सोमवार, आँगस्ट 19, 2019
   
Text Size

गोप्या

गोप्या आत कोंडण्यात आले. सातीजण आनंदात होती. रात्रभर क्रांतीची गाणी ती गात होती आणि रात्र संपली. सहाचे ठोके पडले. पूर्वेकडे तांबडे फुटू लागले. त्या सातांना नेण्यासाठी शिपाई आले. खोलीचे कुलूप उघडले गेले. त्यांना नेऊन रांगेत उभे करण्यात आले. प्रत्येकासमोर एक खणती ठेवण्यात आली.

'सहा फूट लांब नि चार फूट रूंद खळगा खणा.'

'परंतु खोल किती?' गोप्याने विचारले.

'तुमचे देह आत नीट मावतील इतके खोल.'

सातीजणांनी खळगे खणले. खळग्याच्या तोंडाशी ते स्वातंत्र्यवीर उभे राहिले. फडाड-एकजण पडला. फडाड्फड् - दुसरा. अशा रीतीने सहा माणसे पडली. सहाव्याला गोळी लागताच नि तो पडताच, सातव्या गोप्या होता तोही पटकन पडला.'

'अरे, तू उठ. तू कसा पडलास?

'मला चुकून गोळी लागली असे तुम्हाला वाटून, द्याल वर माती ढकलून, असे वाटले. मातीतून उठून पुन्हा उभा राहिलो असतो. वनवासी राम झालो असतो. शेवटच्या क्रांतीची तयारी केली असती.'

'वटवट पुरे.'

गोप्या शांतपणे उभा राहिला. गोळया सुटल्या ...... 'महात्मा गांधी की जय !' तो म्हणाला.

त्या साती देहांवर माती ढकलण्यात आली.

लष्करी कोर्टाने भराभर सर्वांचे निकाल लावले. शेकडोना फटक्याच्या शिक्षा झाल्या. वास्तविक हे सारे स्वातंत्र्ययुध्दातील कैदी होते. त्याना त्याप्रमाणे वागविले पाहिजे होते. परंतु त्यांना फटक्यांची शिक्षा देण्यात आली! सुधारलेली सरकारे - परंतु साधी माणुसकीही त्यांना नाही. अनेकांना दहा-दहा वीस-वीस वर्षांच्या सजा झाल्या. तुरूंगात ते खितपत पडले आहेत. परंतु मनाने मस्त आहेत.

देशांतील  क्रांती शमल्यासारखी झाली. ती लष्करी कोर्ट गेली. ते तात्पुरते तुरूंग नाहीसे झाले. पुन्हा पूर्ववत गुलामगिरी सर्वत्र चालू झाली.

ते सात वीर तेथे पडलेले आहेत. वारे त्यांना गाणी म्हणतात. दवबिंदू त्यांची अश्रूनी पूजा करतात. आजूबाजूची झाडे त्यांच्यावर पुष्पवृष्टी करतात. येथील अणुरेणू जणू स्वातंत्र्याची गाणी गातो. उद्या तेथे स्वातंत्र्यमंदीर बांधले जाईल. लाखो लोकांना ते स्थान म्हणजे तीर्थक्षेत्र होईल. स्वातंत्र्याची अमर स्फूर्ती गोप्या नि त्याचे साथीदार ...... ते स्वातंत्र्यवीर देतील. उद्या शाहीर त्यांचे पोवाडे लिहीतील. कादंबरीकार कादंब-या लिहितील ..... इतिहासकार नवा इतिहास लिहितील.

९ ऑगस्टच्या भारतीय क्रांतीने रक्ताचा नि अश्रूंचा इतका मालमसाला हिंदी राष्ट्राला दिला आहे की तो शतकानुशतके पुरेल व स्फूर्ती देईल. वंदे मातरम्!

 

'तुमच्या देशातील स्त्रिया देशासाठी मरायला नाही का उभ्या राहात?'

'तू ही हातात बंदूक घेतलीस?'

