष्ट.

(६)  मुसलमान अत्याचार करतात.  आधीं हिंदुमहासभावाल्यांनी हरिजनांवरील अत्याचार दूर करावे.  स्वत:तील श्रेष्ठ-कनिष्ठपणा दूर करावा.  यजुर्वेदी, ऋग्वेदी प्रकार बंद करावे.  मग मुसलमानी अत्याचारंकडे वळूं.  अमळनेरच्या मिलमधील स्त्रियांची अब्रू कशी विकली जाते याची चौकशी जर तेथील तत्त्वज्ञानांतील कांही तत्त्वज्ञानी, मिलमधील हिंदु अभिमानी करंदीकर, दलाल वगैरे, तसेच गांवातील स्त्रियांच्या अब्रूची चाड असणारे, इतर करतील व ती पै किंमतीची होऊं नये म्हणून हे कारखाने सारे राष्ट्राच्या मालकीचे व्हावेत म्हणून क्रांति करावयास उठतील तर यांना नीतीची व धर्माची चाड आहे असे म्हणता येईल.

गरिबीमुळें हिंदुस्थानांत सर्वच स्त्रियांची विटंबना आहे.  मिलमधून स्त्रियांना नरकासारख्या स्थितींत रहावे लागतें.  पोटासाठी, पोटच्या पोरासाठीं इतरत्रहि स्त्रियांना अब्रूचें मोल द्यावें लागतें. अब्रूचा हा वध हिंदुमहासभावाल्यांस दिसेल तर ते सामाजिक क्रांति करावयास ऊठतील.

परंतु अशी सामाजिक क्रांति करावयाची भाषा ऐकतांच ते अधर्म अधर्म म्हणून शंख करतात.  कोण एक महान् हिंदूमहासभावाले पुण्याच्या सभेंत एकदां बोलले, ' साम्यवाद राष्ट्रांतील धनदौलत समाईक करणार.  आमच्या स्त्रियांचीहि वाटणी करणार का?'  या हिंदुमहासभावाल्यांची स्त्रियांकडे आपली एक मालमत्तेची वस्तुं असें पाहण्याची अशी ही दृष्टि आहे.  स्त्रिया म्हणजे जणु एक मालकीची भोग्य वस्तु आहे!  साम्यवादी लोकांची ती दृष्टि नाहीं.  तें स्त्रियांची वाटणी नाहीं करणार.  स्त्रियांना आत्मा आहे, स्वातंत्र्य आहे असें ते मानतात.  स्त्रियांना ते जड समजत नाहींत.  स्त्रियांना जड समजणा-या, घरींदारीं त्यांना केवळ सुखीदु:खी गुलामाप्रमाणें वागविणा-या अशा या हिंदुमहासभावाल्यांस स्त्रियांची अब्रु ही वस्तु काय हें कळावयांस अद्याप शेंकडों जन्म घ्यावे लागतील. स्त्रियांची अब्रु मग एकटा मुसलमान गुंडच दवडीत नसून सर्वत्रच दवडली जात आहे, हे सत्य त्यांना समजून येईल.  मग जळगांव, धुळें, अमळनेर वगैरे कारखान्यांतील स्त्रियांची विटंबना त्यांना दिसेल.  त्या कारखानदारांविरुध्द बंडाचा झेंडा घेऊन ते उभे रहातील.  परंतु मग शेटजींकडून लाखें रुपये मिळणे बंद होईल. ज्याला ज्याला लाखों मायबहिंणींची अब्रु वांचवायची असेल तो साम्यवादाची दिव्य स्थापना करण्यासाठीं सारें जीवन देईल.  स्त्रियांची विटंबना हिंदुमहासभावाले वा अन्यवाले यांना थांबविता येणार नाहीं.  ती एक दिवस साम्यवादच थांबवील.  साम्यवादच खरा माणुसकीचा, न्याय-नीतीचा, सर्वांगीण विकासाचा, ख-या संस्कृतीचा धर्म आणील.  बाकीच्यांचे बडबडणें म्हणजे केवळ दंभ आहे.  नवाबांचे, श्रीमंतांचे संसार ते अधिक सुंदर करतील, परन्तु कोट्यवधि कुटुंबातील हायहाय त्यांना ऐकूंहि येत नसते व तिचें त्यांना कांही वाटतहिं नसतें.

-- वर्ष २, अंक १५.