'मी स्त्रियांचे लक्ष्मीपथक स्थापले होते.'

'हिलाही गोळया गालून ठार करा. संपले का?'

'तो गोप्या अद्याप आहे.'

'आणा त्या हरामखोराला.'

ती भगिनी गेली आणि गोप्याला आणून उभे करण्यात आले.

'तू गोप्या ना.'

'हो'

'तुझ्याजवळ बंदूक होती.'

'खोटी गोष्ट. तुम्हाला सापडली का माझ्याजवळ?'

'मागे होती की नाही जवळ?'

'ती तर मी टाकून दिली.'

'एका प्रेताजवळ टाकलीस, चोरा. मुद्देमाल जवळ सापडू नये म्हणून. परंतु बावळटा, ही पाहा तुम्हा क्रांतिकारकांची एक चिठ्ठी सापडली आहे. क्रांती करायला निघालेत! आणि असे पुरावे मिळतात.'

'जगलो वाचलो नि पुन्हा क्रांती करायची वेळ आली ...... तर अशा चुका आम्ही करणार नाही. हा पहिला धडा होता.'

'तू का आता वाचशील?'

'तुम्हाला माहीत.'

'तुला सकाळी सात वाजता गोळी घालून ठार करण्यात येईल. समजलास?'

'मी कृतार्थ झालो. देशासाठी मरण येणे याहून भाग्याची गोष्ट कोणती?'

'घेऊन जा हरामखोराला.'

'तुमच्या देशात स्वातंत्र्यासाठी मरणाराला हरामखोर म्हणतात वाटते?'

'चूप.'

 

ते घोडेस्वार आले. झोपडीला त्यांनी वेढा दिला. लाथ मारून त्यांनी दार उघडले. आत ती दोन बाळे शांतपणे झोपली होती.

'ती बघा कार्टी झोपली आहेत.'

त्यांना लाथ मारून उठवण्यात आले. त्यांना छडया मारण्यात आल्या. ती बाळे घाबरली.

'तुमचा बाप कुठे आहे?'

'आमचा बाप?'

'हो, हो, तुमचा बाप तो गोप्या. सांगा लौकर.'

'आम्हाला माहीत नाही. आई गेली, परत आली नाही. ताई गेली, परत आली नाही. बाबा गेले, तेही परत आले नाहीत. कोठे आहेत आमचे बाबा! आम्हाला कोणी नाही. आम्ही फक्त दोघे भाऊ आहोत. द्या आमचे बाबा शोधून.'

'पोपटाप्रमाणे बोलायला तुम्हाला बापाने शिकवून ठेवले आहे असे दिसते. बोला, सांगता की नाही?'

त्या पोरांना बेदम मारून एका कोप-यात फेकून देण्यात आले. त्या झोपडीत त्या शिपायांनी शोधले. परंतु गोप्या सापडला नाही. ते बाहेर येऊन शोधू लागले. एकाने गाईला छडी मारली! गरीब मुके जनावर. इतक्यात तिच्या पुढच्या गवतात एकाने काठी घातली, तो तेथे गोप्या आढळला !

'अरे, हा पाहा हरामखोर! आता गाईसमोर गवतात तोंड लपवतोस?' 'चले जाव' गर्जना करीत होतास ना? शेतक-या-कामक-यांचे राज्य स्थापणारे असे गाईसमोर लपत नाहीत. मुर्दाड बेटे! चालले स्वराज्य स्थापायला. ओढा साल्याला. काढा फोडून. बंडखोर.' तो अधिकारी गर्जला.

'अपमान कराल तर एकेकाला चावून खाईन. खुशाल गोळी घाला वा फाशी द्या. फाजील बोलू नका.' गोप्या उभा राहून बोलला.
'बांधा हरामखोराच्या मुसक्या. चला त्याला घेऊन.'