 

शिवाजी महाराजांच्या वेळेस शस्त्रास्त्रें होतीं.  राष्ट्र नि:शस्त्र नव्हतें.  शिवाय महाराष्ट्रापुरता प्रथम प्रश्न होता.  आज शस्त्रास्त्रें नाहींत.  सर्व हिंदुस्थानच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न आहे.  जगांतील बलाढ्य साम्राज्याशीं सामना द्यावयाचा आहे.  शस्त्रास्त्रांचा मार्ग मोकळा नाहीं हें पाहून नि:शस्त्राचा लढा महात्माजींनी सुरूं केला.  राष्ट्राला प्रचंड त्याग शिकविला.  भिक्षांदेहि दूर केली.  स्वावलंबनाचा मंत्र दिला.  स्त्री-पुरुष, मुलें- वृध्द यांचा आत्मा जागा केला.  गिरिकंदरांतून वंदे मातरम् चे निनाद होऊं लागले.  ही क्रांति एका लुंगीवाल्यानें केली.  स्वराज्य जवळ आणलें.  कोंडी फोडली.  संघटणा प्रांतांप्रांतात ऊभी केली.  एका भाषेनें बोलायला शिकविलें.  खादीची ऊब दिली.  त्यायोंगें खेड्यांतील जनतेंत कार्यकर्ते जाऊं लागले.  राष्ट्र एक होऊं लागले.  ब्रि. साम्राज्यसत्तेला महात्माजींनी हलविलें असें जग म्हणूं लागलें.  महात्माजी आमचा खरा शत्रू असें ब्रिटिश साम्राज्यवालें म्हणूं लागले.  महात्माजींनी सांगितलेल्या गोष्टी सर्वजण निश्चयानें, श्रध्देनें अंमलात आणते तर आज स्वतंत्र झालोंहि असतों.  तुरुंगात असतांना एक आयरिश सुपरिटेंडेंट म्हणाला, ' तुम्हांला २० सालींच महात्माजींनी स्वराज्य दिलें असतें, परन्तु तुमची श्रध्दा नव्हती. '  महात्माजींना बोल न लावतां स्वत:स लावा.

(२) महात्माजींची लुंगी म्हणजे सोवळेपणा नव्हे ;  तो धगधगीत त्याग आहे.  कोटयवधि लोक उघडे असतां मला कपडयाचे ढीग कशाला? त्यांनी राऊंड टेबलला जात असतां एडनहून महादेवभाई वगैरेंनी बरोबर घेतलेले अधिक कपडे परत पाठविलें व ते म्हणाले, 'दरिद्री नारायणाचा प्रतिनिधी म्हणून मी जात आहें.  मला हा संसार शोभत नाहीं. '  समर्थांच्या कफनीला नांवे ठेवाल कां?  एक भगवी छोटी शिवाजी महाराजांचे निशाणासाठीं समर्थांनी दिली.  तो का सोंवळेपणा होता?  भगवी लुंगी महाराष्ट्रांतील स्वराज्याचें चिन्ह होतें.  राज्य गरिबांसाठी आहे, राजाने संन्याशाप्रमाणे रहावें, याची ती जळजळीत खूण होती.  परंतु आम्हीं भगव्या लुंगीचा जरिपटका केला आणि महाराष्ट्राचें स्वराज्य गेलें.  कारण शिवाजी महाराजांचे गरिबांचे राज्य जाऊन, सरदार दरकदार, जहागीरदार यांचे राज्य सुरू झालें.  शेतकरी पुन्हां लुटला जाऊं लागला.  सरंजामी सरदार जरीपटक्यानें शोभूं लागले.  लुंगीत असा हा महान् अर्थ असतो.  कोट्यवधि जनतेच्या भाकरीसाठीं तळमळणा-या लुंगीत ब्रि. साम्राज्याला वांकविण्याची शक्ति असते.  परंतु दृष्टि असेल त्याला हें दिसेल.

(३)  पंडित जवाहरलालांनी आपल्या विश्वेतिहासांत श्री शिवाजी महाराजांविषयीं कांही गैर लिहिलें त्याची त्यांनी क्षमाहि मागितली.  दुस-या आवृत्तीत बदलीन असें तें म्हणाले.  शर्ट वरील जाकीटांत असा दिलदारपणा आहे ; परंतु आपल्या पगडींत मात्र तो दिसत नाहीं.  आणि आपण आज पूर्वीच्या इतिहासाकडे नवीन दृष्टीनें बघतों.  आपण नवीन ध्येयें, नवीन कल्पना यांनी बघतों.  आपण पूर्वजांच्या खांद्यावर ऊभे राहून आणखी दूरचें बघतों.  आपणांस आणखीं दूरचें दिसलें तर त्यांत पूर्वजांचा अपमान नाहीं.  प्राचीन कालापासून अनेक थोरामोठया व्यक्तींनी इतिहास बनवीत आणला.  त्याचें मूल्यमापन आज आपण करतों.  त्यांत अपमानाचा हेतु नसतो.  किंवा त्या थोर ऐतिहासिक विभूतींपेक्षां आपण मोठे झालों असाहि अर्थ नसतो.  तें शुध्द ऐतिहासिक विवेचन असतें.  शुध्द मनुष्य चूक दिसली तर कबूल करतो.  असें हें इतिहास शास्त्र असतें.  तेथें त्यागमूर्ति जवाहिरलालांचे जाकीट काढणें सदभिरुचीस शोभत नाहीं.  कृपण व अनुदार बुध्दीचें हें लक्षण आहे.  नेहरूंना शिवाजी महाराजांवर टीका करण्याचा अधिकार नाहीं, आणि नेहरूंवर या कोर्टातील किडयांना टीका करण्याचा अधिकार पोंचतो का?

   

पुढे जाण्यासाठी .......