गोप्याला ते लोक घेऊन गेले. दिनू नि विनू 'आमचे बाबा, आमचे बाबा!' करीत पाठोपाठ रडत येत होते. त्यांना छडया मारून पिटाळण्यात आले. गोप्याला एका खास लॉकअपमध्ये ठेवण्यात आले. त्यात आणखी सहा माणसे होती. पाच पुरूष होते. एक स्त्री होती.'

सर्वांवर बंड करण्याचा आरोप होता. गोप्या येताच त्यांनी त्याचे स्वागत केले.

रात्रीची वेळ होती. लष्करी अधिकारी एका प्रशस्त खोलीत बसले होते. तोंडे त्रस्त नि गंभीर होती.

'थकलो बुवा या धरपकडी करून. आता यांचे खटले किती दिवस पुरणार?' एक म्हणाला.

'त्या सात जणांचा तर ताबडतोब निकाल लावता येईल. ते तर उघड बंडखोर. पुरावाही आहे.' दुसरा म्हणाला.

'खरेच. त्या सातांची ब्याद काढून टाकावी. बोलवा एकेकाला. मुख्य अधिकारी म्हणाला.

ते गोप्याचे लॉकअप उघडण्यात आले. एकाला त्या लष्करी न्यायासनासमोर नेऊन उभे करण्यात आले.

'काय रे, तू होतास की नाही बंडात?'

'आमचे हे स्वातंत्र्याचे युध्द होते.'

'तू त्यात पुढाकार घेतलास की नाही? शस्त्रे होती की नाही?'

'माझा स्वतंत्र तालुक्याला तो अधिकार आहे.'

'म्हणजे शस्त्रेही वापरलीत, लढलेत, गोळीबार केलेत. खरे ना? तुला मरणाची सजा. सकाळी ७ वाजता गोळी घालून याला ठार
करा.'

त्याला परत नेण्यात आले नि दुस-याला आणण्यात आले. त्याचा निकाल त्याचप्रमाणे. सहावी ती स्त्री आली.

'तू तर बाई. आणि बंडात सामील?'

   

सारे एकमेकांना भेटले. सर्वांचे डोळे क्षणभर ओले झाले. परंतु पुन्हा ती तोंडे तेजाने फुलली. त्या जंगलात क्रांतीच्या मंगल घोषणा मध्यरात्री दुमदुमल्या.

'ऑगस्ट क्रांतीचा विजय असो.'

'९ ऑगस्ट विजय असो.'

'शेतकरी कामकरी राज्याचा विजय असो.'

'काँग्रेस झिंदाबाद. महात्मा गांधीकी जय.'

ते सारे स्वातंत्र्यवीर पांगले. कोण कोठे गेले, कोण कोठे गेले, ते त्या जंगलाला माहीत; त्या डोंगरांना माहीत.
तालुकाभर धरपकडी होत होत्या. तुरूंग भरून गेले. खास तुरूंग उभे करण्यात आले. अनेकांना फटके मारण्यात आले. वनवासी पुढा-यांचा पत्ता कळावा म्हणून गावोगाव जुलुम सुरू झाला. तरूण असणे हाच गुन्हा झाला ! रात्री दोन वाजता छापे यायचे, दोन-दोनशे हत्यारी पोलीस यायचे. दारे उघडायचे. परंतु शेतक-यांच्या बायाही आता धीट झाल्या होत्या. रात्री पोलीस आले तर त्या दार सत्ताड उघडून म्हणत:

'बघ मेल्या कोण आहे का आता! ते वीर का असे घरात लपतात? ते रानात वाघाप्रमाणे राहतात. तुम्ही इथे येता छळायला.'

तो कोण चालला आहे एकटाच? बरीच रात्र झाली आहे. गोळीबार ऐकू येत आहे. अद्याप लोक प्रतिकार करीत आहेत. हा कोण आहे? त्याच्या हातात का ती बंदूक आहे? परंतु ती घेऊन तो कोठे जात आहे? तो सरकारचा हस्तक की स्वातंत्र्याचा सैनिक? रस्त्यात का ते कोणाचे प्रेत पडले आहे? होय. कोणी तरी गोळीबारात ठार झालेला असावा. देशभक्त की देशद्रोही? हरी जाणे. त्या बंदकवाल्याने आपली बंदूक त्या प्रेताजवळ ठेवली.

'जवळ पुरावा नको.' तो शांतपणे म्हणाला.

तो पुरूष अंधारातून जात होता. सारे रस्ते जणू त्याच्या पायाखालचे होते. कधी तो दाट रानात शिरे, कधी नदीतून त्याला जावे लागे, कोठे जात आहे तो? रात्र आता फार नाही. मुशाफिरा, कोठे जायचे आहे तुला? तू वनवासी राम का आहेस? मग आता उजाडेल ना रे? नको इकडे कोठे जाऊ. कोण पाहिजे तुला? कोणाला शेवटचे भेटून घ्यायचे आहे? लौकर भेट.

अरे, ही तर गोप्याची झोपडी. ही बघा. बाहेर तांबू आहे. आणि झोपडीत कोणी आहे का? ते पाहा दोन चिमणे भाऊ. ते जय-विजय तेथे निजले आहेत. दिनू नि विनू. एकमेकांच्या अंगावर हात ठेवून प्रेमाने दोघे झोपले आहेत. चुलीजवळ काटक्याकुटक्या पडल्या आहेत. तवा आहे. पीठ सांडलेले आहे. हे बाळराजेच दळतात की काय?

तो प्रवासी त्या ढोपडीजवळ आला. तांबू हंबरली. त्याने तिला कुरवाळले.

'तांबू, हंबरू नकोस. कोणाला कळेल आणि पोरे जागी होतील. त्यांना शेवटचे पाहून मी जाणार आहे. तू त्यांची आई हो. त्यांना दुधाची धार दे.'

गाईने त्याचे अंग चाटले. तो पुरूष आत शिरला. त्या चिमण्या मुलांजवळ तो बसला. तो खाली वाकला. त्याने त्यांचे मुके घेतले. त्याच्या डोळयांतील दोन थेंब त्यांच्या गालावर पडले. परंतु ती बाळे जागी झाली नाहीत. त्याने त्यांच्या अंगावरून हात फिरविला. त्यांच्या अंगावरचे पांघरूण जरा नीट केले आणि त्यांच्याकडे तो पाहात बसला. किती वेळ बसणार हा प्रवासी तेथे? बाहेर झुंजूमुंजू होऊ लागले. दिशा फाक लागल्या. आणि हे आवाज कसले? घोडयांच्या टापांचा हा आवाज; आणि गोळीबारही कानी आले. लष्कर आले की काय? तो पुरूष चपापला. त्याने मुलांचा मुका घेतला. तो उभा राहिला.

'सैतान पकडायला आले. घेरणार मला. आता कोठे जाऊ? कोठे लपू?' असे म्हणून तो झोपडीच्या बाहेर आला. त्याने झोपडीचे दार लावले. गाईसमोर बरेच गवत होते. त्या गवताखाली लपावे असे त्याच्या मनात आले. पटकन् तो गवतात शिरला. तांबू मुकाटयाने उभी होती. गवताला तोंड लावीना. काही तरी संकट आहे असे तिला वाटले.

 

'आम्ही स्वराज्यात नीट वागू. आम्ही तुमचेच आहोत.' असे काळाबाजार करणा-या व्यापा-यांनी व जमीनदारांनी सांगितले. त्यांनाही मुक्त करण्यात आले. जमीनदारांना २५ एकर जमीन ठेवून बाकीची काढून घेऊन वाटण्यात आली होती.

एक नवीन प्रयोग सुरा झाला.

परंतु असे प्रयोग करायला हिंदुस्थानातील तीन हजार तालुके एकदम उठले नाहीत. कोठे कोठे नुसती तुरूंगभरतीची चळवळ सुरू झाली. ही तुरूंगभरतीची चळवळ नाही असे महात्माजींनी पुन्हापुन्हा बजावले होते. ते सांगणे फोल गेले. सरकार बळावले; आणि ठायी ठायी लष्कर जाऊ लागले. स्वातंत्र्याचे प्रयोग नष्ट करण्यात येऊ लागले. बिहारमध्ये, संयुक्त प्रांतातील बालिया जिल्ह्यात, बंगालमधील मिदनापूर जिल्ह्यात लष्करी सत्तेच्या जोरावर पुन्हा परसत्ता येऊन बसली. हजारो लोक पकडले गेले. किती गोळीबारात मेले. काहींना फाशीची सजा झाली. क्रांतीचा महान प्रयोग झाला. परंतु संपूर्णपणे यश आले नाही.

शिवापूर तालुक्यात काय होणार? लष्कर आले, वर विमाने फिरू लागली. घोडेस्वार दौडू लागले. गरीब जनतेला वेताच्या छडयांनी बेदम मारू लागले. सर्वत्र नाकेबंदी झाली. लष्करी कायद्याचा धिंगाणा तालुकाभर सुरू झाला. ठायी ठायी जनतेच्या व लष्कराच्या चकमकी झाल्या. स्वतंत्र तालुका लढू लागला. परंतु किती दिवस लढणार?

रात्रीच्या वेळी जंगलात गोप्या, दौल्या, हरबा, तुळशीराम, अप्पा, सय्यद, वसंत, अण्णा, दादा, सारे वीर जमले आहेत.

'आपण आता पांगले पाहिजे. अज्ञातवासात गेले पाहिजे. रानावनात जाऊ, कंदमुळे खाऊ, मधूनमधून जनतेत जाऊ. त्यांना गावराज्ये स्थापा असे सांगू. त्यांना स्फूर्ती देऊ. आपण आता वनवासी राम झाले पाहिजे.'

'पुन्हा आपण एकमेकांना केव्हा भेटू त्याचा नेम नाही.'

'कोणी पकडले जातील, फाशी दिले जातील.'

'ते हुतात्मे होतील, कृतार्थ होतील.'

'तळहाती शिर घेऊन आपण बाहेर पडलो आहोत. मरेपर्यंत लढू; झगडू.'

'ठरले तर आता. आपण पांगायचे. आपली क्रांती आज यशस्वी नाही झाली तरी उद्या होईल. शंभर-दीडशे वर्षे आपण गुलामगिरीत खितपत पडलो होतो. ९ ऑगस्टने थोडी तरी स्वातंत्र्याची हवा दिली. कोठे दोन महिने, कोठे चार महिने, कोठे दोन आठवडे, कोठे एक दिवस या प्रकारे आपण स्वराज्ये स्थापली. एक महान अनुभव आपणास मिळाला. हा अनुभव मोलाचा आहे. हा उद्या उपयोगी येईल. राष्ट्रपुरूषाच्या फुफ्फुसांत इतक्या वर्षांनी ही जी स्वतंत्र हवा गेली आहे ती आता त्याला स्वस्थ बसू देणार नाही. येत्या दोन-चार वर्षांत आपण स्वतंत्र झाल्याशिवाय राहणार नाही. जगलो तर आपण ते स्वातंत्र्य पाहू. ते स्वातंत्र्य आणण्यासाठी मेलो तर कृतार्थ होऊ. आपल्या या मातीचे सोने होईल.

'चला तर. फार वेळ येथे बसण्यात अर्थ नाही.'

'ते पाहा बंदुकांचे आवाज ऐकू येत आहेत. बॅट-यांचा उजेड दिला की काय?'

'आपणावर छापा का घालणार? आपण येथे आहोत हे शत्रूला कसे कळले?'

'आपल्या देशाला फितुरीचा शाप आहे.'

'चला, उठा. आवाज जवळ येत आहेत.'

   

पुढे जाण्यासाठी .......